Μάθημα Ανατομίας: Η σοκαριστική αλήθεια πίσω από τον πίνακα του Ρέμπραντ - και όχι μόνο

Για αιώνες, νεκρά σώματα που ανήκαν σε υπαρκτά πρόσωπα, έγιναν η πρώτη ύλη της επιστήμης της ανατομίας και ενέπνευσαν τους πρώτους εικονογράφους της επιστήμης, αλλά και μεγάλους καλλιτέχνες στη δημιουργία συγκλονιστικών έργων τέχνης. Όμως οι ιστορίες πίσω από αυτά τα πτώματα – και ο τρόπος με τον οποίο αποκτήθηκαν – είναι σκοτεινές και φρικιαστικές, όπως αποκαλύπτει μια νέα έκθεση.

Ποιος δεν γνωρίζει το Μάθημα Ανατομίας του Δρ Νικολάες Ταλπ; Το σώμα του νεκρού που ανατομείται μοιάζει με σμιλεμένο γκρίζο μάρμαρο, με κάθε μυ να αποδίδεται άψογα. Αλλά η φωτεινή φιγούρα στον πίνακα του Ρέμπραντ σε αυτόν τον πίνακα του 1632 δεν είναι κάποιος ήρωας της ελληνικής αρχαιότητας. Είναι ένας άνθρωπος που εκτελέστηκε γιατί έκλεψε ένα παλτό...

Καλύπτοντας πέντε αιώνες, οι νεκροί που απεικονίζονται στα ανατομικά χαρακτικά της έκθεσης Beneath the Sheets: Anatomy, Art and Power, στο Μουσείο Ιατρικής Thackray στην πόλη του Λιντς στο Ηνωμένο Βασίλειο, αποδίδονται επίσης με εξαιρετική λεπτομέρεια. Αυτές οι κατά κύριο λόγο ανώνυμες μορφές, εκτεθειμένες με τον πιο ωμό τρόπο, εικονογράφησαν ιατρικούς άτλαντες που κάποτε συμβουλεύονταν γιατροί και ανατόμοι ή εκτίθεντο σαν τρόπαια από πλούσιους συλλέκτες. Και όπως ο Αντριαάν Αντριαανσζον, ο μικροκλέφτης που ζωγράφισε ο Ρέμπραντ, κανένας τους δεν συναίνεσε να βρεθούν στο κρεβάτι του ανατόμου, ούτε φυσικά να γίνουν βιβλίο ή πίνακας κρεμασμένος στο σαλόνι κάποιου πλουσίου.

«Το Beneath the Sheets προκαλεί τους επισκέπτες να αναρωτηθούν ποια σώματα εμφανίζονται στα ανατομικά εγχειρίδια, ποιοι τα σχεδίαζαν και γιατί», λέει στο BBC ο Jamie Taylor, διευθυντής συλλογών, εκπαίδευσης και προγραμματισμού του μουσείου. «Τα σώματα που απεικονίζονται σε αυτές τις σελίδες ανήκουν σε ανθρώπους που διαχρονικά έχουν καταπιεστεί, των οποίων τα δικαιώματα θεωρήθηκαν δευτερεύοντα, αμελητέα ή αγνοήθηκαν».

Ένα ανατομικό βιβλίο χωρίς σχέδια είναι «όχι καλύτερο από ένα βιβλίο γεωγραφίας χωρίς τους χάρτες του», δήλωσε ο χειρουργός και εικονογράφος ανατομίας του 18ου αιώνα John Bell. Οι περίτεχνες, σταυρωτές χαράξεις του διέδιδαν λεπτομερή γνώση του σώματος που ελάχιστοι είχαν δει παρά μόνο στα έδρανα του μαθήματος ανατομίας. Όμως μια πιο προσεκτική ματιά σε τέτοιες εικονογραφήσεις αποκαλύπτει όχι μόνο την εξελισσόμενη κατανόησή μας για το ανθρώπινο σώμα, αλλά και το πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκαν αυτές οι εικόνες.

Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η περίτεχνη σελίδα τίτλου του βιβλίου De Humani Corporis Fabrica (1543) του Andreas Vesalius, του πρώτου μεγάλου έργου που παρουσίασε την ανθρώπινη ανατομία σχεδιασμένη απευθείας από διαμελισμένα σώματα.

Η ανατομία ως πηγή γνώσης, αλλά και εξερεύνησης των ανθρώπινων ορίων

Σε μία κατάμεστη αίθουσα ανατομίας, ο συγγραφέας πραγματοποιεί νεκροτομή σε μια σεξεργάτρια που καταδικάστηκε σε θανατική ποινή: το νυστέρι του αποκαλύπτει στο κυρίως ανδρικό κοινό αν η γυναίκα ήταν έγκυος, όπως είχε ισχυριστεί στην έκκλησή της για επιείκεια. Η διαφορά κοινωνικής θέσης και εξουσίας ανάμεσα στον χειρουργό και το υποκείμενο δεν θα μπορούσε να είναι πιο έντονη, και η αγορά για αυτά τα περίτεχνα εικονογραφημένα βιβλία βρισκόταν, όπως σημειώνει η έκθεση, «στο αντίθετο άκρο του οικονομικού φάσματος από τους ανθρώπους που απεικονίζονται στις σελίδες τους».

Τα ιατρικά βιβλία έγιναν ιδιαίτερα πολυτελή όταν οι εξελίξεις στη λιθογραφία τον 19ο αιώνα πλημμύρισαν τις σελίδες τους με ζωντανά χρώματα. Η έκδοση του μουσείου του Complete Atlas of Human Anatomy and Surgery (1866) του JM Bourgery, με την πλούσια εικονογράφησή του, έχει ελάχιστα αγγιχτεί, όπως λέει στο BBC ο Dr Jack Gann, επιμελητής της έκθεσης. Όσοι μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά τέτοια έργα, προσθέτει, «θα τα είχαν εκθέσει στα σπίτια τους μαζί με τις συλλογές έργων τέχνης τους».

Κάποιες φορές το ίδιο το πτώμα γινόταν αντικείμενο τέχνης προς έκθεση. Η έλλειψη ελέγχου που είχαν πολλές γυναίκες πάνω στο τι θα συνέβαινε στα σώματά τους μετά θάνατον, καθώς και ο σκοτεινός ρόλος που έπαιξαν σε αυτό ορισμένοι αξιοσέβαστοι λειτουργοί της ιατρικής, αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στην περίπτωση της Mary Billion. Πέθανε το 1775 και ταριχεύτηκε από τον οδοντίατρο σύζυγό της, Martin van Butchell, με τη βοήθεια του διακεκριμένου Λονδρέζου χειρουργού William Hunter, πρώην δασκάλου του και συγγραφέα ενός εικονογραφημένου βιβλίου για έγκυες γυναίκες που είχε επαινεθεί για τον πρωτοφανή ρεαλισμό του. Ελπίζοντας να προσελκύσει νέους πελάτες, ο Van Butchell έντυσε τη Billion με το νυφικό της και την εξέθεσε στη βιτρίνα του οδοντιατρείου και σπιτιού του στο Mayfair, μέχρι που η δεύτερη σύζυγός του απαίτησε να μεταφερθεί το σώμα σε μουσείο.

Η τέχνη και η ανατομική επιστήμη έχουν μακρά συγγένεια. Στην Αναγεννησιακή Ιταλία, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι και ο Μιχαήλ Άγγελος μελετούσαν διαμελισμένα σώματα σε νεκροτομεία για να κάνουν τις μορφές στους πίνακές τους πιο ρεαλιστικές, ενώ οι πρώιμοι άτλαντες ανατομίας απεικόνιζαν σώματα σε στιλιζαρισμένες πόζες που θύμιζαν κλασική γλυπτική. Το The Anatomy of the Human Body (1741) του William Cheselden, για παράδειγμα, περιλαμβάνει δύο άσαρκα σώματα που παλεύουν σαν τον Ηρακλή και τον Ανταίο.

Για τους επιστήμονες και τους καλλιτέχνες, η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν η πρόσβαση σε σώματα, κάτι που επιδεινώθηκε από τον Νόμο περί Θανατικής Ποινής του 1823, ο οποίος μείωσε τον αριθμό των εγκλημάτων που τιμωρούνταν με θάνατο. Ένα προσοδοφόρο παράνομο εμπόριο πτωμάτων αναδύθηκε, με τους «νεκροθήρες», γνωστούς ως resurrection men, να κλέβουν πτώματα από φρέσκους τάφους και να τα πουλούν σε ιατρικές σχολές για υπέρογκα ποσά.

Για να τους αποτρέψουν, όσοι είχαν την οικονομική δυνατότητα έθαβαν τους αγαπημένους τους μέσα σε κλουβιά γνωστά ως mortsafes, ή τοποθετούσαν βαριές πέτρες πάνω από τον τάφο. Για τους καταδικασμένους εγκληματίες και τους φτωχούς, η μεταθανάτια ανάπαυση δεν ήταν καθόλου βέβαιη. Οι συγγενείς του ληστή John Worthington, που εκτελέστηκε το 1815, έκαναν το εξαιρετικό βήμα να περιχύσουν το σώμα του με οξύ ώστε να καταστεί ακατάλληλο για νεκροτομή.

Διάσημοι κατά συρροή δολοφόνοι: υλικό για το ανατομικό κρεβάτι

Ο William Hare και ο William Burke υπήρξαν διαβόητοι κατά συρροή δολοφόνοι της Σκωτίας. Στρέφοντας το ενδιαφέρον τους στους ζωντανούς αντί στους νεκρούς, διεξήγαγαν μια δεκάμηνη εκστρατεία δολοφονιών μεταξύ 1827 και 1828, προκειμένου να προμηθεύουν τη σχολή ανατομίας του Dr Robert Knox στο Εδιμβούργο με πτώματα.

Η Mary Paterson, πρώην τρόφιμος ασύλου για «αναξιοπαθούσες» γυναίκες, είχε παραδοθεί σχεδόν ζεστή στον αγοραστή της. Ο δολοφόνος της την είχε μεθύσει προκειμένου να τη σκοτώσει πιο εύκολα και στη συνέχεια παρέλαβε πλουσιοπάροχη αμοιβή για τη λεία που είχε καταφέρει να εξασφαλίσει.

Ο νόμος τελικά έφτασε στους δολοφόνους της. Αν και ο Hare αφέθηκε ελεύθερος με αντάλλαγμα την κατάθεσή του, ο συνεργός του δεν ήταν τόσο τυχερός. Ο Lord Justice-Clerk David Boyle τον καταδίκασε σε θάνατο δι’ απαγχονισμού και όρισε ότι ο Burke, όπως και τα θύματά του, έπρεπε να «νεκροτομηθεί και να διαμελιστεί δημόσια». Ο σκελετός του εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο Ανατομίας του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου.

Στο Thackray Museum of Medicine, το σώμα της Paterson εκτίθεται επίσης, αλλά ως σχέδιο – η ηθική του οποίου συζητήθηκε έντονα από την επιμελητική ομάδα. Έχει σχεδιαστεί σαν τη Ρόκμπι Βένους του Βελάσκεθ, επισημαίνει ο Gann. «Είναι μια πολύ αισθησιακή εικόνα», αλλά είναι επίσης, όπως λέει, «το νεκρό σώμα ενός θύματος δολοφονίας που συνεχίζει να γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης».

Αλλά δεν πάνε πίσω και τα βιβλία ιατρικής του παρελθόντος που οι σελίδες τους θολώνουν τα όρια ανάμεσα στην επιστήμη, την τέχνη και την ερωτική απεικόνιση, και προσφέρουν ενδείξεις για τις προτιμήσεις και τις εμμονές των δημιουργών τους. Σε μία από τις πιο προκλητικές εικονογραφήσεις του Nicolas Henri Jacob για τον Bourgery, η επιστημονική αποστασιοποίηση τίθεται υπό αμφισβήτηση καθώς δύο ζευγάρια ανδρικών, αποκομμένων χεριών εξερευνούν το ανατομημένο στήθος μιας νεαρής γυναίκας, της οποίας τα μαλλιά έχουν χτενιστεί σαν αρχαίας Ελληνίδας καλλονή.

«Οι εικονογραφήσεις ανατομίας, ναι μεν είχαν να κάνουν με νεκρούς ανθρώπους, ωστόσο εξέπεμπαν θερμότητα, παρείχαν ευχαρίστηση στους άνδρες που τις παρήγαγαν, τις παρατηρούσαν και τις μελετούσαν», υποστηρίζει ο Michael Sappol στο Queer Anatomies (2024). Για τον χειρουργό και καλλιτέχνη Joseph Maclise, αυτό το «βλέμμα» ήταν κουίρ, συνεχίζει ο Sappol. Το εμβληματικό έργο του Maclise Surgical Anatomy (1851) κυριαρχείται από άνδρες σε αμφίσημες πόζες: με τους μυώδεις βραχίονές τους υψωμένους υποτακτικά πίσω από το κεφάλι, για παράδειγμα, ή με το στόμα μισάνοιχτο με τρόπο που θα μπορούσε να διαβαστεί (και) ως ηδονή. Είναι πιθανό, προτείνει ο Sappol σε ένα δοκίμιο του 2021, «ότι οι απεικονίσεις του Maclise, με κάποιον κουίρ και συγκεκαλυμμένο τρόπο – ίσως όχι καν πλήρως συνειδητό στον ίδιο… αποτέλεσαν έναν χώρο όπου αποκαλύφθηκε, εκπέμποντας σήματα ομοερωτικής επιθυμίας».

«Οι άνθρωποι θεωρούν ότι μια εικονογράφηση ανατομίας είναι μια αντικειμενική απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος στο μέτρο των δυνατοτήτων του καλλιτέχνη», λέει ο Gann, κάτι που η έκθεση επιδιώκει να «αποδομήσει». «Στην πραγματικότητα, υπόκεινται στην κουλτούρα, τις προτιμήσεις και τα καλλιτεχνικά ρεύματα όπως κάθε άλλη μορφή τέχνης και εικονογράφησης».

Ποια ανθρώπινα δικαιώματα; Εδώ μιλάει η επιστήμη και η εξουσία

Μια ανώνυμη μαύρη φιγούρα στο βιβλίο του Maclise, που θεωρείται το μοναδικό μαύρο σώμα σε ανατομικά έργα της περιόδου, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, καθώς αφαιρέθηκε από την έκδοση που δημιουργήθηκε για την περίοδο πριν την κατάργηση της δουλείας στην Αμερική.

Η απεικόνισή του, σημειώνει η Keren Rosa Hammerschlag στο δοκίμιό της του 2021 Black Apollo: Aesthetics, Dissection, and Race in Joseph Maclise's Surgical Anatomy, είναι «ιδιαίτερα αισθητικοποιημένη, τοποθετώντας τον σε διάλογο με κλασικά αγάλματα όπως ο Απόλλων του Belvedere, με τα έργα “υψηλής” τέχνης του αδελφού του Joseph, Daniel Maclise, με εικόνες μαύρων πυγμάχων και με την καταργητική εικονογραφία της περιόδου».

Μέσα σε μία δεκαετία από τον Maclise, το περίφημο Gray’s Anatomy του Henry Gray, εικονογραφημένο από τον Henry Vandyke Carter, θα έθετε επιτέλους έναν οικονομικά προσιτό πόρο στα χέρια των φοιτητών ιατρικής• κι όμως, και αυτό βασίστηκε σε αζήτητα σώματα από πτωχοκομεία και νοσοκομεία.

«Υπάρχει μια σιωπή στο κέντρο του Gray’s, όπως πράγματι υπάρχει σε όλα τα ανατομικά βιβλία, που σχετίζεται με το ανείπωτο», γράφει η Ruth Richardson στο The Making of Mr Gray’s Anatomy. «Ως μαζικά παραγόμενες εικόνες, [τα σώματα αυτών των ανθρώπων] έχουν εισέλθει στον νου γενεών ζωντανών… Και πουθενά αλλού παρά στις εικόνες του Carter δεν λαμβάνουν κάτι που να μοιάζει με μνεία».

Η χρήση θυμάτων για την πρόοδο της ιατρικής επιστήμης συνεχίστηκε και στον 20ό αιώνα – άλλωστε επρόκειτο για θύματα που δεν είχαν πια φωνή, ούτε καν δικαίωμα να υπερασπιστούν τον εαυτό τους. Το Atlas of Topographical and Applied Human Anatomy (1937) του Eduard Pernkopf, για παράδειγμα, που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από ορισμένους χειρουργούς σήμερα, περιλαμβάνει αιχμαλώτους πολέμου που ανατέμνονταν από ναζί γιατρούς υπό το καθεστώς του Χίτλερ.

Εξήντα χρόνια αργότερα, στις παραμονές της νέας χιλιετίας, ένα ψηφιακό αρχείο ολόκληρου του ανθρώπινου σώματος, δημιουργημένο από το Visible Human Project, δημοσιεύθηκε στο The New Atlas of Human Anatomy του Thomas McCracken. Οι τρισδιάστατες εικόνες προέκυψαν από εκατοντάδες τομές ενός χιλιοστού του σώματος του Joseph Paul Jernigan, ενός Τεξανού δολοφόνου που εκτελέστηκε με θανατηφόρα ένεση το 1993. Αν και είχε συμφωνήσει να δωρίσει το σώμα του στην επιστήμη, δεν θα μπορούσε ποτέ να έχει προβλέψει τι πραγματικά θα συνέβαινε στο σώμα του.

«Πρόκειται για ένα τεράστιο σύνολο δεδομένων που εξακολουθεί να είναι διαθέσιμο για χρήση σήμερα», λέει ο Gann, ο οποίος κλείνει την έκθεση με το ερώτημα: «Πόσο μακριά έχουμε πραγματικά φτάσει;». Και πόσο πιο ηθικοί έχουμε γίνει στην προσπάθεια η επιστήμη να μας εξασφαλίσει απαντήσεις για την υγεία και τη μακροζωία μας. Να το πούμε και αυτό.

ΠΗΓΗ: BBC.com