Το τέλος της ψηφιακής αθωότητας: Τι αλλάζουν οι υποθέσεις της Meta και του TikTok

Για χρόνια, η ευθύνη τοποθετούνταν σχεδόν αποκλειστικά στον χρήστη: «Το παιδί πρέπει να αφήσει το κινητό», όπως παλαιότερα «ο καπνιστής πρέπει απλώς να σταματήσει». Σήμερα το ενδιαφέρον μετατοπίζεται στον σχεδιασμό του προϊόντος, στη γνώση που είχαν οι εταιρείες για τους κινδύνους και στις τεχνικές με τις οποίες επιδίωκαν να αυξήσουν τον χρόνο χρήσης. Ο διακανονισμός των περίπου 17 δισ. δολαρίων είναι συγκρίσιμος ως προς το μέγεθος με ιστορικές συμφωνίες όπως εκείνες για το σκάνδαλο Dieselgate της Volkswagen και την πετρελαϊκή καταστροφή του Deepwater Horizon. Παραμένει, ωστόσο, πολύ μικρότερος από τον διακανονισμό της αμερικανικής καπνοβιομηχανίας του 1998, από τον οποίο οι Πολιτείες έχουν εισπράξει περισσότερα από 200 δισ. δολάρια.

Η πραγματική ομοιότητα ωστόσο των δύο περιπτώσεων δεν βρίσκεται στο ποσό. Βρίσκεται στη δημιουργία ενός προηγουμένου που μπορεί να αλλάξει τους κανόνες λειτουργίας ολόκληρης της αγοράς. Μέχρι σήμερα, όταν συζητούσαμε για τις επιπτώσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στα παιδιά, η συζήτηση κατέληγε σχεδόν πάντα στην ίδια συμβουλή προς τους γονείς: «Περιορίστε τον χρόνο τους μπροστά στην οθόνη». Οι πρόσφατες συμφωνίες με τη Meta και το TikTok αλλάζουν το ερώτημα. Δεν εξετάζεται πλέον μόνο πόσο υπεύθυνα χρησιμοποιεί ένα παιδί μια πλατφόρμα, αλλά και πόσο υπεύθυνα έχει σχεδιαστεί η ίδια η πλατφόρμα.
Και αυτή η μετατόπιση της ευθύνης μπορεί να αποδειχθεί σημαντικότερη ακόμη και από τα δισεκατομμύρια των προστίμων.

Η Meta συμφώνησε να καταβάλει έως και 18 δισ. δολάρια συνολικά μέσα στην επόμενη δεκαετία, προκειμένου να διευθετήσει τις προσφυγές σχεδόν όλων των αμερικανικών Πολιτειών. Η συμφωνία έθεσε τέλος σε μια ομοσπονδιακή δίκη στην οποία οι Πολιτείες διεκδικούσαν αποζημιώσεις που θα μπορούσαν, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Meta, να φθάσουν ακόμη και το 1,4 τρισ. δολάρια.

Ο διακανονισμός προβλέπει ότι οι χρήστες κάτω των 18 ετών:

• θα έχουν προεπιλεγμένο ημερήσιο όριο δύο ωρών συνολικά στο Facebook και το Instagram,
• δεν θα μπορούν να χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες από τα μεσάνυχτα έως τις έξι το πρωί χωρίς γονική συναίνεση,
• θα λαμβάνουν περιορισμένες ειδοποιήσεις κατά τις σχολικές ώρες,
• δεν θα βλέπουν τον αριθμό των likes και άλλων αντιδράσεων στις αναρτήσεις,
• θα προστατεύονται από ακραία φίλτρα αλλοίωσης της εμφάνισης,
• θα μπορούν να επιλέγουν χρονολογική αντί για αλγοριθμική ροή περιεχομένου, με τους γονείς να έχουν τη δυνατότητα να την ορίζουν ως προεπιλογή.

Προβλέπονται επίσης ισχυρότεροι μηχανισμοί εξακρίβωσης της ηλικίας, νέα εργαλεία γονικής εποπτείας και ανεξάρτητος έλεγχος της συμμόρφωσης της εταιρείας. Τα κύρια ερωτήματα/σημεία της εξέλιξης αυτής θα μπορούσαν να συνοψιστούν στα ακόλουθα:

Από το πρόστιμο στην ευθύνη των πλατφορμών

Η Meta δεν θα καταβάλει μόνο οικονομικές αποζημιώσεις. Μέρος των χρημάτων θα μπορεί να αξιοποιηθεί από τις αμερικανικές Πολιτείες για υπηρεσίες αντιμετώπισης κρίσεων, προγράμματα ψυχικής υγείας των νέων, εξωσχολικές δραστηριότητες, προγράμματα ψηφιακού γραμματισμού και ενίσχυση των σχολείων κ.λπ. Αυτό σημαίνει ότι αναγνωρίζεται, έστω μέσω ενός διακανονισμού και όχι μιας παραδοχής ενοχής, πως οι συνέπειες της λειτουργίας των πλατφορμών δεν περιορίζονται στην ιδιωτική σχέση ανάμεσα στην εταιρεία και στον χρήστη. Δημιουργούν ευρύτερο κοινωνικό και δημόσιο κόστος, το οποίο καλούνται να διαχειριστούν οι οικογένειες, τα σχολεία, οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας και το κράτος.

Η εξέλιξη αυτή παραπέμπει σε μια βασική αρχή δημόσιας πολιτικής: όταν ένα επιχειρηματικό μοντέλο δημιουργεί κοινωνικό κόστος, το κόστος αυτό δεν μπορεί να μεταφέρεται αποκλειστικά στον πολίτη και στον κρατικό προϋπολογισμό. Η Meta εξακολουθεί να αρνείται ότι διέπραξε κάποια παράβαση. Ο διακανονισμός δεν αποτελεί δικαστική απόφαση που αποδεικνύει ότι το Instagram προκαλεί συγκεκριμένες ψυχικές διαταραχές ούτε συνιστά επίσημη παραδοχή ενοχής. Αυτό, όμως, δεν περιορίζει τη θεσμική του σημασία. Για πρώτη φορά, πρακτικές που μέχρι χθες παρουσιάζονταν ως ουδέτερες εμπορικές και τεχνολογικές επιλογές αντιμετωπίζονται ως πιθανοί παράγοντες κινδύνου: οι συνεχείς ειδοποιήσεις, η αδιάκοπη ροή περιεχομένου, η δημόσια μέτρηση της αποδοχής μέσω των likes, η νυχτερινή χρήση και η αλγοριθμική εξατομίκευση. Η συζήτηση μετακινείται από το «τι περιεχόμενο δημοσιεύουν οι χρήστες» στο «πώς έχει σχεδιαστεί το προϊόν ώστε να επηρεάζει τη συμπεριφορά τους».

Meta και TikTok: Οι δύο πλευρές του ίδιου προβλήματος;

Η πρόσφατη συμφωνία του TikTok με το αμερικανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης αφορά πρωτίστως την ιδιωτικότητα των παιδιών και όχι την απόδειξη βλάβης στην ψυχική υγεία. Το TikTok και η ByteDance συμφώνησαν να καταβάλουν 400 εκατ. δολάρια για να διευθετήσουν τις κατηγορίες ότι επέτρεπαν σε παιδιά κάτω των 13 ετών να δημιουργούν κανονικούς λογαριασμούς, συγκέντρωναν προσωπικά δεδομένα χωρίς την απαιτούμενη γονική συναίνεση και δεν ανταποκρίνονταν επαρκώς σε αιτήματα διαγραφής αυτών των δεδομένων. Από το συνολικό ποσό, τα 300 εκατ. θα καταβληθούν άμεσα και άλλα 100 εκατ. μετά την άρση προηγούμενης δικαστικής συμφωνίας που αφορούσε το Musical.ly, τον πρόδρομο του TikTok. Και σε αυτή την περίπτωση δεν υπήρξε παραδοχή ευθύνης. Το αμερικανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης αναγνώρισε, πάντως, ότι μετά την κατάθεση της προσφυγής το TikTok ενίσχυσε τους ηλικιακούς ελέγχους, τις διαδικασίες συμμόρφωσης και τα εργαλεία γονικής εποπτείας. Οι δύο υποθέσεις δεν είναι ίδιες. Μαζί, όμως, αποκαλύπτουν τις δύο πλευρές του ίδιου προβλήματος. Η υπόθεση TikTok αφορά τα δεδομένα που εισέρχονται στο σύστημα. Η υπόθεση Meta αφορά περισσότερο το πώς αυτά τα δεδομένα και ο σχεδιασμός της πλατφόρμας μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να κρατήσουν τον χρήστη περισσότερο χρόνο συνδεδεμένο. Η Meta δημοσίευσε ανοικτή επιστολή προς το TikTok και το YouTube, καλώντας τα να υιοθετήσουν το ίδιο πλαίσιο προστασίας. Το επιχείρημά της είναι βάσιμο: όταν ένας έφηβος περιορίζεται σε μία εφαρμογή, μπορεί απλώς να μεταφέρει τον χρόνο του σε μια άλλη. Η προστασία, επομένως, δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά αν εφαρμοστεί μόνο στο Instagram και στο Facebook. Χρειάζεται ένα κοινό κατώτατο επίπεδο προστασίας για όλες τις μεγάλες πλατφόρμες. Υπάρχει, όμως, και ένα ισχυρό οικονομικό κίνητρο. Περίπου 5 δισ. δολάρια από τη δυνητική συνολική υποχρέωση της Meta συνδέονται με το εάν το TikTok και το YouTube θα συμφωνήσουν σε αντίστοιχους διακανονισμούς. Οι όροι που παρουσιάστηκαν προβλέπουν για τις άλλες πλατφόρμες ημερήσιο όριο μίας ώρας, νυχτερινούς περιορισμούς, μηχανισμούς εξακρίβωσης της ηλικίας και οικονομική συμμετοχή της τάξης των 5 δισ. δολαρίων από καθεμία. Η Meta επιχειρεί, συνεπώς, να μετατρέψει έναν δικό της δικαστικό συμβιβασμό σε κοινό κανόνα για ολόκληρο τον κλάδο. Υπάρχει εδώ μια προφανής επιχειρηματική λογική: η εταιρεία δεν θέλει να επωμιστεί μόνη της περιορισμούς που μπορεί να ευνοήσουν τους ανταγωνιστές της. Ταυτόχρονα, όμως, αναδεικνύεται και μια ουσιαστική αλήθεια: η προστασία των παιδιών δεν μπορεί να εξαρτάται από το ποια εφαρμογή χρησιμοποιούν κάθε φορά.

Μια σημαντική αλλαγή, όχι ακόμη ανατροπή

Η εξέλιξη αυτή έρχεται σε συνέχεια της συζήτησης και των σχετικών πρωτοβουλιών για απαγόρευση πρόσβασης των ανηλίκων στα social media. Δικαιώνει την ανάγκη αποφασιστικής παρέμβασης. Δεν αποδεικνύει, όμως, ότι μια καθολική απαγόρευση αποτελεί από μόνη της ολοκληρωμένη λύση. Όπως είχα υποστηρίξει και στη συζήτηση για την απαγόρευση της πρόσβασης των εφήβων στα social media, η προστασία των ανηλίκων δεν μπορεί να εξαντλείται σε ένα ηλικιακό όριο. Μια απαγόρευση μπορεί να λειτουργήσει ως αναγκαίο προστατευτικό μέτρο για τις μικρότερες ηλικίες, να περιορίσει την έκθεση σε κρίσιμες φάσεις ανάπτυξης και να στείλει ένα σαφές μήνυμα προς τις πλατφόρμες. Δεν αρκεί, όμως, αν οι έφηβοι μετακινούνται σε άλλες εφαρμογές, δηλώνουν ψευδή ηλικία ή επιστρέφουν στο ίδιο περιβάλλον χωρίς να έχουν αποκτήσει τα εφόδια για να το κατανοήσουν. Το ίδιο το επιχείρημα της Meta —ότι ο περιορισμός σε μία εφαρμογή μεταφέρει τον έφηβο σε μια άλλη— επιβεβαιώνει αυτή την αδυναμία. Χρειάζεται κοινή ρύθμιση για τον κλάδο, αξιόπιστη εξακρίβωση της ηλικίας και ασφαλής σχεδιασμός εξ ορισμού. Χρειάζεται, παράλληλα, να οικοδομήσουμε την ικανότητα των νέων να αναγνωρίζουν πώς λειτουργούν οι αλγόριθμοι, γιατί βλέπουν συγκεκριμένο περιεχόμενο και με ποιους τρόπους η πλατφόρμα επιδιώκει να διατηρήσει την προσοχή τους. Οι αλγόριθμοι δεν θα εξαφανιστούν και αυτό αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα όρια του διακανονισμού. Η Meta δεν υποχρεώνεται να εγκαταλείψει τις εξατομικευμένες προτάσεις, τη στοχευμένη διαφήμιση ή συνολικά το επιχειρηματικό μοντέλο που βασίζεται στη μεγιστοποίηση της εμπλοκής. Η δυνατότητα χρονολογικής ροής είναι σημαντική, αλλά δεν καταργεί την αλγοριθμική ροή ούτε αντιμετωπίζει όλες τις κατηγορίες περιεχομένου που έχουν συνδεθεί με προβλήματα αυτοεικόνας και ψυχικής επιβάρυνσης. Πρόκειται, επομένως, για σημαντική αλλαγή, όχι για πλήρη ανατροπή. Οι εταιρείες καλούνται να τοποθετήσουν προστατευτικά όρια γύρω από ένα επιχειρηματικό μοντέλο το οποίο εξακολουθεί να εξαρτάται από τον χρόνο, την προσοχή και τα δεδομένα του χρήστη. Το δίλημμα «ελεύθερη πρόσβαση ή απαγόρευση» είναι υπερβολικά απλοϊκό.

Η ουσιαστική πολιτική απάντηση χρειάζεται να στηρίζεται σε τέσσερις συμπληρωματικούς άξονες:

• Πρώτον, αποτελεσματική ρύθμιση των ίδιων των πλατφορμών, με δεσμευτικά όρια, ανεξάρτητους ελέγχους και κυρώσεις.
• Δεύτερον, ασφάλεια εξ ορισμού. Ο λογαριασμός ενός ανηλίκου πρέπει να ξεκινά με τις ισχυρότερες ρυθμίσεις προστασίας και όχι να απαιτείται από την οικογένεια να τις αναζητήσει μέσα σε πολύπλοκα μενού.
• Τρίτον, ουσιαστική υποστήριξη γονέων και εκπαιδευτικών, οι οποίοι δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν μόνοι τους συστήματα σχεδιασμένα από χιλιάδες μηχανικούς και εκπαιδευμένα πάνω σε τεράστιους όγκους δεδομένων.
• Τέταρτον, συστηματικός ψηφιακός και ειδησεογραφικός γραμματισμός.

Σε αυτήν ακριβώς τη λογική εντάσσεται και το πρόγραμμα «Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες» που υλοποιήσαμε σε 35 σχολεία πιλοτικά σε όλη την Ελλάδα. Δεν αντιμετωπίζει το ζήτημα μόνο με όρους απαγόρευσης, αλλά ως ενεργητική πολιτική απάντηση: καλλιεργεί την κριτική σκέψη, την αξιολόγηση της αξιοπιστίας των πληροφοριών, την κατανόηση των μηχανισμών των πλατφορμών και την υπεύθυνη χρήση και παραγωγή περιεχομένου. Στόχος δεν είναι να μάθουν τα παιδιά απλώς να χρησιμοποιούν ένα εργαλείο. Είναι να αντιλαμβάνονται πότε το εργαλείο επιχειρεί να χρησιμοποιήσει τα ίδια. Οι εξελίξεις στη Meta και στο TikTok σηματοδοτούν το τέλος της ψηφιακής αθωότητας. Οι πλατφόρμες δεν μπορούν πλέον να παρουσιάζονται ως ουδέτεροι χώροι στους οποίους απλώς συναντώνται οι χρήστες. Είναι περιβάλλοντα που παρατηρούν, προβλέπουν και επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους. Η απαγόρευση μπορεί να δημιουργήσει ένα αναγκαίο όριο. Η ρύθμιση μπορεί να περιορίσει τις περισσότερο επιθετικές πρακτικές. Η εκπαίδευση, όμως, είναι αυτή που οικοδομεί ανθεκτικούς πολίτες.

Και όταν οι χρήστες είναι παιδιά, ο συνδυασμός αυτών των τριών —προστασία, λογοδοσία και παιδεία— δεν αποτελεί απλώς επιλογή πολιτικής. Αποτελεί υποχρέωση της δημοκρατικής κοινωνίας.