Μαρμάρινος Κατάλογος: O Χριστόφορος Μαρίνος μάς ξεναγεί στην έκθεσή του

Ένας επιμελητής ανοίγει για πρώτη φορά στο κοινό το προσωπικό του αρχείο. Πρόκειται για μια σπάνια κίνηση που, στην Ελλάδα, γίνεται για πρώτη φορά: ο Χριστόφορος Μαρίνος επιλέγει έργα που έχει αποκτήσει όλα τα χρόνια της πορείας τους ως επιμελητής και τα παρουσιάζει στο Αρχοντικό Χρυσανθόπουλου, στον Πύργο Κύμης, τον τόπο καταγωγής του. Η επιλογή του χώρου προσθέτει στον «Μαρμάρινο κατάλογο» μια ιδιαίτερη διάσταση.

Τον συναντήσαμε μέσα στον χώρο και μας ξενάγησε ο ίδιος, μιλώντας για τους καλλιτέχνες που σημάδεψαν την πορεία του, τις συνεργασίες και τις εκθέσεις που διαμόρφωσαν την επιμελητική του ταυτότητα.  Κάποια από τα έργα είναι γνώριμα από προηγούμενες διοργανώσεις που έχει επιμεληθεί, άλλα όμως εμφανίζονται για πρώτη φορά μπροστά σε κοινό. Μαζί τους, ξεδιπλώνεται και μια πλευρά του Μαρίνου που μέχρι σήμερα έμενε περισσότερο ιδιωτική.

Ο Μαρμάρινος Κατάλογος του Χριστόφορου Μαρίνου στον Πύργο Κύμης

Ένας επιμελητής όπως ο Χριστόφορος Μαρίνος, που έχει συνεργαστεί με έναν τόσο μεγάλο αριθμό καλλιτεχνών, χτίζει σχέσεις μαζί τους, με αποτέλεσμα εκείνοι να του προσφέρουν κάποια έργα τους στο τέλος της κάθε συνεργασίας ή σε άλλες περιστάσεις. Με αυτόν τον τρόπο, έφτασαν στα χέρια του ακόμη και έργα άλλων καλλιτεχνών που βρίσκονταν στη συλλογή των συνεργατών ή και φίλων του, αλλά δημιουργήθηκαν και κάποια ειδικά για εκείνον, που του τα πρόσφεραν σε γιορτές ή γενέθλια. Κάπως έτσι προέκυψε η προσωπική του συλλογή που, όπως ανέφερε, μπορεί να μην έχει τα πιο σπουδαία έργα κάποιων καλλιτεχνών, αλλά όλα έχουν μια συναισθηματική φόρτιση. 

Μέσα από την ξενάγηση, μου μίλησε για τις σχέσεις του με κάποιους καλλιτέχνες –που κατέχουν άλλωστε και ξεχωριστή θέση στη συλλογή του– αλλά και για τους συσχετισμούς μεταξύ τους, γεγονός που βγαίνει από τον τρόπο που επέλεξε να τοποθετήσει τα έργα στον χώρο. Οπότε είναι μια έκθεση με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς ο επιμελητής Χριστόφορος Μαρίνος διηγείται ιστορίες ετών μέσα από τα έργα που έχει επιλέξει να εκθέσει και τον διάλογο μεταξύ τους. 

Πώς έχουν φτάσει τα έργα στα χέρια του επιμελητή

Τα έργα της συλλογής στην πλειονότητά τους έχουν προκύψει μέσα από συνεργασίες και από τις εκθέσεις που έχει επιμεληθεί. Και τα περισσότερα είναι μάλιστα από τη θητεία του στον Δήμο Αθηναίων. Όπως μου αναφέρει, «έχω επιμεληθεί πάνω από 160 εκθέσεις και μάλιστα οι 100 ήταν την τελευταία πενταετία. Έχω συνεργαστεί με πάνω από 800 καλλιτέχνες όλα αυτά τα χρόνια. Αυτή η έκθεση δείχνει την πορεία μου, είναι μια σύνοψη της επιμελητικής μου πρακτικής. Δεν έχει ξαναγίνει κάτι τέτοιο στην Ελλάδα, απ’ όσο γνωρίζω, ένας επιμελητής να παρουσιάζει και να επιμελείται τη δική του συλλογή». 

Γιατί «Μαρμάρινος Κατάλογος»; 

Όπως μου ανέφερε και προφορικά αλλά γράφει και στο επιμελητικό του κείμενο, ο τίτλος της έκθεσης, «Ο Μαρμάρινος Κατάλογος» (The Marble Index), κρύβει μια προσωπική ιστορία. Επέλεξε να αποδώσει έτσι τον τίτλο στα ελληνικά, αντί για «Το Μαρμάρινο Ευρετήριο» ή «Ο Μαρμάρινος Ενδείκτης», προκειμένου να αποφύγει την έντονα αρχειακή διάσταση του όρου. Όπως αναφέρει, «μου είχε διαφύγει ότι στη λέξη “Μαρμάρινος” λανθάνει δύο φορές η λέξη “Μαρίνος”», μια σύμπτωση που, όπως παραδέχεται, του επισήμανε η Κατερίνα Κατσιφαράκη όταν είδε την πρόσκληση της έκθεσης.

Αυτή η ανακάλυψη, όπως σημειώνει, «εξηγεί, ή μάλλον δικαιολογεί, τον υπότιτλο: αυτό το παιγνιώδες “Επιμελητική αυτομυθοπλασία”, αλλιώς “Η αυτομυθοπλασία ενός επιμελητή”». Η έκθεση λειτουργεί ως μια προσωπική ανασύνθεση της επιμελητικής του διαδρομής μέσα από έργα καλλιτεχνών με τους οποίους έχει μελετήσει, συνεργαστεί και συμπορευτεί.

Ο τίτλος παραπέμπει στο εμβληματικό άλμπουμ της Nico (The Marble Index, 1968), αλλά και στον περίφημο στίχο του Γουίλιαμ Γουόρντσγουορθ για τον Νεύτωνα, μια αναφορά που, όπως αποκαλύπτει, ανακάλυψε μόνο αφού είχε ήδη επιλέξει τον τίτλο. «Η επιλογή μου προηγήθηκε της γνώσης του ποιήματος και έγινε χωρίς άμεση αναφορά στη μουσική της Nico. Εκ των υστέρων, όμως, αναγνωρίζω σε αυτή τη σύμπτωση κάτι από τη ρομαντική διάθεση, την ενδοσκόπηση και τη διακριτική μελαγχολία που διατρέχουν τον δικό μου “Μαρμάρινο Κατάλογο”».

Πώς ξεκίνησαν όλα

Ο «Μαρμάρινος κατάλογος» είναι η τρίτη έκθεση του Χριστόφορου Μαρίνου στο Αρχοντικό Χρυσανθόπουλου, στον Πύργο Κύμης. Πρόκειται για έναν χώρο που ανήκει στο Λαογραφικό Μουσείου Κύμης, ενώ προορίζεται μελλοντικά να λειτουργήσει ως Μουσείο Παλαιοντολογίας. Ο χώρος παραχωρήθηκε το 2023 στον επιμελητή, ώστε να κάνει εκεί κάποιες εκθέσεις. Παρουσιάζει μία μεγάλη έκθεση τον χρόνο. Ο «Μαρμάρινος Κατάλογος» δουλεύεται στο μυαλό του Χριστόφορου Μαρίνου από την περσινή χρονιά. «Είχα κάνει το πρώτο βασικό στήσιμο λίγο πριν τελειώσει η έκθεση "Υπογαία", που είχα παρουσιάσει εδώ πέρυσι». 

Ο βασικός κορμός της έκθεσης, λοιπόν, στήθηκε έναν χρόνο πριν, ενώ στη συνέχεια γίνονταν μικροαλλαγές σε λεπτομέρειες. Και ήταν έτοιμη 1,5 μήνα πριν από τα εγκαίνιά της, γιατί ο επιμελητής ήθελε να βγάλει έναν οδηγό για τον επισκέπτη, οπότε έπρεπε να δοθεί το πλάνο στον γραφίστα. Έτσι η έκθεση αυτή δεν έχει καθόλου λεζάντες και ταμπελάκια, αλλά έναν οδηγό που έχει τους τίτλους των έργων. 

Τα έργα της έκθεσης

Η έκθεση απλώνεται και στους δύο ορόφους του Αρχοντικού Χρυσανθόπουλου, ενώ ο επιμελητής έχει εκμεταλλευτεί όλους τους χώρους του, από τις σκάλες μέχρι και την κουζίνα. Οι ομαδοποιήσεις που έχει κάνει είναι θεματικές, αλλά συνεχώς παρεμβάλλει διαλόγους και συσχετισμούς ανάμεσα σε καλλιτέχνες ή σε έργα που σχετίζονται μεταξύ τους και φροντίζει να τα εκθέτει μαζί. Ο επισκέπτης δεν θα κάνει όλους τους συνειρμούς που έχει σκεφτεί ο επιμελητής, ωστόσο εμείς παρακάτω παρουσιάζουμε μερικά από τα «μυστικά» που μοιράστηκε μαζί μας ο Χριστόφορος Μαρίνος. 

Η Ρένα Παπασπύρου, ο Aλέκος Φασιανός και μια ιδιοσυγκρασιακή συλλογή

Ο Χριστόφορος Μαρίνος έχει στη συλλογή του πάρα πολλά έργα της Ρένας Παπασπύρου, πάνω στο έργο της οποίας έχει εκπονήσει τη διδακτορική διατριβή του. «Η Ρένα είναι πολύ γενναιόδωρη», όπως επανέλαβε πολλές φορές. Γι’ αυτό και έχει στην κατοχή του έναν μεγάλο αριθμό έργων της, που φτάνουν περί τα 50 στον αριθμό, από πρώιμα μέχρι πιο ώριμα, ελαιογραφίες ή σχέδια σε κάρβουνο. Μάλιστα, υπάρχουν και κάποια που εκτίθενται για πρώτη φορά στο κοινό. Πρόκειται για κάποια εφηβικά σχέδιά της για γυναικεία φορέματα. Η Ρένα Παπασπύρου τα έφτιαξε προτού ενηλικιωθεί, αντιγράφοντας φορέματα από μοντέλα. «Το ότι μου τα δώρισε αποτελεί μια πολύ τρυφερή χειρονομία. Και ένα τέτοιο δείγμα πρώιμης δουλειάς μιας καλλιτέχνιδος είναι δύσκολο να το έχει στην κατοχή του ένας συλλέκτης».

Παράλληλα, χάρη σ’ εκείνη έχουν βρεθεί στην κατοχή του Χριστόφορου Μαρίνου τρία έργα του Αλέκου Φασιανού. Όπως μου αναφέρει ο επιμελητής, η συλλογή αυτή είναι αρκετά ιδιοσυγκρασιακή. Η Ρένα Παπασπύρου έκανε πολύ στενή παρέα με τον Αλέκο Φασιανό, οπότε κάποια στιγμή τής είχε δώσει τρία ή τέσσερα έργα. Ένα από αυτά μάλιστα το φιλοτέχνησε ειδικά για εκείνη ως δώρο γενεθλίων. Αυτό θα το δούμε στην έκθεση. Και είναι ενδιαφέρον πώς μαθαίνουμε εδώ την ιστορία πίσω από τα εκθέματα και τους συσχετισμούς και μεταξύ των καλλιτεχνών. 

Έργα που φτιάχτηκαν αποκλειστικά για τον επιμελητή 

Στην έκθεση θα βρούμε μια μεγάλη ακουαρέλα που απεικονίζει ένα κορίτσι. Ο Ηλίας Παπαηλιάκης έφτιαξε το πορτρέτο της κόρης του επιμελητή, της Στέλλας, σε ηλικία 13 ετών. Όπως μου αναφέρει, «είναι μια μεγάλη ακουαρέλα, που βγάζει όλη αυτή τη μελαγχολία της εφηβείας. Στην έκθεση το πλαισιώνω με ένα σχέδιο με λέξεις της Στέλλας, το οποίο δημιούργησε όταν ήταν 10 ετών. Και γράφει "I'm bored, I'm so bored, I can't die"».

Στην ίδια αίθουσα θα βρούμε ένα δώρο του Poka Yio στον Χριστόφορο Μαρίνο για κάποια γενέθλιά του, με την έγγραφη σημείωση «Έτσι σκέφτηκε ο γραφιάς». Ως γραφιάς αναφέρεται και σε ένα έργο του Βαρελά του 2002 που εκτίθεται στην αίθουσα όπου βρίσκονται τα έργα της Ρένας Παπασπύρου και του Αλέκου Φασιανού. 

Παράλληλα, στην έκθεση υπάρχουν και δυο πορτρέτα του ίδιου του επιμελητή. Το πρώτο εκτίθεται στον χώρο της μικρής κουζίνας του Αρχοντικού, απέναντι από ένα σχέδιο του Βαρελά. Το φιλοτέχνησε η Σταυρούλα Παπαδάκη όταν εκείνος είχε γράψει το 2006 ένα κείμενο για μια ατομική της έκθεση στην γκαλερί «Το Μήλο». Το δεύτερο βρίσκεται στις σκάλες από το ισόγειο προς τον πρώτο όροφο και είναι έργο του  Αλεξανδρου Γεωργίου. «Και ακριβώς δίπλα σε αυτό το πορτρέτο, το δικό μου, έχω βάλει ένα πορτρέτο του Μίλτου Σαχτούρη, του ποιητή, που έφτιαξε η Ρένα Παπασπύρου το 1961. Είναι ένα από τα τέσσερα που έχει η κάνει για τον Σαχτούρη», όπως μου ανέφερε.

Ένα άλλο παράδειγμα είναι το προσκλητήριο του γάμου του με την Ξένια Καλπακτσόγλου, το οποίο μοιράστηκαν ο Βαρελάς με τον Παναγιώτη Λουκά. Ο Βαρελάς σχεδίασε το δικό του πορτρέτο και ο Λουκάς της συζύγου του και στη συνέχεια τα τοποθέτησε έτσι ώστε να ενώνουν τα χέρια. Στην έκθεση θα βρούμε σχέδια αυτού του προσκλητηρίου.

Η Έπη Πρωτονοταρίου και τα έργα του Takis και του Νίκου Αλεξίου

Στη συλλογή του Χριστόφορου Μαρίνου υπάρχουν και δυο έργα που του χάρισε η Έπη Πρωτονοταρίου, η ιδιοκτήτρια της εμβληματικής αίθουσας τέχνης Δεσμός. Το ένα είναι ένα σπάνιο κόσμημα του γλύπτη Takis και το άλλο είναι ένας σταυρός του Νίκου Αλεξίου, από τη σειρά των σταυρών που είχε φιλοτεχνήσει ο καλλιτέχνης όταν έμεινε για ένα μεγάλο διάστημα στο Άγιο Όρος. Το κόσμημα του Takis το είχε παρουσιάσει σε μια έκθεση στην Κύπρο, σε συνεργασία με τον «Δεσμό», ενώ η πρώτη φορά που παρουσιάστηκε στο κοινό ήταν στην έκθεση «Κόσμημα-αντικόσμημα» του Δεσμού, σε επιμέλεια της Μαρίας Κοντζαμάνη το 1978.

Ο επιμελητής θυμάται την Έπη Πρωτονοταρίου, πώς «αγκάλιαζε» τότε τους νέους επιμελητές και πόσες ιστορίες είχε να διηγηθεί σε σχέση με τη σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα, ιστορίες μάλιστα που δεν είναι γραμμένες σε κανένα βιβλίο φυσικά.

Τα πιο «ιδιαίτερα» έργα της συλλογής

Ανάμεσα στα έργα της συλλογής του Χριστόφορου Μαρίνου υπάρχουν και κάποια πιο ιδιαίτερα, όπως, για παράδειγμα, μια από τις κούκλες του Γρηγόρη Σεμιτέκολο που χρησιμοποιούσε στις περφόρμανς του με τίτλο «Κοσμικό Ανατομείο» από τα μέσα του 1970 έως τις αρχές του 1990. Ήταν κούκλες απροσδιορίστου φύλου, που έμοιαζαν λίγο και με σεξ ντολ, όπως μου ανέφερε. Στην έκθεση η κούκλα είναι πλάτη στον θεατή (κοιτά τον τοίχο), ενώ ο καλλιτέχνης της έχει φορέσει ένα πουκάμισο με μεταξοτυπία του Παντελή Παντελόπουλου. Δίπλα σ’ αυτό το έργο βρίσκεται ένα της Ραλλούς Παναγιώτου, από τα πρώιμά της.

Παράλληλα, υπάρχει μια Polaroid από μια περφόρμανς του Γιάννη Θεοδωρόπουλου στην Πλατεία Μαβίλη το 2000, η οποία αποτελεί μαρτυρία για ένα γεγονός που είχε απασχολήσει για κάποιο διάστημα τα μέσα της εποχής, αλλά πλέον έχει οριακά ξεχαστεί. 

Στη συλλογή του υπάρχουν και πιο χρηστικά έργα, όπως το σουπλά του Μιχαήλ Κατζουράκη, που θα βρούμε στην κουζίνα, ή το φωτιστικό του Δημήτρη Μεράντζα, που θα βρούμε στην αίθουσα με το έργο του Σεμιτέκολο.

Το τελευταίο έργο της έκθεσης

Η έκθεση ολοκληρώνεται με ένα έργο με βασικό υλικό το ριζόχαρτο και τίτλο «500 μέρες στην έρημο». Η Μυρτώ Ξανθοπούλου έφτιαξε το έργο αυτό πάνω σε ριζόχαρτο. Με αναπτήρα δημιουργεί σιγά σιγά ομόκεντρους κύκλους, σαν σπείρα, ακολουθώντας μια επώδυνη, σχεδόν ασκητική διαδικασία, αφού ο αναπτήρας έκαιγε τα χέρια της. 

Και αυτό το έργο, όπως και πολλά ακόμη της έκθεσης, έχει παρουσιαστεί στην έκθεση «Collectanea» στο Κολλέγιο Deree το 2020, η οποία κράτησε μόλις μία εβδομάδα, καθώς έκλεισε λόγω κορωνοιού. 

ΙΝFO
Αρχοντικό Χρυσανθόπουλου, Πύργος Κύμης, έως 30 Αυγούστου