Υπόγεια στοά Κοραή: Μια πόλη κάτω από την Αθήνα

Δεν είναι συχνό να βρίσκεις στο κέντρο της Αθήνας έναν χώρο που παραμένει κρυμμένος από το ευρύ κοινό. Κι όμως, λίγα σκαλιά κάτω από την πλατεία Κοραή υπάρχει μια υπόγεια στοά του 1938, ένας αθέατος κόσμος, που κάποτε έσφυζε από ζωή αλλά εδώ και δεκαετίες είναι σκοτεινή και σιωπηλή. Κατεβήκαμε για να την εξερευνήσουμε και να μάθουμε την ιστορία της, με την καθοδήγηση της αρχιτεκτόνισσας του ΕΜΠ Μαγδαληνής Σγουρίδη, η οποία, σε συνεργασία με το The Mare Studio, την Πειραιώς και την DIMAND, υπογράφει την αποκατάστασή της. Η «μυστική» αυτή στοά βρίσκεται στο εμβληματικό ακίνητο της οδού Κοραή 4, ιδιοκτησίας της Πειραιώς, το οποίο εντάσσεται σε ένα ευρύτερο σχέδιο μεικτών χρήσεων, με σύγχρονα γραφεία, πολιτισμό και δημόσιες λειτουργίες. Οι άνθρωποι πίσω από την ανάπλαση της στοάς μάς ξενάγησαν σε αυτόν τον κρυμμένο υπόγειο κόσμο.

Μέσα στην υπόγεια Στοά Κοραή

Φορέσαμε τα ειδικά προστατευτικά κράνη και ξεκινήσαμε την κάθοδο, αφήνοντας πίσω την πολύβουη Πανεπιστημίου για έναν χώρο που δεν μοιάζει ακριβώς με «υπόγειο».  Περιμέναμε έναν στενό, χαμηλό, σκοτεινό διάδρομο, αντ’ αυτού όμως αντικρίσαμε μια ανοιχτή αίθουσα, που μας έδινε την αίσθηση του «δημόσιου σαλονιού». Εδώ ήρθε και η πρώτη βασική παρατήρηση της Μαγδαληνής Σγουρίδη, που μας εξήγησε γιατί:

«Το πιο σημαντικό στοιχείο της υπόγειας στοάς Κοραή είναι η αρχιτεκτονική της κλίμακα. Από την πρώτη κιόλας ματιά, κατεβαίνοντας τα σκαλιά των εισόδων από την πλατεία Κοραή, γίνεται αντιληπτός ο ιδιαίτερος όγκος του κενού προς το πλήρες. Δεν θα ήταν λάθος να πει κανείς πως είναι η μοναδική υπόγεια στοά στην πόλη των Αθηνών με τέτοιο γενναιόδωρο πλάτος κίνησης και ύψος χώρου που μπορεί να συνεχίζει να αντλεί φυσικό φως μέσω των φωταγωγών. Άλλωστε δεν είναι τυχαίο πως κατά κάποιον τρόπο αποτελεί μια συνέχεια του ιστορικού κινηματογράφου Άστυ –έχει σχεδόν άμεση σύνδεση μαζί του–, σαν να δανείζεται με έναν τρόπο την ίδια ογκομετρία με την αίθουσα».

Καθώς προχωρούσαμε, άρχισε να γίνεται σαφές πως κάποτε ο χώρος αυτός είχε αφήσει το δικό του αποτύπωμα. Περνάμε μπροστά από γραφεία και καταστήματα: Μια ασφαλιστική εταιρεία, μια γκαλερί, μια μπουτίκ, ένα κυλικείο, μια επιγραφή «Γραφομηχαναί», μέχρι κι ένα χοροδιδασκαλείο βρήκαμε. Όλα βέβαια άδεια και εγκαταλειμμένα εδώ και δεκαετίες. Πώς χάθηκαν όμως όλα αυτά; Η απάντηση έχει να κάνει με την ίδια την εξέλιξη της πόλης, αφού η Στοά Κοραή δεν εξαφανίστηκε απότομα αλλά πέρασε σταδιακά στο περιθώριο, καθώς οι έννοιες της πόλης και της αγοράς άλλαζαν.

«Το ανθρώπινο βήμα μέσα στην πόλη και η μικρή κλίμακα της αγοράς των παλαιότερων εποχών έδωσαν τη θέση τους στη μηχανική κίνηση με το αυτοκίνητο και στα μεγάλα λαμπερά καταστήματα βιτρίνας. Δεν είναι παράλογο πως η αλλαγή αυτή μοιραία μετέτρεψε τέτοιους χώρους σε δευτερεύουσας χρήσης και σημασίας, πρακτικά για αποθηκευτική χρήση. Αρκούσαν μερικά χάρτινα παραπετάσματα για να κλείσουν τις διόδους, αλλά την ίδια στιγμή να μπορέσουν να διατηρήσουν με έναν τρόπο την αρχική τους κατάσταση».

Η διαδικασία της αποκατάστασης  της υπόγειας Στοάς Κοραή

Η επιστροφή ενός τέτοιου χώρου δεν είναι ποτέ απλή υπόθεση. Δεν πρόκειται για μια «νέα αρχή», αλλά για μια διαδικασία που απαιτεί συνεχή προσαρμογή και συνδέεται με τη φιλοσοφία της Πειραιώς να επενδύει σε έργα που συνδυάζουν τη διατήρηση της μνήμης με τη σύγχρονη λειτουργικότητα, με στόχο να προκύψει ένα ανανεωμένο αστικό πέρασμα που θα γεφυρώνει εποχές, θα σέβεται την κληρονομιά που φέρει και θα διαμορφώνει μια διαχρονική παρακαταθήκη για τους Αθηναίους και τους μελλοντικούς επισκέπτες της πόλης. Σύμφωνα λοιπόν με την αρχιτέκτονισσα, ανάμεσα στις πρακτικές αποκατάστασης περιλαμβάνονται σύγχρονες τεχνολογίες που θα ενσωματώνονται ως διακριτικές συνέχειες της γλώσσας του ’30, ραδινές μεταλλικές κατασκευές (κίονες), προηγμένα συστήματα διάχυτου και μεταβαλλόμενου φωτισμού, ιστορικές χειροτεχνικές τεχνοτροπίες που θα αναβαθμίζουν τη λειτουργικότητά τους, παραμένοντας ταυτόχρονα πιστές στο ιστορικό ύφος, μαζί με μωσαϊκό, ορθομαρμαρώσεις, τεχνικές σιδήρου και ιδιοκατασκευές από τεχνίτες.

«Πριν ακόμη εστιάσουμε σε επιμέρους στοιχεία, γίνεται σαφές ότι η λογική της παρέμβασης δεν είναι να επιβληθεί κάτι νέο, αλλά να επανέλθει κάτι που υπήρχε ήδη. Η ίδια η μελέτη βασίστηκε σε μια εις βάθος έρευνα τόσο ιστορική όσο και αρχιτεκτονική, που στόχευε στην κατανόηση της αρχικής πρόθεσης του χώρου. Ευτυχώς, δεν υπήρξαν ιδιαίτερα τεχνικά ή άλλα εμπόδια που η ομάδα της DIMAND, με τις ομάδες μελετητών και κατασκευαστών, δεν έχει αντιμετωπίσει σε παρόμοια έργα. Όμως, όπως σε όλα τα κτίρια που έχουν υπάρξει για πολύ καιρό πριν από εμάς, κάθε εργασία απαιτεί ακόμη μεγαλύτερη προσοχή και κυρίως ετοιμότητα στις εκπλήξεις που μπορεί να φέρει. Ήμασταν αρκετά τυχεροί ώστε οι φθορές του χρόνου και οι υποστηρίξεις που απαιτούνταν να είναι διαχειρίσιμες και ειδικά από την εξαιρετικά καταρτισμένη ομάδα των μελετητών και κατασκευαστών.

Η ισορροπία στον τελικό σχεδιασμό είναι αποτέλεσμα πολλών παραμέτρων. Της πρόθεσης της κεντρικής ιδέας, της αρχικής κατάστασης και όλων των τεχνικών αναπτύξεων του έργου αποκατάστασης και επανασχεδιασμού, πολλές φορές και με παραμέτρους όπως ο διαθέσιμος προϋπολογισμός που φέρνει το έργο στον ρεαλισμό. Όλα τα στοιχεία όπως οι καμπύλες των εισόδων, οι φωταγωγοί, τα ψηλά ανοίγματα που φέρουν φυσικό φωτισμό και αερισμό διατηρήθηκαν με τρόπο που η σύγχρονη ερμηνεία ταυτιζόταν με την αποκατάσταση, χωρίς να αναγκάζεται κανείς να μιμηθεί πιστά μια κατάσταση πολλές φορές ήδη αλλοιωμένη. Είναι σημαντικό τι κρατάς και τι αφήνεις, τι αλλοιώθηκε πριν από εσένα και τι προσαρμόζεις στις σύγχρονες ανάγκες. Αυτή η εξίσωση είναι που στο τέλος χαρακτηρίζει και το χνάρι της αρχιτεκτονικής επέμβασης», τονίζει η Μαγδαληνή Σγουρίδη.

Μια νέα στοά για την Αθήνα

Καθώς προχωρούσαμε, συνειδητοποιούσαμε ότι αυτό που αποκαθίσταται εδώ δεν είναι μόνο η μορφή ενός χώρου, αλλά η θέση του μέσα στην πόλη. Στην πραγματικότητα, η υπόγεια αυτή στοά δεν είναι ένα «όμορφο δείγμα αρχιτεκτονικής» αλλά ένα κομμάτι της καθημερινότητας και της αστικής ζωής που χάθηκε και που σιγά σιγά επανέρχεται. Στην περίπτωση της Στοάς Κοραή –τη μελέτη εφαρμογής της οποίας έχει κάνει το γραφείο Tsolakis Architects–, η επανένταξή της στον αστικό ιστό αποτελεί βασικό στοιχείο της επένδυσης της Πειραιώς, που αντιμετωπίζει τον χώρο όχι ως μεμονωμένο έργο, αλλά ως ζωντανό μέρος της καθημερινής εμπειρίας της πόλης.

«Ένα ενδιαφέρον στοιχείο της στοάς είναι η συνεχής κίνηση και ροή μέσα στο σώμα της πόλης, λόγω της θέσης της ανάμεσα στην τριλογία, το σημαντικό πεζόδρομο/πλατεία της Κοραή και τους δύο άξονες της πόλης, την Πανεπιστημίου και τη Σταδίου. Πάντως, δεν παρατηρήθηκε ποτέ η απόλυτη εγκατάλειψη του χώρου όπως σε άλλες παρόμοιες περιπτώσεις, κι αυτό είναι ένα στοιχείο αρκετά σημαντικό. Πιστεύουμε, ωστόσο, πως η νέα εμπειρία της στοάς θα αποτελέσει μια μεγαλύτερη οικειοποίηση του δημόσιου χώρου, της ίδιας της πόλης, και ταυτόχρονα στοιχείο σεβασμού τόσο ως προς τη μνήμη της πόλης όσο και ως προς την ιστορία της αρχιτεκτονικής».

«Φαίνεται πως όπως και παλαιότερα, τόσο οι υπόγειοι χώροι όσο και οι χώροι των ημιώροφων ανακτούν το ενδιαφέρον, ειδικά όσο η ζήτηση για το ισόγειο επίπεδο της πόλης αυξάνεται. Οι αθηναϊκές στοές, ακόμη και λησμονημένες, είναι με κάποιον τρόπο εγγεγραμμένες στο DNA μας. Χώροι συνάντησης και περάσματα την ίδια στιγμή, είναι τα σημεία εκείνα τα οποία αποτελούν τον πυρήνα της ελληνικής αγοράς. Πιστεύουμε ότι το κοινό θα ανταποκριθεί με έναν καλώς εννοούμενο γυρισμό στην ανθρώπινη κλίμακα σε όλες τις εκφάνσεις της. Ήδη δεχόμαστε θετικά μηνύματα κι είναι εξαιρετικά συγκινητικό να αντιλαμβάνεται κανείς πως η δυναμική ήταν πάντα εκεί, απλά βρίσκει χώρο να φανεί μέσα από τέτοια έργα».

Τελικά, τι σημαίνει για έναν αρχιτέκτονα να επανασχεδιάζει έναν χώρο με τόσο ισχυρή μνήμη για την πόλη; 

«Αισθάνθηκα μεγάλη χαρά, τιμή και κυρίως ευθύνη απέναντι στην εμπιστοσύνη που μου έδειξε η DIMAND με την πρόσκλησή της για τον επανασχεδιασμό και την αποκατάσταση της Στοάς Κοραή. Έχοντας ερευνήσει επί του πεδίου τις αθηναϊκές στοές, ξεκινώντας το 2012 με την ανάλυση και την καταγραφή τους, από την κάτοψη έως την ανθρωπογεωγραφία τους, αλλά και τις αλλαγές που έφεραν στην κάθε εποχή –από τη μεγάλη οικονομική κρίση στην έκρηξη της πόλης ως τουριστικό προορισμό όλο τον χρόνο–, η δυνατότητα που μου δόθηκε να χρησιμοποιήσω αυτή τη γνώση για τον επανασχεδιασμό της πλέον κομβικής στοάς φέρνοντάς τη στο σήμερα, κυρίως ως μια διαχρονική παρακαταθήκη, ήταν μια γέφυρα του παρελθόντος στο μέλλον, της θεωρητικής έρευνας στη ρεαλιστική υλοποίηση. Είναι η ίδια η χαρά της αρχιτεκτονικής».

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στην επαναλειτουργία της στοάς Κοραή, η οποία επανέρχεται ως ανοιχτός χώρος διέλευσης και ήπιας εμπορικής δραστηριότητας, διατηρώντας τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά της εποχής της και ενσωματώνοντας σύγχρονες λειτουργικές λύσεις. Το έργο φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για τη νέα εποχή της περιοχής, συμβάλλοντας ενεργά στην αναβάθμιση του κέντρου και στη βελτίωση της καθημερινής εμπειρίας κατοίκων και επισκεπτών. Μέσα από τέτοιες παρεμβάσεις, η Πειραιώς επιβεβαιώνει τον ρόλο της ως θεσμικός επενδυτής με μακροπρόθεσμο όραμα για την πόλη και την εξέλιξή της.

Το κτίριο φέρει ιδιαίτερη ιστορική βαρύτητα, καθώς φιλοξενεί τον Χώρο Ιστορικής Μνήμης, που ανήκει στο Υπουργείο Πολιτισμού, έναν χώρο βαθιά συνδεδεμένο με τη συλλογική μνήμη της πόλης. Παράλληλα, ο κινηματογράφος Άστυ, ένας χώρος με ξεχωριστή θέση στην πολιτιστική ζωή των Αθηναίων, θα συνεχίσει να λειτουργεί, διατηρώντας τη διαχρονική του σχέση με το κοινό και συμβάλλοντας στη ζωντάνια της περιοχής. Το έργο αυτό αποτελεί μια υπόσχεση: ότι η ταυτότητα της Αθήνας μπορεί να εξελιχθεί χωρίς να αλλοιωθεί.