Explainer | Νόμπελ Χημείας 2026: Ο «γρίφος» των μοριακών ειδώλων και γιατί αφορά τα φάρμακα

Το Νόμπελ Χημείας 2026 απονεμήθηκε στους επιστήμονες Ανρί Καγκάν (Henri Kagan) και Κένσο Σόαϊ (Kenso Soai) για την έρευνά τους γύρω από ένα θεμελιώδες πρόβλημα της χημείας: πώς μπορεί να δημιουργηθεί επιλεκτικά μία μόνο από τις δύο μοριακές μορφές που αποτελούν είδωλα η μία της άλλης. Η ανακάλυψη θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για τη χημική σύνθεση και, κυρίως, για την παραγωγή φαρμακευτικών ουσιών.

Ο Κένσο Σόαϊ, Ιάπωνας επιστήμονας, πληροφορήθηκε την είδηση ενώ βρισκόταν για ψώνια και μίλησε τηλεφωνικά στη συνέντευξη Τύπου για την ανακοίνωση του βραβείου. «Είναι η πιο συναρπαστική ημέρα της ζωής μου. Είμαι πολύ χαρούμενος που μοιράζομαι αυτό το βραβείο με τον καθηγητή Ανρί Καγκάν», δήλωσε. Ο Καγκάν είναι Γάλλος και οι δύο ερευνητές τιμώνται για ανακαλύψεις που συνέβαλαν στην κατανόηση και τον έλεγχο της λεγόμενης μοριακής χειρομορφίας.

Ο «γρίφος» των μοριακών ειδώλων

Πολλά μόρια που είναι απαραίτητα για τη ζωή μπορούν να εμφανίζονται σε δύο διαφορετικές εκδοχές, οι οποίες είναι κατοπτρικά είδωλα η μία της άλλης, όπως το αριστερό και το δεξί χέρι. Παρότι οι δύο μορφές μοιάζουν εξαιρετικά, οι ζωντανοί οργανισμοί χρησιμοποιούν σχεδόν αποκλειστικά μόνο τη μία από αυτές. Το φαινόμενο, γνωστό ως ομοχειρία (homochirality), απασχολεί τους χημικούς εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα.

Η φετινή βράβευση αφορά ανακαλύψεις που έδειξαν πώς οι χημικές αντιδράσεις μπορούν να κατευθυνθούν έτσι ώστε να ευνοούν τον σχηματισμό μίας συγκεκριμένης μοριακής μορφής. Η δυνατότητα αυτή έχει αποδειχθεί καθοριστική για τους χημικούς που σχεδιάζουν αντιδράσεις με στόχο την παραγωγή φαρμάκων.

Γιατί η ανακάλυψη είναι σημαντική για τα φάρμακα

Η σημασία της έρευνας γίνεται ακόμη μεγαλύτερη επειδή πολλά φαρμακευτικά μόρια υπάρχουν σε δύο μορφές που αποτελούν μη ταυτόσημα κατοπτρικά είδωλα. Η μία μπορεί να προσφέρει την επιθυμητή θεραπευτική δράση, ενώ η άλλη ενδέχεται να είναι λιγότερο αποτελεσματική ή ακόμη και να προκαλεί ανεπιθύμητες και δυνητικά επιβλαβείς παρενέργειες.

Ο Χάινερ Λίνκε, πρόεδρος της Επιτροπής Νόμπελ Χημείας, χαρακτήρισε το φετινό βραβείο αναγνώριση της «θεμελιώδους χημείας», υπογραμμίζοντας τη σημασία της συγκεκριμένης εργασίας για την επιστήμη και την ανάπτυξη νέων χημικών εφαρμογών.

Η τρίτη ανακοίνωση της εβδομάδας των Νόμπελ

Το Νόμπελ Χημείας είναι το τρίτο βραβείο που ανακοινώνεται κατά τη διάρκεια της εβδομάδας των Νόμπελ, μετά τα βραβεία Ιατρικής και Φυσικής. Τα βραβεία καθιερώθηκαν βάσει της διαθήκης του Σουηδού εφευρέτη και επιχειρηματία Άλφρεντ Νόμπελ και απονέμονται από το 1901, με λίγες διακοπές, κυρίως κατά τη διάρκεια των δύο Παγκοσμίων Πολέμων.

Ο Νόμπελ, χημικός ο ίδιος, απέκτησε τεράστια περιουσία τον 19ο αιώνα από τις εφευρέσεις του, με πιο γνωστή την δυναμίτιδα. Το βραβείο Οικονομικών προστέθηκε αργότερα και χρηματοδοτείται από την κεντρική τράπεζα της Σουηδίας.

Πέρυσι, το Νόμπελ Χημείας απονεμήθηκε στους Σουσούμου Κιταγκάουα, Ρίτσαρντ Ρόμπσον και Ομάρ Γιαγκί για την ανάπτυξη των λεγόμενων μεταλλο-οργανικών πλαισίων, μοριακών κατασκευών που μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση προκλήσεων όπως η κλιματική αλλαγή και η έλλειψη πόσιμου νερού.

Οι φετινοί νικητές θα παραλάβουν τα μετάλλιά τους από τον βασιλιά της Σουηδίας Καρλ ΙΣΤ΄ Γουσταύο σε τελετή στη Στοκχόλμη στις 10 Δεκεμβρίου, ημερομηνία θανάτου του Άλφρεντ Νόμπελ. Θα ακολουθήσει το καθιερωμένο επίσημο δείπνο στο Δημαρχείο της Στοκχόλμης. Οι δύο επιστήμονες θα μοιραστούν χρηματικό έπαθλο 12 εκατομμυρίων σουηδικών κορωνών, περίπου 1,2 εκατ. δολάρια.

Πηγή: Reuters