Τεχνητή νοημοσύνη και η αλαζονεία της γνώσης

Η διάχυση της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στην ανθρώπινη καθημερινότητα δεν είναι μία μελλοντική κατάσταση, ένα σενάριο επιστημονικής φαντασίας, όπως μέχρι πριν από λίγα χρόνια, αλλά μία πραγματικότητα με την οποία πλέον συμβιώνουμε στενά, συχνά χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε. Μέσα από μία σταδιακή και ανεπαίσθητη, αλλά βαθιά και μεθοδική ενσωμάτωση, η Τεχνητή Νοημοσύνη υπεισέρχεται σε δομές, δραστηριότητες, υπηρεσίες, ακόμα και στη λήψη αποφάσεων που επηρεάζουν άμεσα και, μερικές φορές, πολύ σοβαρά τη ζωή μας.

Αλγόριθμοι ιχνηλατούν αδιάλειπτα τη διαδικτυακή μας συμπεριφορά και προτείνουν περιεχόμενο στα κοινωνικά δίκτυα, φιλτράρουν ειδήσεις, εξατομικεύουν τις αναδυόμενες διαφημίσεις και προσωποποιούν τη ροή εισερχόμενων πληροφοριών. Εφαρμογές πλοήγησης προβλέπουν την εξέλιξη της κίνησης στους δρόμους και προτείνουν εναλλακτικές διαδρομές σε πραγματικό χρόνο. Υποβοηθείται η διάγνωση ασθενειών και η ανάλυση ιατρικών δεδομένων, ακόμα και μέσω wearables που εντοπίζουν ανωμαλίες καθ’ όλο το 24ωρο και μας προειδοποιούν. Η εργασία αυτοματοποιείται, η ανάλυση δεδομένων «γίνεται παιχνιδάκι», ενώ «έξυπνα» εργαλεία αυξάνουν την παραγωγικότητα, μειώνοντας ταυτόχρονα τις ανθρώπινες εργατοώρες. Τα σπίτια γίνονται αυτορρυθμιζόμενες οντότητες, με πληθώρα αισθητήρων και συσκευών που μαθαίνουν τις συνήθειες και ικανοποιούν ανά πάσα στιγμή τις ατομικές ανάγκες μας.

Χωρίς να λείπουν εύλογες προκλήσεις και σημαντικοί προβληματισμοί, τα οφέλη αυτού του είδους της πρωτόγνωρης τεχνολογικής εξέλιξης δεν παύουν να είναι οφθαλμοφανή και αναμφισβήτητα: Εξοικονόμηση χρόνου και κόστους, συστηματοποίηση του χάους, διευκόλυνση της εργασίας, βελτίωση της επιστημονικής ακρίβειας, γρηγορότερη παραγωγή γνώσης, αποκάλυψη νέων δυνατοτήτων παντού, σε όλους τους τομείς: Υγεία, εκπαίδευση, παραγωγή, δικαιοσύνη, πολιτισμός, επιχειρηματικότητα, διοίκηση, οικονομία, πολιτική, συναλλαγές, κ.λπ.

Όσο θα περνά ο καιρός, η ΤΝ θα γίνεται σίγουρα ολοένα πιο αόρατη, αλλά και πιο καθοριστική. Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι αν θα χρησιμοποιούμε την ΤΝ -αυτό είναι δεδομένο-, αλλά πώς: Άναρχα και απερίσκεπτα ή με κανόνες, ηθικά πλαίσια και εκπαίδευση των πολιτών, ώστε να αξιοποιούν τα οφέλη, χωρίς να χάνουν τον έλεγχο ή να αποκτούν παθολογικές εξαρτήσεις; Και, κυρίως, με βαθιά επίγνωση της ανάγκης για την ορθή αξιοποίηση της γνώσης, που πλέον παράγεται με χαρακτηριστική ευκολία, ασύλληπτη ταχύτητα, σε τεράστια αποθέματα και με απεριόριστες δυνατότητες ανεμπόδιστης πρόσβασης.

Ας πάρουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από τον χώρο των καταναλωτικών συναλλαγών, οι οποίες εκ της δυναμικής τους φύσης γεννούν καθημερινά μεγάλο αριθμό καταναλωτικών διαφορών· δηλαδή, προβληματικές καταστάσεις που ανακύπτουν από αθέτηση υποχρεώσεων στο πλαίσιο συμβάσεων πώλησης προϊόντων ή παροχής υπηρεσιών που συνάπτονται μεταξύ καταναλωτών και προμηθευτών.

Σύμφωνα με την ενωσιακή και εγχώρια νομοθεσία, οι διαφορές αυτές μπορούν -για την ακρίβεια, είναι πολλές φορές προτιμότερο- να επιλύονται εξωδικαστικά, καθώς ο συγκεκριμένος μηχανισμός συμβάλλει στην αποφυγή της ταλαιπωρίας, της απώλειας χρόνου και του οικονομικού κόστους που συνεπάγεται η προσφυγή στη Δικαιοσύνη, βοηθώντας ταυτόχρονα τους πολίτες να διαφυλάττουν με έναν ευέλικτο, προσβάσιμο, γρήγορο, καινοτόμο, ανέξοδο και πάνω απ’ όλα αποτελεσματικό τρόπο τα δικαιώματά τους στο σύγχρονο, μα δαιδαλώδες και γεμάτο κινδύνους περιβάλλον της (παγκόσμιας) αγοράς.

Η όλη διαδικασία της επίλυσης ξεκινά με την υποβολή αναφοράς του καταναλωτή προς τον εκάστοτε αρμόδιο φορέα (όπως ο Συνήγορος του Καταναλωτή και το Ευρωπαϊκό Κέντρο Καταναλωτή), ο οποίος αναλαμβάνει - συνήθως ως ανεξάρτητος διαμεσολαβητής και με τους διαδικαστικούς του κανόνες, τις επιστημονικές γνώσεις και το εξειδικευμένο προσωπικό - τη διαχείρισή της. Πλέον, όμως, με την επίδραση της ΤΝ (και) στον τομέα της παροχής συμβουλών νομικού περιεχομένου προς τους καταναλωτές, παρατηρείται ότι έχουν αλλάξει ριζικά τόσο η δομή όσο και το περιεχόμενο των υποβαλλόμενων αναφορών σε σχέση με το παρελθόν. Κάτι τέτοιο δεν είναι απαραίτητα κακό, στο μέτρο που ένας καταναλωτής γίνεται, κατ’ αυτόν τον τρόπο, πιο ενημερωμένος, δραστήριος και διεκδικητικός.

Όταν, όμως, μία αναφορά από μέσο περιγραφής γεγονότων, διατύπωσης ερωτημάτων με απλή γλώσσα και προβολής αιτημάτων προς ικανοποίηση μετατρέπεται σε βαρυσήμαντο νομικό κείμενο, με ευρεία επίκληση νομοθετικών διατάξεων, καθώς επίσης μακροσκελείς και περίπλοκες νομικές αξιολογήσεις, τις οποίες δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι αντιλαμβάνεται πλήρως ούτε ότι κατανοεί επαρκώς ο ενδιαφερόμενος, τότε ενδέχεται να προκαλείται σοβαρό πρόβλημα. Όχι μόνο στην καθ’ ύλην δουλειά που έχει ταχθεί να φέρει εις πέρας ο φορέας επίλυσης της διαφοράς, το κύρος του οποίου καταλήγει πολλές φορές να αμφισβητείται αδίκως, ιδίως εάν μετά την επισταμένη αξιολόγηση μιας υπόθεσης, «τολμήσει» να εκφράσει διαφορετική γνώμη από αυτή με την οποία προσήλθε αρχικά ο καταναλωτής υπό την καταιγιστική επίδραση της ΤΝ, αλλά και για τον ίδιο τον καταναλωτή, ο οποίος καταλήγει να βρίσκεται εν μέσω σύγχυσης ανάμεσα σε αυτό που (θέλει να) πιστεύει ως δίκαιο και σωστό και σε αυτό που πραγματικά είναι.

Σίγουρα, η ΤΝ μπορεί να βοηθά με την παροχή γενικών ή ακόμα και ειδικότερων πληροφοριών, αλλά δύσκολα μπορεί να υποκαταστήσει την εξατομικευμένη νομική παρέμβαση και καθοδήγηση. Όσο και να εξελιχθεί η ΤΝ, οι φορείς επίλυσης διαφορών παραμένουν απαραίτητοι για την επαλήθευση πληροφοριών, τη διόρθωση ανακριβειών και την αξιολόγηση λύσεων, σύμφωνα με το εκάστοτε ισχύον δίκαιο προστασίας του καταναλωτή, το οποίο γνωρίζουν καλά να εφαρμόζουν εκ της συστηματικής επιστημονικής τους ενασχόλησης, αλλά και της καθημερινής πρακτικής και εμπειρίας.

Συχνά, δεν είναι σαφές σε ποιες πηγές βασίζεται η ΤΝ και πόσο επικαιροποιημένες είναι. Για τους καταναλωτές, μπορεί να είναι εξαιρετικά δύσκολο να διαπιστώσουν αν οι πληροφορίες που λαμβάνουν είναι ορθές, πρόσφατες ή απολύτως σχετικές με την περίπτωσή τους. Μερικές φορές, οι καταναλωτές επικοινωνούν με τους φορείς επίλυσης διαφορών, αναφερόμενοι σε καθοδηγητικές δικαστικές αποφάσεις (ενίοτε, περισσότερες από μία) που υποτίθεται ότι στηρίζουν την υπόθεσή τους και αιτιολογούν τα αιτήματά τους, αλλά τελικά αποδεικνύεται ότι το εργαλείο της ΤΝ τις έχει επινοήσει, ότι οι αποφάσεις αυτές απλώς δεν υπάρχουν. Η εξέταση του υλικού και η επαλήθευση της ακρίβειάς του απαιτούν πολύ χρόνο, μελέτη και συνδυαστική σκέψη από αρμόδια στελέχη που ξέρουν αποδεδειγμένα να κάνουν αυτή τη δουλειά. Και αυτή ακριβώς είναι η ειδοποιός διαφορά του ανθρώπου από τη μηχανή, η προστιθέμενη αξία του πρώτου έναντι της δεύτερης.

Πολλές υποθέσεις καταναλωτικών διαφορών είναι σύνθετες και απαιτούν συνδυαστική αξιολόγηση πολλών παραμέτρων. Η ΤΝ δεν διαθέτει την ικανότητα να κατανοεί πλήρως το πλαίσιο μίας μεμονωμένης υπόθεσης με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα μάλιστα όταν εμπλέκονται πολλοί νομικοί τομείς και κανόνες από διαφορετικά νομοθετικά συστήματα (στην περίπτωση των διασυνοριακών διαφορών). Επίσης, η ΤΝ παρέχει γενικές ή τυποποιημένες απαντήσεις, πολλές φορές βασισμένες σε πιθανότητες και όχι σε επί τούτου νομική αξιολόγηση και κρίση. Η ορθή εφαρμογή της νομοθεσίας για την προστασία των καταναλωτών συχνά εξαρτάται από τις λεπτομέρειες της κάθε περίπτωσης, τη σωστή υπαγωγή των περιστατικών και, ακόμα, τον συνυπολογισμό της σχετικής νομολογίας (δικαστικών αποφάσεων που έχουν εκδοθεί στο παρελθόν για το ίδιο ή ανάλογο θέμα).

Υπερβολικά γενικές ή υπεραπλουστευμένες απαντήσεις που δίνονται από την ΤΝ μπορούν να οδηγήσουν τους καταναλωτές σε μη ρεαλιστικές προσδοκίες ή σε ενέργειες που αποδυναμώνουν, αντί να ισχυροποιούν τη θέση τους.

Τέλος, οι απαντήσεις που δίνει η ΤΝ τροφοδοτούνται αποκλειστικά από τα δεδομένα που κάθε φορά επιλέγει να εισάγει ο χρήστης, τα οποία μπορεί να μην είναι πάντα πλήρη και αληθή, να διακατέχονται από μεροληψία και να του δημιουργούν, έτσι, μία λανθασμένη αίσθηση δικαίου. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ΤΝ μπορεί να «τιθασεύει» τεράστιες ποσότητες συσσωρευμένης γνώσης στο διαδίκτυο και να τη «σερβίρει στο πιάτο» σε χρόνο ρεκόρ και έτοιμη προς αξιοποίηση. Αλλά δεν μπορεί να τηρήσει την αρχή της εκατέρωθεν ακρόασης, που είναι θεμελιώδης στην εξωδικαστική επίλυση προκειμένου να ακούγονται ισοδύναμα οι απόψεις και τα επιχειρήματα αμφότερων των διαμαχόμενων πλευρών, ούτε να ζυγίσει σωστά την ισορροπία δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που διέπουν μία συμβατική σχέση, να κρίνει πού ακριβώς έγκειται το «sweet point» (η χρυσή τομή) της φιλικής επίλυσης μίας καταναλωτικής διαφοράς, ώστε να μην αδικηθεί κανένα εμπλεκόμενο μέρος (είτε ο καταγγέλλων καταναλωτής είτε ο καταγγελλόμενος προμηθευτής), αλλά ούτε και να αποφασίσει ποιες είναι οι πιο κατάλληλες και ενδεδειγμένες τεχνικές διαπραγμάτευσης για κάθε ξεχωριστή περίπτωση, αλλά και προσωπικότητα, οι οποίες αν εφαρμοστούν, θα οδηγήσουν υπό καλύτερους όρους στη διατύπωση μίας ικανοποιητικής συμβιβαστικής λύσης και με τις μεγαλύτερες δυνατές πιθανότητες οικειοθελούς αποδοχής της στο πλαίσιο της αμοιβαίας καλής θέλησης και πίστης.

Οι καταναλωτές χρησιμοποιούν ολοένα περισσότερο εργαλεία ΤΝ, αντί της παραδοσιακής αναζήτησης στο διαδίκτυο, για την άντληση πληροφοριών σχετικά με τα δικαιώματά τους και αυτή είναι μία μη αναστρέψιμη κατάσταση. Παρότι η νέα αυτή συνθήκη ανοίγει δρόμους και δημιουργεί ευκαιρίες, υπάρχουν και περιορισμοί. Είναι σημαντικό να κατανοούνται πλήρως οι επιπτώσεις της χρήσης της ΤΝ, ώστε να διασφαλίζεται ότι η παροχή νομικών συμβουλών ενισχύει το πληροφοριακό κεφάλαιο του καταναλωτή, όχι όμως με σκοπό να τον κάνει να νομίζει ότι έχει κατακτήσει γνώσεις με τις οποίες είναι ελάχιστα ή καθόλου εξοικειωμένος -κάτι τέτοιο, εξάλλου, είναι εξαιρετικά δύσκολο, μιλώντας γενικώς για την επιστημονική και εξειδικευμένη γνώση- ούτε για να τον οδηγεί σε συγκρουσιακή αμφισβήτηση του θεσμού που έχει απέναντί του και στον οποίο αυτοβούλως προσήλθε για την επίλυση του προβλήματός του, αλλά για να διευκολύνει τη μεταξύ τους αποδοτικότερη συνεννόηση και καλύτερη συνεργασία.

Η γνώση είναι δύναμη, όταν μας οδηγεί στη σοφία και την ταπεινότητα του «γηράσκω αεί διδασκόμενος», στον δρόμο της περαιτέρω αναζήτησης, που είναι αέναος, όχι όταν μας φουσκώνει με την αλαζονική πεποίθηση του παντογνώστη «ξερόλα», που ποτέ δεν χρειάζεται δεύτερη γνώμη.