Καταρίνα βαν Χέμεσεν: Η ζωγράφος που δήλωσε «εγώ ζωγράφισα τον εαυτό μου» πριν από 500 χρόνια

Το 1548, η ζωγράφος Καταρίνα βαν Χέμεσεν ήταν μόλις 20 ετών όταν ζωγράφισε τον εαυτό της μπροστά στο καβαλέτο. Φορούσε μαύρο φόρεμα με κόκκινα βελούδινα μανίκια και ένα λιτό κάλυμμα στα μαλλιά. Το βλέμμα της περνούσε πέρα από τον θεατή, σαν κάτι να είχε αποσπάσει στιγμιαία την προσοχή της από τον ημιτελή πίνακα.

Στην επάνω αριστερή γωνία, μια λατινική επιγραφή δήλωνε ξεκάθαρα την πατρότητα του έργου: «Εγώ, η Καταρίνα βαν Χέμεσεν, ζωγράφισα τον εαυτό μου».

Ο πίνακας θεωρείται ευρέως η παλαιότερη γνωστή αυτοπροσωπογραφία που παρουσιάζει έναν ζωγράφο την ώρα που εργάζεται. Σχεδόν πέντε αιώνες αργότερα, μια νέα έκθεση στην Αμβέρσα επιχειρεί να αποδώσει στη δημιουργό του τη θέση που της αναλογεί στην ιστορία της τέχνης.

Μια έκθεση για την κόρη και τον πατέρα

Η έκθεση «Van Hemessen and Father», στο μουσείο Snijders and Rockoxhuis, συγκεντρώνει περισσότερα από 30 έργα της ζωγράφου και του πατέρα της, Γιαν βαν Χέμεσεν. Ορισμένα παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό.

Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε για την έκθεση δείχνει ότι η συμβολή της Καταρίνα στο εργαστήριο του πατέρα της ήταν μεγαλύτερη από όσο θεωρούνταν μέχρι σήμερα. Οι ειδικοί εντόπισαν στοιχεία της ζωγραφικής της στις μορφές του φόντου μεγάλων συνθέσεων του Γιαν. Παράλληλα, κάτω από την επιφάνεια του δικού της έργου «Ανάπαυση κατά τη φυγή στην Αίγυπτο» αποκαλύφθηκε μια προγενέστερη απεικόνιση γονατιστής γυναίκας.

Η έκθεση αποτελεί συνεργασία του μουσείου της Αμβέρσας με την Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου και το Μουσείο Μπόους στη βόρεια Αγγλία. Μετά την ολοκλήρωσή της, τον Ιανουάριο του 2027, μια νέα εκδοχή, αφιερωμένη αποκλειστικά στην Καταρίνα, θα παρουσιαστεί στο Λονδίνο από τις 4 Μαρτίου έως τις 30 Μαΐου.

Δεκαεννέα έργα, δεκατέσσερις υπογραφές

Γεννημένη το 1528 σε εύπορη οικογένεια της Αμβέρσας, η Βαν Χέμεσεν μεγάλωσε σε περιβάλλον με καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα. Το πορτρέτο μιας γυναίκας που παίζει βιργινάλι, πληκτροφόρο όργανο της οικογένειας του τσέμπαλου, θεωρείται συχνά ότι απεικονίζει την αδελφή της, Κριστίνα.

Οι πληροφορίες για τη ζωή της παραμένουν περιορισμένες. Τα νέα ευρήματα, ωστόσο, ενισχύουν την εκτίμηση ότι εκπαιδεύτηκε στο εργαστήριο του πατέρα της. Η ιστορικός τέχνης Τζένιφερ Κορτς έχει επισημάνει ότι η ανατροφή της στην Αμβέρσα, σημαντικό πολιτιστικό και ανθρωπιστικό κέντρο, πιθανότατα της εξασφάλισε μεγαλύτερη πρόσβαση στην εκπαίδευση από όση είχαν γυναίκες σε άλλες περιοχές των Κάτω Χωρών.

Τα παλαιότερα γνωστά έργα της χρονολογούνται στο 1548, τη χρονιά της αυτοπροσωπογραφίας της. Από τους 19 πίνακες που της αποδίδονται με βεβαιότητα, οι 14 φέρουν υπογραφή, σύμφωνα με το δημοσίευμα. Οι επιγραφές συνήθως περιλαμβάνουν το όνομά της και το έτος ολοκλήρωσης του έργου.

Οι περισσότεροι πίνακές της είναι μικρών διαστάσεων, με οικείο χαρακτήρα, και απεικονίζουν πρόσωπα. Ζωγράφισε επίσης θρησκευτικές σκηνές, αντικείμενο που κατείχε σημαντική θέση και στο έργο του πατέρα της.

Η μετακόμιση στην Ισπανία και τα κενά στη βιογραφία της

Το 1554 παντρεύτηκε τον μουσικό Κέρστιαν ντε Μόριν. Έως το 1556, το ζευγάρι είχε μετακομίσει στην Ισπανία, όπου εκείνος εργάστηκε ως αυλικός οργανίστας στην υπηρεσία της Μαρίας της Ουγγαρίας, πρώην αντιβασίλισσας των υπό τους Αψβούργους Κάτω Χωρών.

Η θέση του συζύγου της θεωρείται ο βασικός λόγος της μετακίνησης. Η Κορτς εκτιμά, πάντως, ότι και η δουλειά της Καταρίνα είχε προσελκύσει το ενδιαφέρον της Μαρίας, η οποία ήταν γνωστή προστάτιδα των τεχνών.

Δεν σώζονται έργα της από αυτή την περίοδο. Το γεγονός αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο να σταμάτησε να ζωγραφίζει όταν εντάχθηκε στην υπηρεσία της αυλής, χωρίς να επιτρέπει ασφαλές συμπέρασμα.

Σύμφωνα με την έρευνα της Καρολίν ντε Κλίπελ, επικεφαλής συλλογών και έρευνας του Βασιλικού Μουσείου Καλών Τεχνών της Αμβέρσας, η ζωγράφος και ο σύζυγός της επέστρεψαν στην Αμβέρσα μετά τον θάνατο της Μαρίας το 1558. Το 1561 μετακινήθηκαν στο Χερτοχενμπός, γενέτειρα του Ιερώνυμου Μπος.

Η ημερομηνία θανάτου της παραμένει άγνωστη. Ο Ιταλός συγγραφέας Λοντοβίκο Γκουιτσαρντίνι, πάντως, την περιέγραφε ως εν ζωή σε κείμενό του για τις Κάτω Χώρες το 1567.

Αναγνωρισμένη στην εποχή της, παραμελημένη αργότερα

Σε έναν αιώνα κατά τον οποίο λίγες γυναίκες εργάζονταν επαγγελματικά ως καλλιτέχνιδες, η Βαν Χέμεσεν κέρδισε την αναγνώριση ανδρών συγχρόνων της. Ανάμεσά τους ήταν ο Γκουιτσαρντίνι και ο Τζόρτζο Βαζάρι, ο οποίος την περιέλαβε στη δεύτερη έκδοση του περίφημου έργου του για τους καλλιτέχνες της Αναγέννησης.

Η αυτοπροσωπογραφία της, που ανήκει στο Kunstmuseum της Βασιλείας, έχει ιδιαίτερη σημασία τόσο για την εικόνα που διαμόρφωναν οι γυναίκες ζωγράφοι για τον εαυτό τους όσο και για την αναπαράσταση της ίδιας της ζωγραφικής εργασίας, σύμφωνα με την επιμελήτρια Αριάνε Μένσγκερ.

Ωστόσο, η μεταγενέστερη ιστοριογραφία δεν της επιφύλαξε ανάλογη θέση. «Σχεδόν εξαλείφθηκε από τα κείμενα για την τέχνη», λέει η Ντε Κλίπελ.

Για την επιμελήτρια Κριστίν Ζάιντελ, το σημαντικό είναι ότι η ιστορία της μπορεί ακόμη να ειπωθεί. Πολλές γυναίκες που δούλευαν στα εργαστήρια των πατέρων ή των συζύγων τους παρέμειναν ανώνυμες. Η Καταρίνα βαν Χέμεσεν αποτελεί μια σπάνια περίπτωση ζωγράφου του 16ου αιώνα με σωζόμενο και αναγνωρίσιμο έργο — και οι υπογραφές που άφησε στους πίνακές της επιτρέπουν σήμερα να το μελετήσουμε με το δικό της όνομα.

Πηγή: Smithsonian Magazine