Ειρήνη Παναγοπούλου: Όλα όσα γνωρίζω είναι ένας δανεικός χάρτης

Οι ιδιωτικές συλλογές έργων τέχνης υπήρξαν για πολλά χρόνια κλειστοί, σχεδόν αθέατοι κόσμοι, διαμορφωμένοι από το προσωπικό βλέμμα του συλλέκτη και προσβάσιμοι σε ελάχιστους. Όταν όμως ανοίγουν στο ευρύ κοινό, μετατρέπονται σε ζωντανούς τόπους διαλόγου: η προσωπική επιλογή συναντά την κοινή εμπειρία και η ιδιωτική αφήγηση της τέχνης αποκτά νέα αναγνώσματα μέσα από τα μάτια των θεατών. Αυτή η μετάβαση αποτελεί μια ουσιαστική πολιτιστική χειρονομία που φέρνει το κοινό πιο κοντά στην τέχνη και ανοίγει τον δρόμο για νέες αναγνώσεις της, ενώ ο εκθεσιακός χώρος μετασχηματίζεται σε πεδίο ανταλλαγής ιδεών, εμπειριών και διαφορετικών τρόπων θέασης του κόσμου.

Η συλλέκτρια Ειρήνη Παναγοπούλου σκιαγραφείται ως μια ιδιαίτερα χαμηλών τόνων, ευγενική και προσηνής παρουσία, που αντιμετωπίζει τη συλλογή της όχι ως επίδειξη κύρους αλλά ως έναν βαθιά προσωπικό κόσμο. Για την ίδια, η συλλογή λειτουργεί σαν «καθρέφτης» του συλλέκτη, αποκαλύπτοντας βιώματα, αγωνίες, αναζητήσεις και προσωπικές διαδρομές. Γι’ αυτό και η απόφαση να την ανοίξει στο κοινό, τον Ιούνιο του 2025, υπήρξε μια διαδικασία που χρειάστηκε χρόνο και ωρίμανση καθώς, όπως λέει, απαιτεί θάρρος να εκθέσεις δημόσια κάτι τόσο προσωπικό, γνωρίζοντας ότι θα δεχθεί διαφορετικές αναγνώσεις αλλά και κριτική.

Η σχέση της με την τέχνη ξεκίνησε μέσα από τα πρώτα έργα που κληρονόμησε από τον πατέρα της, τον εφοπλιστή Περικλή Παναγόπουλο. Οι λίγοι αυτοί πίνακες -έργα Ελλήνων καλλιτεχνών όπως ο Μόραλης, ο Γκίκας και ο Γαΐτης- αποτέλεσαν τον πυρήνα μιας συλλογής που σταδιακά διευρύνθηκε. Αναζητώντας να «συμπληρώσει» εκείνον τον αρχικό πυρήνα, στράφηκε αρχικά στους Έλληνες της διασποράς, όπως ο Λουκάς Σαμαράς, ο Γιάννης Κουνέλλης, η Χρύσα και ο Στήβεν Αντωνάκος, πριν ανοίξει τη συλλογή της σε έναν ευρύτερο διεθνή διάλογο. Παρότι σήμερα η συλλογή έχει διεθνή χαρακτήρα, η ίδια επιμένει ότι «η ψυχή της συλλογής είναι η Ελλάδα», με ιδιαίτερη έμφαση στη γεωγραφία της Μεσογείου, των Βαλκανίων, της Β. Αφρικής και της Μέσης Ανατολής.

Η Ε. Παναγοπούλου βλέπει την τέχνη ως έναν τρόπο κατανόησης του ανθρώπου και του κόσμου. Μέσα από το βλέμμα των καλλιτεχνών -που, όπως λέει, λειτουργούν σαν «κεραίες» της εποχής τους- αναζητά απαντήσεις σε ζητήματα που την απασχολούν προσωπικά και υπαρξιακά: τις ανθρώπινες σχέσεις, το φύλο, τη θέση της γυναίκας, την ισότητα, τη δικαιοσύνη και τις κοινωνικές ανισότητες. Αν και απορρίπτει τον χαρακτηρισμό «γυναικεία συλλογή», αναγνωρίζει ότι η συλλογή της φέρει έντονα το προσωπικό της αποτύπωμα ως γυναίκας. Την ενδιαφέρει ιδιαίτερα πώς αναπαρίσταται η γυναικεία εμπειρία μέσα στην τέχνη -είτε από γυναίκες είτε από άνδρες καλλιτέχνες- και πώς οι δημιουργοί συνομιλούν με ζητήματα ταυτότητας, ανεξαρτησίας και κοινωνικών ρόλων.

Ιδιαίτερη σημασία δίνει και στους νεότερους καλλιτέχνες, τους οποίους παρακολουθεί στενά μαζί με τα παιδιά της. Θεωρεί ότι οι νέες γενιές φέρνουν μια διαφορετική γλώσσα και νέες διεκδικήσεις γύρω από την ταυτότητα, το φύλο και τη δικαιοσύνη σε παγκόσμιο επίπεδο, αντανακλώντας έναν κόσμο πολύ πιο ανοιχτό και πολυφωνικό από εκείνον της δικής της γενιάς.

Η απόφαση να ανοίξει τη συλλογή στο κοινό οδήγησε στη δημιουργία του collection space στα γραφεία της εφοπλιστικής εταιρείας Magna Marine στη Βούλα - ενός υβριδικού χώρου που λειτουργεί ταυτόχρονα ως εκθεσιακός χώρος, αποθήκη, αρχείο και τόπος μελέτης. Η ίδια επιθυμεί ο χώρος να μην έχει τη στατικότητα ενός μουσείου αλλά να είναι «ζωντανός», προσβάσιμος και διαδραστικός: οι επισκέπτες μπορούν να πλησιάσουν τα έργα, να ανοίξουν προθήκες, να αγγίξουν βιβλία και να βιώσουν τη συλλογή ως κάτι ενεργό και εξελισσόμενο. Παράλληλα, ο χώρος αναπτύσσει εκθεσιακό και ερευνητικό πρόγραμμα, φιλοξενώντας επιμελητικές προτάσεις, δράσεις και δημόσιες συζητήσεις, με στόχο να εξελιχθεί σε έναν ακόμη ζωντανό πόλο σύγχρονης τέχνης.

Στο πλαίσιο αυτό παρουσιάζεται η δεύτερη έκθεση του χώρου, «Όλα όσα γνωρίζω είναι ένας δανεικός χάρτης», σε επιμέλεια του Άκη Κόκκινου. Η έκθεση λειτουργεί ως ένας στοχασμός πάνω στην έννοια του συλλέγειν και στους μηχανισμούς που καθορίζουν ποιες ιστορίες, ποια αντικείμενα και ποιες μνήμες διατηρούνται ή μένουν στο περιθώριο. Μέσα από τα 49 έργα σύγχρονων καλλιτεχνών, χάρτες, βιβλία, φωτογραφίες και αρχειακό υλικό, αμφισβητείται η ουδετερότητα των μουσείων, των αρχείων και των συστημάτων ταξινόμησης, δίνοντας χώρο σε πιο ρευστές και ανοιχτές μορφές γνώσης και αφήγησης.

Η έκθεση οργανώνεται σε έξι ενότητες με τίτλο Marginalia, δανεισμένο από τον όρο που περιγράφει τις σημειώσεις στα περιθώρια βιβλίων και χαρτών, μεταφέροντας στο κέντρο «γνώσεις του περιθωρίου» - αφηγήσεις εύθραυστες, αποσπασματικές και συχνά παραγνωρισμένες.

Ο Άκης Κόκκινος σημειώνει ότι είχε «την πολυτέλεια του χρόνου» να δουλέψει σε βάθος πάνω στην επιμέλεια, αποφεύγοντας εύκολους εντυπωσιασμούς, χάρη στην υποστήριξη της Ειρήνης Παναγοπούλου και της ομάδας της. Παράλληλα, ο ίδιος ο χώρος της συλλογής - περιβαλλόμενος από γυαλί και σε άμεση σχέση με τη θάλασσα - γίνεται οργανικό μέρος της έκθεσης και μετατρέπεται σε ένα είδος «ενυδρείου»: έναν τόπο προστασίας, φροντίδας και παρατήρησης, όπου τα έργα παραμένουν ζωντανά και σε συνεχή διάλογο με τον θεατή.

Αφετηρία της έκθεσης - η ενότητα Marginalia I - αποτελεί το έργο Κάθε πόρτα και ένας τοίχος της Mona Hatoum, μιας Παλαιστίνιας καλλιτέχνιδας γεννημένης στον Λίβανο. Όπως εξηγεί ο επιμελητής, το έργο - μια διαφανής κουρτίνα πάνω στην οποία διακρίνονται αποσπασματικά εικόνες και στοιχεία από εφημερίδες για Μεξικανούς μετανάστες που συνελήφθησαν προσπαθώντας να περάσουν τα σύνορα - λειτουργεί ως ένας ισχυρός συμβολισμός γύρω από τα γεωγραφικά σύνορα, τους μηχανισμούς ελέγχου και τις “γεωγραφίες εξουσίας”. Παρότι δημιουργήθηκε πριν από περίπου είκοσι χρόνια, παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο. Ταυτόχρονα, το ίδιο το έργο λειτουργεί σαν ένα πέρασμα αλλά και σαν εμπόδιο, καλώντας τον θεατή να πάρει συνειδητά την απόφαση να εισέλθει στον χώρο της έκθεσης και στις θεματικές που αυτή ανοίγει.

Η ενότητα Μarginalia II εστιάζει σε εναλλακτικά και περιθωριοποιημένα συστήματα γνώσης, αντλώντας έμπνευση από τη φύση, την πνευματικότητα και τη χειροτεχνία. Αρχειακά τεκμήρια, όπως ένα προικοσύμφωνο από τη Σμύρνη του 1814 και ένα διαζευκτήριο του 1898, φέρνουν στο προσκήνιο έμφυλες δομές εξουσίας, ενώ έργα των Susan Hiller, Γιάννη Κουνέλλη και Λουκά Σαμαρά συνομιλούν με τη μνημειακή «Συλλογική Αυτοβιογραφία» της Μαρίας Λοϊζίδου - μια ντουλάπα των αρχών του 20ου αιώνα γεμάτη αντικείμενα, σχέδια, βίντεο, σημειωματάρια, που ξεδιπλώνει τριάντα χρόνια καλλιτεχνικής μνήμης και δημιουργίας.

Με αφετηρία τον «Νεαρό που φοράει τις μπότες του» του Γιάννη Τσαρούχη, η ενότητα Marginalia III αποκτά έναν έντονα πολιτικό και επιτελεστικό χαρακτήρα, δίνοντας χώρο σε φωνές που υπήρξαν περιθωριοποιημένες ή λογοκριμένες. Ζητήματα κουίρ ταυτότητας, καμουφλάζ και κοινωνικής ορατότητας διατρέχουν τα έργα καλλιτεχνών όπως οι Birgit Jürgenssen, Anthony Akinbola και Sin Wai Kin, ενώ μορφές όπως ο Αλέξανδρος Ιόλας και ο Wilhelm von Gloeden επανέρχονται στο προσκήνιο μέσα από μια νέα ανάγνωση.

Η ενότητα Marginalia IV εξετάζει τη σχέση γεωγραφίας, αποικιοκρατίας και εξουσίας. Αφετηρία αποτελεί η φωτογραφία του Kader Attia με το απομονωμένο λείψανο μιας ρωμαϊκής θριαμβικής αψίδας στην Αλγερία, δίπλα σε ιστορικούς χάρτες που αποτυπώνουν τόσο τις ανακαλύψεις όσο και τα συστήματα κατάκτησης του κόσμου. Παράλληλα, το έργο E37 του Στάθη Λογοθέτη μεταφέρει αυτή τη γεωγραφία εξουσίας στο ίδιο το ανθρώπινο σώμα, συνδέοντας τη σάρκα με τη μνήμη, τον πόνο και την ιστορία.

Στην ενότητα Marginalia IV, το σώμα εμφανίζεται ως μια ρευστή και διαρκώς μεταβαλλόμενη οντότητα, διαμορφωμένη μέσα από σχέσεις, εμπειρίες και κοινωνικές συνθήκες. Καλλιτέχνες όπως η Nour Mobarak, η Angelica Jopling, η Sarah Lucas ή η Sheila Hicks διερευνούν ζητήματα ταυτότητας, υλικότητας και γυναικείας εμπειρίας, ενώ η Γεωργία Σαγρή, μέσα από το έργο Παρτιτούρες αναπνοής, ενεργοποιεί μορφές συλλογικής ανάγνωσης και συμμετοχικής εμπειρίας. Παράλληλα, δημιουργοί όπως ο Anselm Kiefer, ο Petrit Halilaj, ο Melik Ohanian, ο Kader Attia και ο Max Hooper Schneider προσεγγίζουν τη μνήμη, το τραύμα, την ιστορία και τη συνύπαρξη ανθρώπινων και μη ανθρώπινων μορφών ζωής.

Η έκθεση ολοκληρώνεται με μια πιο ποιητική και στοχαστική ενότητα - Marginalia V - με κεντρικό έργο τις «Πηγές του Δούναβη» του Anselm Kiefer, που παραπέμπει στις απαρχές της ιστορίας και του πολιτισμού. Το ενυδρείο της Χάρις Επαμεινώνδα ενισχύει την αίσθηση του χώρου ως «γυάλινης προθήκης», όπου ο επισκέπτης γίνεται ταυτόχρονα θεατής και παρατηρούμενος. Έργα των Petrit Halilaj και Melik Ohanian διερευνούν τη σχέση ανάμεσα στο ορατό και το κρυμμένο, ενώ η αίθουσα μελέτης στο τέλος της διαδρομής λειτουργεί ως χώρος ανάγνωσης, έρευνας και πολλαπλών ερμηνειών της έκθεσης.

Πληροφορίες

«Όλα όσα γνωρίζω είναι ένας δανεικός χάρτης»
Διάρκεια έκθεσης: Ως 2 Απριλίου 2027
Ώρες λειτουργίας: Τετάρτη, 11:00 - 19:00, Πέμπτη & Παρασκευή, 11:00 - 17:00
Επιμέλεια: Άκης Κόκκινος
Διεύθυνση: Λεωφόρος Βασιλέως Παύλου 146, Βούλα, 166 73
Είσοδος με απαραίτητη προκράτηση στο iypcollection.com