Άνθρωπος vs Τεχνητή νοημοσύνη: Αυτό το κείμενο ποιος το έχει γράψει;

Είμαι από τους ανθρώπους εκείνους τους γραφικούς που τούς αρέσουν οι γρίφοι. Τα σταυρόλεξα, οι αστυνομικές ταινίες που ψάχνεις τον ένοχο, τα παζλ, ό,τι μπορεί να ταλαιπωρήσει άσκοπα το μυαλό μου. Από τότε που το ΑΙ μπήκε στη ζωή μας, βρήκα ένα νέο παιχνίδι – διαβάζω ένα κείμενο και αυτόματα, σχεδόν αντανακλαστικά, μπαίνω στη διαδικασία να καταλάβω αν το έχει γράψει άνθρωπος ή αλγόριθμος. Όχι για λόγους ηθικής ή δεοντολογίας, αλλά από περιέργεια. Την ίδια περιέργεια που με κάνει να αναζητώ τον δολοφόνο στα βιβλία του Σιμενόν και της Άγκαθα Κρίστι. Είπαμε, γραφική.

Εδώ όμως υπάρχει μια παγίδα. Τα κείμενα του ΑΙ είναι πια παντού. Στα μενού των εστιατορίων, στις διαφημίσεις, στα άρθρα περιοδικών και εφημερίδων. Κι εμένα αρχίζει να μού γίνεται ψυχαναγκασμός. Δεν μπορώ πια να διαβάσω ένα κείμενο με την ησυχία μου, χωρίς ο Πουαρό μέσα μου να λέει: «ΑΙ, ε; Πιθανότατα. Ή μπα;».

Διάβαζα προχθές ένα άρθρο για το πώς η χρήση του ΑΙ ευτελίζει το επάγγελμα του συγγραφέα. Λίγο κάτι κλισέ για την «ψηφιακή μας εποχή», λίγο κάτι βαρύγδουπα ερωτήματα για την «ανθρώπινη εμπειρία» –ωχ, κάτι δεν πάει καλά, αρχίζω να σκέφτομαι, κάτι δεν κολλάει, το κείμενο δεν είναι αυτό που λέει ότι είναι, είναι ύποπτο, ίσως να είναι ένοχο. Όχι, μια χαρά κείμενο ήταν. Αλλά είχε κάτι, έναν λυρισμό κάπως γλυκανάλατο, μια επίφαση σοβαρότητας. Μύριζε ΑΙ. Ναι, είναι παράνοια και την έχω. Κάθε κλισέ μεταφορά μού τη δίνει, κάθε παραπανίσιο καλολογικό στοιχείο επίσης. Πράγματα που κάποτε θα ήταν απλώς σχήματα λόγου είναι πλέον για μένα τεκμήρια ενοχής. Δεν διαβάζω πια κείμενα, αναζητώ πειστήρια. Ναι, δεν είναι ζωή αυτή.

Μα πώς τα λέει... το ChatGPT

Όταν πρωτοκυκλοφόρησε το ChatGPT, όλοι κόλλησαν στα κινητά τους παρακολουθώντας μαγεμένοι το ΑΙ να παράγει ό,τι τού ζητούσαν. Ένα ποίημα στο στιλ του Καβάφη; Ναι, μισό λεπτό. Με επιρροές από Μάρκο Σεφερλή; Βεβαίως. Να βάλουμε εμβόλιμα και μια διαφήμιση για τεντόπανα στη δεύτερη στροφή; Έτοιμο σ’ ένα λεπτό. Μετά το βαρεθήκαμε, δεν διασκεδάζουμε πια ζητώντας του κουλά πράγματα. Άλλωστε εκείνο που είχε πλάκα ήταν ακριβώς το να του ζητάς κουλά πράγματα. Τα ίδια τα κείμενα δεν ήταν εντυπωσιακά καλά. Ούτε τώρα είναι. Είναι όμως παντού.

Κάποιοι πιστεύουν ότι το ΑΙ γράφει σχεδόν όλες τις εργασίες των φοιτητών σε ολόκληρο σχεδόν τον κόσμο. H Amazon έχει γεμίσει βιβλία γραμμένα από το ΑΙ. Στα σόσιαλ; Εκεί βασιλεύει. Πού να σκέφτεσαι τώρα τι σχόλιο ν’ αφήσεις στην σέλφι του άλλου; Αναθέτεις στο Meta AI να το γράψει όπως ξέρει. Αν είναι, ωστόσο, να αναθέσουμε στο ΑΙ όλη τη γραπτή μας επικοινωνία, καλό είναι να ξέρουμε πώς γράφει. Αν κάνεις αυτή την ερώτηση στο Chat GPT, θα σου απαντήσει με μετριοφροσύνη ότι έχει γραφή ακριβή και λειτουργική, αλλά κάπως ξερή, που στερείται χαρακτήρα. Αλλά αυτό είναι ψέμα. Το ΑΙ έχει το δικό του στιλ, κάνει τα δικά του λεκτικά ακροβατικά, αγαπάει λέξεις και ρητορικά σχήματα, του αρέσει να λογοτεχνίζει. Καταρχήν, όπως κι άλλοι θα έχουν προσέξει, του αρέσει πάρα πολύ να λέει «Δεν είναι Χ. Είναι Ψ». Δεν δάκρυσε, χαμογέλασε. Δεν έπεσε, φτερούγισε. Διαβάζω κι εγώ στο κουτί της πίτσας «Δεν είναι πίτσα, είναι πάθος» και λέω να, ΑΙ. Διαβάζω στον ταξιδιωτικό οδηγό «Δεν είναι ταξίδι, είναι εμπειρία αναγέννησης», άντε πάλι τα ίδια. Μα κι άλλοι μιλούν έτσι, θα μου πεις. Ναι αλλά το ΑΙ το έχει χρησιμοποιήσει τόσο πολύ αυτό το κολπάκι, το έχει κάψει και το έχει ξεχειλώσει τόσο, που το έκανε δικό του. Και τώρα, αν ακούσω έναν πολιτικό να λέει «δεν είναι υπόσχεση, είναι δέσμευση», φαντάζομαι το Chat GPT εν δράσει.

Για να είμαστε όμως δίκαιοι με τα chatbots, δεν έχουν εμπειρία του κόσμου μας. Πώς να γράψεις για τη θάλασσα αν δεν την έχεις δει; Πώς να γράψεις για φαγητό αν δεν έχεις πεινάσει;

Άλλη μεγάλη του αγάπη είναι οι μικρές, κοφτές προτάσεις. Κατά προτίμηση ανά τρεις. Διαβάζω για τον ελέφαντα, που, όταν είναι να πεθάνει, αποσύρεται. «Από αξιοπρέπεια. Από ευαισθησία. Από μεγαλείο». Ναι, ξέρω, κι άλλοι γράφουν έτσι, και κάποιοι καλοί συγγραφείς μάλιστα. Εκεί μάλλον ξεκινάει το πρόβλημα. Το ΑΙ θέλει να γράφει καλά, ποιοτικά. Ίσως κάπου στην εκπαίδευσή του του είπαν ότι αυτά τα κόλπα τα βρίσκεις στα καλογραμμένα κείμενα. Κι αυτό τα πήρε και τους έδωσε να καταλάβουν. Μετά είναι η επιλογή των λέξεων. Κάποιες τις λατρεύει.

Όπως τη λέξη «εμβληματικό» – ό,τι μου στέλνει πια το Pinterest είναι εμβληματικό. Αλλά η πιο αγαπημένη του είναι η λέξη «αποτύπωμα», τη βλέπεις παντού –το αποτύπωμα της μοναξιάς, της καλοσύνης, του πόνου, δεν έχει τελειωμό. Επίσης αγαπά πολύ τις «σκιές», τις «μνήμες», τις «σιωπές», τους «βόμβους» και τους «ψιθύρους». Τρελαίνεται να γράφει για πράγματα «αμυδρά», «σχεδόν ξεχασμένα», για τα «δέντρα που ψιθυρίζουν μυστικά», τα «κενά του ήχου» και, βέβαια, το «αποτύπωμα της σιωπής». Είπαμε, το ΑΙ θέλει να γράφει καλά. Πιθανότατα έμαθε ότι το «καλό» γράψιμο δεν βροντοφωνάζει, δεν ωρύεται, έχει απαλούς τόνους και λεπτές αποχρώσεις, πράγματα που λέγονται φευγαλέα ή και καθόλου. Οπότε σου παίρνει τα αυτιά να μιλάει για πράγματα «ήσυχα», «αθόρυβα» και «σιωπηρά». Τι να κάνεις...

Του ζητώ να μου γράψει μια σύντομη ερωτική ιστορία. «Όπως την θέλεις εσύ», του λέω. Την ονομάζει –τι έκπληξη– «Ερωτική ιστορία σιωπής». «Το φως της λάμπας έπεφτε λοξά στο τραπέζι, αφήνοντας το υπόλοιπο δωμάτιο σε μια απαλή, χρυσή σκιά». Αρχίσαμε πάλι με τις σκιές, σκέφτομαι εγώ. «Η Άννα καθόταν απέναντί του, με τα δάχτυλά της να χαϊδεύουν αφηρημένα το χείλος του ποτηριού. Το άρωμά της, κάτι ανάμεσα σε γιασεμί και νύχτα, τον τύλιξε χωρίς να ζητήσει άδεια». Να τα και τα κλισέ, σκέφτομαι. Λίγο πιο κάτω φιλιούνται και καταλήγει: «Μερικές φορές η αρχή δεν μοιάζει με θόρυβο. Μοιάζει με ψίθυρο». Τι λέγαμε;

Παίρνω φόρα και ζητάω τη γνώμη του για το πώς γράφει η Έλενα Λαναρά. Αφού μού πλέκει ένα μικρό εγκώμιο, (να ’ναι καλά, αλλά ξέρω ότι για όλους καλά λόγια λέει) καταλήγει: «Αν έπρεπε να το συνοψίσω σε μία φράση, γράφει σαν να ψιθυρίζει μια αλήθεια που όλοι έχουμε νιώσει, αλλά δεν έχουμε πει». Δεν θα τελειώσουμε ποτέ μ’ αυτούς τους ψιθύρους. Του ζητώ ένα κείμενο στο στιλ της Έλενας Λαναρά. Μου γράφει κάτι γλυκανάλατο για βλέμματα που μένουν μισά και καρδιές που μετακινούνται χωρίς να κάνουν ήχο (σιγά μην έκαναν). «Πολύ λυρικό δεν είναι για Λαναρά;» του λέω. «Αυτή έχει και μια ειρωνεία». «Δίκιο έχεις», απαντά, «μια ειρωνεία πιο στεγνή, πιο αστική, με ελαφριά απόσταση από το συναίσθημα, με βλέμμα που περισσότερο παρατηρεί και λιγότερο βουτάει». Δεν ξέρω αν έχω χαζέψει από την κουβέντα με το ΑΙ, πάντως έχω κάποιους φίλους που θα συμφωνούσαν μ’ αυτή την περιγραφή μου. Κι αυτό κάπως με τρομάζει –ο αλγόριθμος με κατάλαβε. Αλλά δεν θα το πω. Δεν θα το φωνάξω. Ίσως μόνο να το ψιθυρίσω.

Άνθρωπος vs Τεχνητή νοημοσύνη: Ποιος μιμείται ποιον

Για να είμαστε όμως δίκαιοι με τα chatbots, δεν έχουν εμπειρία του κόσμου μας. Πώς να γράψεις για τη θάλασσα αν δεν την έχεις δει, δεν σε έχει γαληνέψει και δεν σ’ έχει τρομάξει. Και πώς να γράψεις για φαγητό αν δεν έχεις πεινάσει, δεν έχεις πέσει με τα μούτρα σ’ ένα πιάτο τηγανητές πατάτες κ.λπ κ.λπ; Αντί για εμπειρίες, το ΑΙ έχει ένα τεράστιο οπλοστάσιο λέξεων και την ικανότητα να τις συνθέτει. Και, βέβαια, έχει μια ακόρεστη λαχτάρα να μας πει ναι, να συμφωνήσει μαζί μας, να μας κάνει το χατίρι. Έτσι είναι εκπαιδευμένο. Γι’ αυτό και η φωνή του είναι υπερπρόθυμη –και λίγο ξενερωτική. Πολλούς δεν τους ενοχλεί καθόλου. Διαβάζεις στο Facebook μια ανάρτηση που λέει μια ΑΙ αρλούμπα του τύπου «οι καρδιές δεν κάνουν θόρυβο όταν μετακινούνται», που λέγαμε πιο πριν. Κι από κάτω τα σχόλια γράφουν «Πόσο αληθινό!» και «Δάκρυσα», κι ακόμη, «Μπορώ να το κοινοποιήσω;».

Κάπου διάβαζα ότι πλέον πολλοί άνθρωποι προτιμούν να διαβάζουν την ποίηση του ΑΙ παρά αυτήν ενός ποιητή ανθρώπινου. «Τα ΑΙ ποιήματα», θα σου πουν, «είναι πιο όμορφα, μιλούν για βαθιά και συγκινητικά πράγματα, να, διάβαζα προχθές ένα με τίτλο το αποτύπωμα της σιωπής». Δύο πιθανότητες βλέπω στον ορίζοντα. Η μία είναι το ΑΙ, που δεν παύει κάθε μέρα να εκπαιδεύεται και να γίνεται καλύτερο, να μάθει τελικά να μιλάει όπως εμείς. Η άλλη είναι εμείς οι άνθρωποι, όσο περισσότερο το διαβάζουμε, τόσο περισσότερο να υιοθετούμε το στιλάκι του, χωρίς καλά καλά να το καταλάβουμε. Μπορεί βέβαια και να συναντηθούμε κάπου στη μέση. Όπως και να ’χει, όταν κάτι από τα παραπάνω, οποιοδήποτε, συμβεί –και μάλλον δεν θα αργήσει– αυτό το κείμενο θα είναι πλέον παρωχημένο. «Τελεσίδικα. Οριστικά. Αμετάκλητα», όπως θα ’λεγε και το ΑΙ.