Ο ρόλος του αρχιτέκτονα

Τι καλείται να κάνει σήμερα ο αρχιτέκτονας; Να σχεδιάσει από την αρχή ή να διαβάσει προσεκτικά ό,τι υπάρχει ήδη; Σε μια πόλη όπως η Αθήνα, γεμάτη ασυνέχειες και επικαλύψεις, επιβάλλει μορφές ή συνθέτει μνήμες, υλικά και χρήσεις που προϋπάρχουν; Πώς ισορροπεί ανάμεσα στην ιδέα και στην ύλη, στην επιθυμία και στους περιορισμούς, στο τοπικό και στο παγκόσμιο; Μπορεί η αρχιτεκτονική να απαντήσει στις ανάγκες της καθημερινότητας χωρίς να χάσει τη δύναμη να αμφισβητεί το ίδιο της το πλαίσιο; Μέσα από πέντε διαφορετικές προσεγγίσεις, νέοι αρχιτέκτονες αναδεικνύουν έναν ρόλο που ξεφεύγει από τον στενό ορισμό του σχεδιαστή μορφών – έναν ρόλο που διαμορφώνεται μέσα από την ανάγνωση, τη διαπραγμάτευση και τον μετασχηματισμό της πόλης.

Eπτά νέοι αρχιτέκτονες περιγράφουν το ρόλο του σύγχρονου αρχιτέκτονα

Γεώργιος Αποστολόπουλος - Georgios Apostolopoulos Architects

Παρατηρώ την πόλη ως έναν ζωντανό οργανισμό και όχι ως ένα σύνολο κτισμάτων. Προσπαθώ να αφουγκραστώ τη ζωή των κατοίκων, τις καθημερινές τους διαδρομές, τις παύσεις μέσα στον χρόνο αλλά και τις ανάγκες τους. Η πόλη αποκαλύπτει τον χαρακτήρα της μέσα από τη χρήση και την εμπειρία. Σε κάθε έργο, πριν χαραχτεί η πρώτη γραμμή πάνω στο χαρτί, προηγείται πάντα ένα απλό ερώτημα: χρειάζεται όντως να αλλάξει κάτι; Η αρχιτεκτονική δεν είναι αυτοσκοπός ούτε άσκηση επιβολής. Είναι μια παρέμβαση στον χώρο και, κατ’ επέκταση, στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Όταν, λοιπόν, η απάντηση είναι ναι, τότε ο σχεδιασμός δεν ξεκινά από φόρμες αλλά από σχέσεις. Ξεκινά από τη συνομιλία με τους ανθρώπους που βιώνουν την πόλη μέσα από τη χρήση, αλλά και από έναν διάλογο με τα υφιστάμενα κτίρια. Το υπάρχον δεν αντιμετωπίζεται ως εμπόδιο, αλλά ως πολύτιμη πληροφορία. Μέσα από τη διαδικασία, η παρέμβαση αποκτά λόγο ύπαρξης, δεν μοιάζει με επιβολή, αλλά με κάτι που μπορεί να εξηγηθεί, να γίνει κατανοητό και τελικά να αντέξει στον χρόνο.

Η δόμηση τότε δεν προκύπτει από συνήθεια ούτε από την ανάγκη εξάντλησης των επιτρεπόμενων όρων. Αξιολογείται με κριτήριο την καθημερινότητα των ανθρώπων και όχι τον εντυπωσιασμό. Το βασικό ερώτημα παραμένει απλό: η παρέμβαση κάνει πράγματι τη ζωή στην πόλη πιο εύκολη, πιο λειτουργική και πιο ευχάριστη; Το νέο δεν έρχεται να διαγράψει το παλιό. Στέκεται δίπλα του, το αναγνωρίζει και το σέβεται. Παράλληλα, η φύση δεν προστίθεται στο τέλος σαν στοιχείο διακόσμησης, ενσωματώνεται από την αρχή στη σκέψη και τον σχεδιασμό, ως αναπόσπαστο μέρος της εμπειρίας του χώρου. Στο τέλος, αυτό που μετρά δεν είναι το μεμονωμένο έργο του αρχιτέκτονα, αλλά η συνολική εμπειρία των ανθρώπων μέσα στην πόλη, η ευκολία της κίνησης και η αίσθηση οικειότητας. Μια πόλη που δίνει χώρο σ’ αυτά τα στοιχεία μπορεί να κατοικείται ξανά και ξανά, χωρίς να χάνει τη μνήμη της και χωρίς να αγνοεί τους ανθρώπους της.

Σύντομο βιογραφικό
Το αρχιτεκτονικό γραφείο Georgios Apostolopoulos Architects ιδρύθηκε το 2021 και έχει έδρα την Αθήνα. Από την αρχή της λειτουργίας του, το γραφείο προσεγγίζει την αρχιτεκτονική ως μια διαδικασία που δίνει έμφαση όχι μόνο στο αποτέλεσμα αλλά και στη συνολική εμπειρία του χώρου. Η φιλοσοφία του γραφείου επικεντρώνεται κυρίως στην υλικότητα, την ατμόσφαιρα και τον τρόπο με τον οποίο κάθε χώρος βιώνεται από τον χρήστη. Ο σχεδιασμός αντιμετωπίζεται ως μια ισορροπία ανάμεσα στη λειτουργία, την αισθητική και τη λεπτομέρεια.

Ελένη Βαγιανού & Τάσος Θεοδωρακάκης - ΟΜ60

Ανοίγω την πόρτα ενός διαμερίσματος που έρχομαι να δω για πρώτη φορά· μια πιθανή ανακαίνιση. Στέκομαι για λίγο στην είσοδο για να παρατηρήσω. Στρώσεις βαφής στους τοίχους, φθορές από επαναλαμβανόμενες κινήσεις στο δάπεδο και στον μεγάλο χώρο, μια κολόνα κι ένας μαρμάρινος νεροχύτης. Το διαμέρισμα δεν είναι κενό· είναι ήδη φορτισμένο με βιώματα. Όλα έχουν ήδη συμβεί, τουλάχιστον μία φορά. Τι διατηρώ, τι αφαιρώ, τι προσθέτω; Η σκέψη μου μεταφέρεται στο σχεδιαστήριο. Το χαρτί μου δεν είναι άδειο, πολλά έχουν σχεδιαστεί ήδη πριν από μένα. Δεν είναι όλα εξίσου σημαντικά, αλλά όλα αποτελούν κομμάτι της αλήθειας του χώρου. Καταλήγω ότι, πριν αλλάξει, αυτός ο χώρος ζητά να ακουστεί, να ιεραρχηθεί. Δεν θέλω να επιβάλω μια τάξη εκ του μηδενός, ούτε όμως νοσταλγώ το παρελθόν. Θέλω να διαβάσω, να επιλέξω, να συνδέσω, να επιμεληθώ μια δύσκολη συνύπαρξη. Η πράξη του σχεδιασμού μετατρέπεται σε πράξη οργάνωσης πολλών μικρών ιστοριών και ετερόκλητων στοιχείων και δίνει μορφή σε αφηγήσεις που δεν αρχίζουν από εμένα. Μια γυμνή κολόνα δεν είναι ένα εμπόδιο –ή μια ατυχία– που πρέπει να καμουφλαριστεί, αλλά ένα κέντρο που μπορεί να οργανώσει το επόμενο!

Αυτή η συνθήκη –και ο ρόλος του αρχιτέκτονα ως επιμελητή– δεν σταματά στο διαμέρισμα, διαχέεται προς τα έξω, στο κτίριο που το περιέχει, στα κλιμακοστάσια, στις όψεις, στις μικρές προσθήκες, στις επισκευές που έγιναν χωρίς σχέδιο, αλλά όχι χωρίς λόγο. Και από εκεί ανοίγεται προς την πόλη. Η Αθήνα μοιάζει μ’ αυτό το διαμέρισμα. Μια πόλη από θραύσματα, όπου διαφορετικά στρώματα συνυπάρχουν, χωρίς πάντα να συνδέονται. Το παλιό επιμένει, το νέο δεν έχει πλήρως εγκαθιδρυθεί. Ανάμεσά τους κενά. Η σκέψη επιστρέφει στο διαμέρισμα. Ο χώρος δεν έχει ακόμα αλλάξει, όμως δεν είναι πια σιωπηλός. Έχει αρχίσει να μιλά μέσα από τις ασυνέχειές του. Στο κατώφλι –όπου ακόμα στέκομαι– δοκιμάζεται η στάση μας απέναντι στην πόλη. Εκεί, στη μετατροπή των θραυσμάτων της σε μια νέα συνοχή, αρχίζει η αρχιτεκτονική πράξη.

Σύντομο βιογραφικό
Το αρχιτεκτονικό γραφείο OM6Ο, με έδρα την Αθήνα, ιδρύθηκε το 2021 από την Ελένη Βαγιανού και τον Τάσο Θεοδωρακάκη. Το έργο του αναπτύσσεται στο πεδίο της αρχιτεκτονικής, της επανάχρησης και της έρευνας, με έμφαση στο υπάρχον και στον χωρικό μετασχηματισμό ως μέσων διαμόρφωσης της σύγχρονης κατοίκησης.

Γαλάτεια Πατσούρη - PV ARCHITECTS

Ο αρχιτέκτονας παρατηρεί και βιώνει. Η ύλη δεν είναι ουδέτερη, έχει πυκνότητα, συνοχή, θερμοκρασία· δίνει εικόνα και ήχο· μπορεί να είναι εύπλαστη ή να προβάλλει αντίσταση· εμπεριέχει μνήμη. Τα υλικά έχουν διάρκεια ζωής. Η επαναχρησιμοποίηση, η προσαρμογή, η φθορά δεν αποτελούν περιορισμούς, αλλά σχεδιαστικά εργαλεία. Η κατανόηση των υλικών είναι τρόπος σκέψης. Ο τόπος δεν είναι ένα δεδομένο άψυχο υπόβαθρο, αλλά σύνθετο πεδίο ιστορικών, κοινωνικών και πολιτισμικών στοιχείων. Έδαφος, τοπογραφία, κλίμα, φως, σκίαση, χώρος και χρόνος συνιστούν ένα πλέγμα σχέσεων. Η αρχιτεκτονική δεν επιβάλλεται στον τόπο, εδράζεται σε αυτόν, τον ερμηνεύει, τον βαθαίνει, τον προεκτείνει. Δεν είναι μόνο νοητική κατασκευή αλλά και μια άμεση αισθητηριακή και σωματική εμπειρία.

Ο αρχιτέκτονας, ως μεσολαβητής μεταξύ ύλης και ιδέας, μεταξύ τόπου και κατασκευής, δεν περιορίζεται στον ρόλο του σχεδιαστή μορφών, αλλά παίρνει κριτική θέση απέναντι στην πραγματικότητα. Την αναλύει, την αμφισβητεί κι επιχειρεί να τη μετασχηματίσει. Η αρχιτεκτονική είναι συνάντηση της επιθυμίας, της πράξης και της ύλης· μια συλλογική διαδικασία που προκύπτει από τη σύμπραξη βλεμμάτων και σωμάτων, γνώσεων και εμπειριών. Η ιδέα δεν προηγείται της ύλης, διαμορφώνεται μαζί της. Το σχέδιο είναι το βασικό της εργαλείο – εργαλείο όχι μόνο αναπαράστασης, αλλά και διαπραγμάτευσης. Ανοιχτό, μεταβλητό, εκτεθειμένο στο λάθος, εξελίσσεται στην πράξη και μέσα από τον διάλογο μεταξύ εκείνων που κατασκευάζουν κι εκείνων που κατοικούν. Λειτουργεί σαν μια πρώτη πράξη κατασκευής. Η λεπτομέρεια είναι το σημείο όπου η αρχιτεκτονική δοκιμάζεται και η κατασκευή αποκτά νόημα.

Σ’ αυτό το σημείο, το σχέδιο γίνεται πεδίο όπου η αρχιτεκτονική συναντά τη γλυπτική: όχι ως μορφολογική αναφορά, αλλά ως διερεύνηση της ύλης, του όγκου, του κενού και της βαρύτητας. Η γραμμή δεν περιγράφει απλώς, αλλά δοκιμάζει· προτείνει χειρισμούς, χαράξεις, αφαιρέσεις. Ο αρχιτέκτονας καλείται να κινηθεί σε πολλαπλές κλίμακες – από το αντικείμενο μέχρι το διαμέρισμα κι από το κτίριο μέχρι την πόλη. Σε κάθε περίπτωση, το σχέδιο παραμένει εργαλείο έρευνας: της μορφής, της πλαστικότητας και των αναλογιών. Οι κλίμακες δεν είναι ανεξάρτητες· συνδέονται μέσα από συνεχείς μετατοπίσεις, όπου οι ίδιες αρχές επανεμφανίζονται και μετασχηματίζονται.

Η αρχιτεκτονική δεν ολοκληρώνεται με την κατασκευή. Παραμένει ανοιχτή, εξελίσσεται, φθείρεται, μεταμορφώνεται. Είναι μια πράξη μέσα στον χρόνο. Και ο χρόνος, μαζί με τον χώρο, είναι πρωταρχικό υλικό της. Σ’ έναν κόσμο που επιταχύνεται, η αρχιτεκτονική αντιστέκεται μέσα από τη διάρκεια, την ακρίβεια και την επανάληψη. Ο αρχιτέκτονας παρακολουθεί την τεχνολογία, αξιοποιεί τα εργαλεία και τις ταχύτητες που αυτή του προσφέρει, αλλά ταυτόχρονα καλλιεργεί ένα είδος ρομαντικής επιβράδυνσης: την επίμονη έρευνα της μορφής – τόσο αρμονικής όσο και δυναμικής, τόσο κλασικής όσο και μοντέρνας.

Σύντομο βιογραφικό
Η Γαλάτεια Πατσούρη αποφοίτησε από το Κολλέγιο Αθηνών και σπούδασε αρχιτεκτονική στην ENSA Paris-Malaquais και στη συνέχεια έκανε μεταπτυχιακό στην ENSA Paris- Belleville με τίτλο «Αρχιτεκτονική και φυσικές καταστροφές». Εργάστηκε στους Lion Architects στο Παρίσι και στη CCC (Consolidated Contractors Company) όπου ειδικεύτηκε στην τεχνολογία ΒΙΜ. Σήμερα διευθύνει το αρχιτεκτονικό γραφείο PV ARCHITECTS, μαζί με την Κατερίνα Βασιλάρου. Το έργο τους επικεντρώνεται στον κτιριακό σχεδιασμό, την αρχιτεκτονική τοπίου και τον σχεδιασμό αντικειμένων, εφαρμόζοντας μια ολοκληρωμένη προσέγγιση – από τη σύλληψη της ιδέας και τη μελέτη έως την επίβλεψη και τη λεπτομερή υλοποίηση. Ζητούμενο είναι η επεξεργασία της αρχιτεκτονικής μορφής σε συνάρτηση με την εμπειρία του χρήστη και με τις οικολογικές, κοινωνικές και προγραμματικές διαστάσεις κάθε έργου.

Άγις Μουρελάτος

Δεν σου είπα ότι εκτός από ψεύτης είμαι και ποιητής. Όχι γιατί αγαπώ το ψέμα, αλλά γιατί μέσα σ’ αυτή την πόλη επιμένει ένας άλλος τόπος, ακόμη αθέατος. Στέκομαι ανάμεσα σε πολυκατοικίες που γεννήθηκαν από μια συμφωνία αντί άλλης παροχής, περπατάω σε πεζοδρόμια δρόμων που δεν χαράχτηκαν ποτέ και κάθομαι να ξαποστάσω σε πλατείες που προέκυψαν κάπου εκεί ανάμεσα σε «μικρο-μεσαίες» ιδιοκτησίες. Κι όμως κάπου εδώ, μέσα σ’ αυτό το παράδοξο τοπίο, με παρασέρνουν βαλκανικές μυρωδιές, προστατεύομαι κάτω από σκιές της Μεσογείου και απολαμβάνω έναν ήλιο που φωτίζει έναν ουρανό ελληνικό, σχεδόν μπλε. Δεν με κάλεσαν όμως γι’  αυτό. Με κάλεσαν να λύσω, να οργανώσω και, μέσω της γεωμετρίας, να τακτοποιήσω. Να χωρέσω επιθυμίες σε τετραγωνικά που δεν ξέρω να μετράω και να σχεδιάσω κατόψεις που δεν με ενδιαφέρει να λειτουργήσουν. Όχι γιατί η λειτουργία δεν έχει σημασία, αλλά γιατί δεν αρκεί.

Γιατί μια κάτοψη που απλώς λειτουργεί, επιβεβαιώνει αυτό που ήδη υπάρχει. Δεν το αμφισβητεί. Δεν το μετακινεί. Κι έτσι, χτίζω σαν να γράφω. Όχι για να εξηγήσω, αλλά για να αναρωτηθώ. Κι όμως, κάπου εκεί, μεταξύ ιδέας και πραγματικότητας, επιμένει κάτι άλλο. Μια σκέψη που δεν ζητήθηκε. Μια χειρονομία που δεν δικαιολογείται.  Υπάρχει μια μορφή επιμονής που δεν εξηγείται. Να κρατάς μια ιδέα χωρίς να μπορείς να την υπερασπιστείς με όρους κόστους, κανονισμών ή αποδοτικότητας.  Aπαλλαγμένος από τον στόμφο της εποχής μου, η στάση του σώματος μου, ο τρόπος που περπατάω, που καπνίζω, που φλερτάρω είναι πλέον ανενδοίαστα ερωτικός.

Αγάπησα την ερημιά,
τα φρυγμένα περιβόλια,
τα παλιοκαιρίσια μαγαζιά,
τα αναψυκτικά που είχαν
ζεσταθεί.
(...) Αν κάτι μ’ αρέσει ακόμα,
Είναι οι πέτρες και το χώμα.
(...) Την ξαναβρήκα!
Ποια; Την αιωνιότητα.
Είναι η θάλασσα που σμίγει
με τον ήλιο.
Χρεός σου
Το πάθος.
– Αρθούρος Ρεμπώ

Σύντομο βιογραφικό
O Άγις Μουρελάτος είναι απόφοιτος του Πειραματικού Σχολείου Πανεπιστημίου Αθηνών. Tο 2015 αποφοίτησε μετά ειδικού επαίνου από το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Πατρών. Το 2013 βραβεύτηκε από τον Renzo Piano για τον σχεδιασμό του Κέντρου Επισκεπτών του ΚΠΙΣΝ, το οποίο αποτέλεσε και το πρώτο του υλοποιημένο έργο ενώ ήταν ακόμη φοιτητής. Από το 2015 διατηρεί αρχιτεκτονικό γραφείο στην Αθήνα με βασικό στόχο την προώθηση της έρευνας μέσω του σχεδιασμού. Έχει τιμηθεί με βραβεία σε εγχώριους και διεθνείς διαγωνισμούς και έχει συμμετάσχει σε πολλούς πανελλήνιους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς. To 2018 διακρίθηκε με το βραβείο «Καλύτερο πρώτο έργο νέου αρχιτέκτονα των ετών 2013-2017» από τις ΔΟΜΕΣ, ενώ υπήρξε υποψήφιος για το βραβείο ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής Mies van der Rohe το 2015.

Μαρίζα Δαούτη & Ευτύχιος Σαββίδης - counter:current

Η αυξανόμενη επίγνωση του αντίκτυπου των ανθρωπογενών πιέσεων στα οικοσυστήματα και στο κλίμα είχε ως αποτέλεσμα να αναιρεθεί η μέχρι πρόσφατα επικρατούσα αντίληψη αυτονομίας του αρχιτεκτονικού έργου και να γίνουν ορατά τα εκτεταμένα συστήματα που καθιστούν δυνατή την παραγωγή του. Έτσι, κάθε αρχιτεκτονικό έργο τοποθετείται εντός ενός πυκνού δικτύου αλληλεξαρτήσεων που αναπτύσσονται σε διαφορετικές γεωγραφικές, οικολογικές και χρονικές κλίμακες. Αν και αυτή η πολυπαραγοντική αντίληψη της αρχιτεκτονικής πρακτικής δεν είναι κάτι καινούργιο, αφού οι αρχιτέκτονες/αρχιτεκτόνισσες έχουμε εκπαιδευτεί ώστε να λαμβάνουμε υπόψη μας ήδη πολλαπλές συνιστώσες –όπως η τοπογραφία, οι κλιματικές συνθήκες, το υφιστάμενο δομημένο περιβάλλον και το κοινωνικό συγκείμενο–, η διασύνδεση της αρχιτεκτονικής με την υλική και πολιτική οικονομία, την οικολογία και το κλιματικό σύστημα δίνει έμφαση στο ότι ένα αρχιτεκτονικό έργο αποτελεί στην πραγματικότητα μια χωρική συμπύκνωση διαδικασιών που εκτείνονται στην πλανητική κλίμακα.

Ως νέοι/ες αρχιτέκτονες/αρχιτεκτόνισσες, καλούμαστε να ανταποκριθούμε στις προκλήσεις της εποχής μας, ενώ ταυτόχρονα ενεργούμε εντός ενός κλάδου που είναι σε μεγάλο βαθμό παγιωμένος σε πολλαπλά επίπεδα – από τα διαθέσιμα υλικά στην αγορά, την τεχνογνωσία των επαγγελματιών, τη νομοθεσία, ως και τις κοινωνικές αντιλήψεις και τον τρόπο ζωής που αντανακλά τις απαιτήσεις που έχουμε από τα κτίρια. Προσπαθώντας να θέσουμε την πρακτική μας εντός «πλανητικών ορίων», ο ρόλος μας γίνεται αναστοχαστικός και διαπραγματευτικός. Σε ένα περιβάλλον ήδη πυκνοδομημένο σαν της Αθήνας, με σημαντικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές πιέσεις, επιδιώκουμε να εργαζόμαστε με όρους προσαρμοστικότητας, επανάχρησης και οικονομίας πόρων. Πώς θα μπορούσαμε να σχεδιάσουμε τους χώρους με πρόνοια για πιθανή αλλαγή χρήσης χωρίς ριζικές επεμβάσεις; Πώς μπορούμε να επανεξετάσουμε το πρόγραμμα ενός έργου ώστε να καλυφθούν οι απαιτήσεις του χρησιμοποιώντας λιγότερους πόρους; Κατά πόσο μπορούμε να επιμείνουμε σε παθητικές στρατηγικές δροσισμού και θέρμανσης που μειώνουν τις απαιτήσεις ενέργειας από μηχανολογικά συστήματα; Σε ποιο βαθμό μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε υφιστάμενα υλικά και κατασκευές, αν αυτό απαιτεί περισσότερο χρόνο ή συντονισμό; Σε ποια σημεία θα μπορούσαμε να προδιαγράψουμε υλικά χαμηλότερου αποτυπώματος μένοντας στα πλαίσια του budget; Πώς θα μπορούσαν να συμβάλουν τα συνεργεία με τις εμπειρικές γνώσεις τους για να πετύχουμε αυτούς τους στόχους; Και τελικά, πώς μπορούμε να καλλιεργήσουμε πρακτικές φροντίδας και συντήρησης του κτιρίου στους ίδιους τους χρήστες του;

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, προκύπτει η ευκαιρία να διαμορφώσουμε μια σύγχρονη αισθητική που προέρχεται από την αντίληψη της πρακτικής μας σε ένα διευρυμένο συγκείμενο, αλλά υλοποιείται σε τοπική κλίμακα μέσα από την τριβή με την υλικότητα, την τεχνική γνώση και τη μελετημένη διαχείριση πόρων. Από αυτή τη σκοπιά, η διασύνδεση της αρχιτεκτονικής πρακτικής με τα σύγχρονα διακυβεύματα δεν οδηγεί απλά σε συμμόρφωση με κανονισμούς ή στην κάλυψη τεχνικών προδιαγραφών, αλλά σε μια ευρύτερη κατανόηση που συνδέει ένα αρχιτεκτονικό έργο στο κέντρο της Αθήνας με τοπία, τεχνολογίες και εργατικό δυναμικό που εκτείνονται πολύ πέρα από το εργοτάξιο.

Σύντομο βιογραφικό
To στούντιο counter:current είναι το κοινό project της Μαρίζας Δαούτη και του Ευτύχιου Σαββίδη και έχει έδρα την Αθήνα και τη Λεμεσό.