Χίλμα αφ Κλιντ: Η ζωγράφος που έλεγε ότι τα πνεύματα καθοδηγούσαν το χέρι της

Υπάρχουν κάποια ντοκιμαντέρ που τελειώνουν και απλώς συνεχίζεις τη μέρα σου. Και υπάρχουν κι εκείνα που, ακόμη και μέσα από ένα τρέιλερ, σε κάνουν να ανοίγεις δεκάδες παράθυρα στο ίντερνετ, για να μάθεις περισσότερα. Το Beyond the Visible, για τη Χίλμα αφ Κλιντ, ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία. Κάπως έτσι άνοιξε μπροστά μου η ιστορία μιας γυναίκας που πίστευε πως ζωγράφιζε καθοδηγούμενη από πνεύματα.

Κάποιοι τη χαρακτηρίζουν ως τη γυναίκα που έφτασε στην αφηρημένη ζωγραφική πολύ πριν από τον Καντίνσκι. Για άλλους, υπήρξε μια αινιγματική φιγούρα που πίστευε πως οι πίνακές της γεννιούνταν μέσα από επαφή με έναν αόρατο κόσμο. Και υπάρχει φυσικά και πολύς κόσμος που ίσως δεν έχει ακούσει ποτέ το όνομά της - παρότι σήμερα θεωρείται μία από τις πιο ιδιαίτερες μορφές της σύγχρονης τέχνης.

Σήμερα, σε μια εποχή όπου ο μυστικισμός και η πνευματικότητα επιστρέφουν δυναμικά στην ποπ κουλτούρα, η Χίλμα αφ Κλιντ μοιάζει πιο επίκαιρη από ποτέ. Στο TikTok συνεχίζουν να εμφανίζονται βίντεο που προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν τα σύμβολα και τις θεωρίες πίσω από το έργο της. Ίσως τελικά η ζωγραφική που ξεκίνησε το 1906 να βρήκε, έστω και αργά, το κοινό που περίμενε.

Χίλμα αφ Κλιντ: Η ζωγράφος που έβλεπε πέρα από τον ορατό κόσμο

Το πιο παράξενο με τη Χίλμα αφ Κλιντ είναι πως, όσο περισσότερο κοιτάζει κανείς τα έργα της, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να πιστέψει ότι δημιουργήθηκαν στις αρχές του 1900. Οι σπείρες, τα σύμβολα, οι γεωμετρικές φόρμες και τα σχεδόν ψυχεδελικά χρώματα που χρησιμοποιούσε μοιάζουν απίστευτα σύγχρονα ακόμη και σήμερα. Σαν να ανήκουν περισσότερο στη σημερινή ψηφιακή αισθητική παρά στις αρχές του 1900.

Πίσω όμως από όλα αυτά δεν υπήρχε μια μυστηριώδης φιγούρα αποκομμένη από την πραγματικότητα, αλλά μια γυναίκα με αυστηρή καλλιτεχνική παιδεία, που είχε σπουδάσει στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Στοκχόλμης και για χρόνια ζωγράφιζε πορτρέτα, τοπία και βοτανικές απεικονίσεις με εντυπωσιακή λεπτομέρεια.

Οι κύκνοι, τα σύμβολα και η μυστική γλώσσα των έργων της Χίλμα αφ Κλιντ

Υπήρχε κάτι σχεδόν τρυφερό στον τρόπο που παρατηρούσε τη φύση, και αυτό φαίνεται έντονα στα λουλούδια που ζωγράφιζε - λουλούδια που δεν έμοιαζαν ποτέ ψυχρά ή στατικά, αλλά σαν να είχαν παλμό και ζωή πάνω στο χαρτί. Μέσα από πέταλα, καμπύλες και απαλά χρώματα, κατάφερνε να μετατρέπει ακόμη και μια βοτανική μελέτη σε κάτι σχεδόν ποιητικό. Κάπου εκεί όμως αρχίζει να αλλάζει και ολόκληρος ο κόσμος της. Οι πίνακες γεμίζουν σύμβολα, σπείρες, γεωμετρικά σχήματα και μορφές που μοιάζουν να κινούνται ανάμεσα στο ορατό και στο αόρατο. Τίποτα, φυσικά, και δεν εκφράζει καλύτερα αυτή τη μετάβαση από τη διάσημη σειρά με τους κύκνους - ένα από τα πιο εμβληματικά έργα της σήμερα.

Οι ασπρόμαυροι κύκνοι που καθρεφτίζονται, συγκρούονται και μπλέκονται μεταξύ τους δημιουργούν εικόνες σχεδόν υπνωτιστικές, γεμάτες συμβολισμούς γύρω από το φως και το σκοτάδι, το αρσενικό και το θηλυκό, την ισορροπία και τη δυαδικότητα. Υπάρχει κάτι βαθιά σύγχρονο σε αυτούς τους πίνακες, σαν να δημιουργήθηκαν για μια εποχή που αναζητά συνεχώς εικόνες με συναίσθημα, μυστήριο και πολλαπλές ερμηνείες.

Όταν η τέχνη συνάντησε τον μυστικισμό

Όσο πιο βαθιά μπαίνει κανείς στην ιστορία της Χίλμα αφ Κλιντ, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεται πως η τέχνη για εκείνη δεν λειτουργούσε απλώς σαν μορφή έκφρασης. Ο μυστικισμός και οι πιο πνευματικές αναζητήσεις είχαν τεράστια θέση στη ζωή της, ενώ μαζί με μια ομάδα γυναικών που ονομαζόταν «The Five» συμμετείχε σε πνευματιστικές συνεδρίες και πειραματιζόταν με σχέδια που γεννιούνταν περισσότερο μέσα από τη διαίσθηση παρά μέσα από τη λογική. Αυτό, βέβαια, δεν ήταν τόσο παράξενο για την εποχή της όσο μοιάζει σήμερα.

Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, ο κόσμος άλλαζε ραγδαία· η επιστήμη αποκάλυπτε αόρατες δυνάμεις, από τα ραδιοκύματα μέχρι τις ακτίνες Χ, και πολλοί άρχισαν να αναρωτιούνται τι άλλο μπορεί να υπάρχει γύρω τους χωρίς να μπορούν να το δουν. Μέσα σε αυτό το κλίμα αβεβαιότητας και αναζήτησης, όλο και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονταν σε πιο πνευματικές και μυστικιστικές ιδέες, προσπαθώντας να εξηγήσουν έναν κόσμο που ξαφνικά είχε γίνει πολύ πιο μυστηριώδης.

Η ίδια, μάλιστα, πίστευε πως κάποια έργα δεν δημιουργούνταν αποκλειστικά από εκείνη, αλλά πως λειτουργούσε σαν μέσο μεταφοράς εικόνων και μηνυμάτων από έναν αόρατο κόσμο. Εκεί βρίσκεται κιόλας, η αλλόκοτη δύναμη της τέχνης της· οι πίνακές της δεν μοιάζουν απλώς με αφηρημένη ζωγραφική, αλλά με μια προσπάθεια να αποτυπωθεί κάτι που δεν εξηγείται εύκολα με λόγια.

Η γυναίκα που η ιστορία της τέχνης άργησε να δει

Το πιο εντυπωσιακό είναι πως για σχεδόν ολόκληρη τη ζωή της έμεινε έξω από το επίσημο καλλιτεχνικό σύστημα. Δεν υπήρχαν άνθρωποι να στηρίξουν ουσιαστικά το έργο της ή να της ανοίξουν τον δρόμο προς τα μεγάλα μουσεία και την αναγνώριση, ενώ οι περισσότεροι πίνακές της παρέμειναν για χρόνια μακριά από το ευρύ κοινό. Δεκαετίες αργότερα, οι εκθέσεις της έσπασαν ρεκόρ επισκεψιμότητας και ιστορικοί τέχνης άρχισαν να επανεξετάζουν όσα θεωρούσαν δεδομένα γύρω από την αφηρημένη ζωγραφική.

Για πολλούς, η Χίλμα αφ Κλιντ δεν είναι απλώς μια καλλιτέχνιδα που η ιστορία της τέχνης άργησε να αναγνωρίσει, αλλά μια μορφή που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε την ίδια την αφηρημένη ζωγραφική. Όσο όμως μεγαλώνει η φήμη της, τόσο πιο έντονο γίνεται και το ενδιαφέρον γύρω από την ιστορία της. Δεν είναι μόνο μια ζωγράφος που έμεινε για χρόνια στη σκιά, αλλά μια μορφή που συνδέθηκε με τον μυστικισμό και τη διαρκή ανθρώπινη ανάγκη να αναζητούμε κάτι πέρα από όσα εξηγούνται εύκολα. Ίσως τελικά να είχε δίκιο όταν πίστευε πως ο κόσμος δεν ήταν ακόμη έτοιμος για τα έργα της. Γιατί σήμερα η Χίλμα αφ Κλιντ μοιάζει πιο σύγχρονη από ποτέ.