Τι λένε οι λέξεις που χρησιμοποιούμε όλοι για τον κόσμο μας;

Ο παρακάτω μικρός κατάλογος είναι οι λέξεις της χρονιάς από το Oxford University Press και το Cambridge Dictionary για την τελευταία εικοσαετία (τα έτη 2005-2014, το Cambridge Dictionary δεν εξέδιδε Λέξη της Χρονιάς). Αργήσαμε λίγο να το παρουσιάσουμε, αλλά ποτέ δεν είναι αργά. Ιδού λοιπόν:

2005: podcast
2006: carbon-neutral (κλιματικά ουδέτερος)
2007: locavore (αυτός που τρέφεται με τοπικά προϊόντα)
2008: hypermiling (τεχνικές για ελάχιστη κατανάλωση καυσίμου)
2009: unfriend
2010: refudiate (νεολογισμός από το refute και το repudiate: απορρίπτω μετά βδελυγμίας)
2011: squeezed middle (πιεσμένη μεσαία τάξη)
2012: GIF
2013: selfie
2014: vape
2015: emoji / austerity
2016: post-truth / paranoia
2017: youthquake (πολιτική/κοινωνική αλλαγή από τη νεολαία) / populism
2018: toxic / nomophobia (φόβος για την έλλειψη πρόσβασης σε κινητό τηλέφωνο)
2019: climate emergency / upcycling (δημιουργική επαναχρησιμοποίηση)
2020: διάφορες λέξεις σχετικές με την πανδημία: pandemic, coronavirus, lockdown, social distancing, COVID-19 / quarantine
2021: vax / perseverance
2022: goblin mode (παραίτηση από κοινωνικές προσδοκίες) / homer (από το home run στο μπέισμπολ, μεγάλη και θεαματική επιτυχία)
2023: rizz (γοητεία, χάρισμα) / hallucinate (παραίσθηση, παραισθάνομαι: σχετικό με την παραγωγή ψευδών στοιχείων από την AI)
2024: brain rot (σάπισμα του εγκεφάλου, πνευματική παρακμή λόγω άθλιου περιεχομένου στο διαδίκτυο) / manifest (εκδηλώνω, οραματίζομαι την πραγματοποίηση ενός στόχου)
2025: rage bait (δόλωμα οργής) / parasocial (παρακοινωνικός, μια μονόπλευρη σχέση με κάποιο δημόσιο πρόσωπο)

Βλέπουμε κάτι εδώ; Και, εάν ναι, τι; Νομίζουμε ότι παρατηρείται μία μάλλον σαφής εξέλιξη που αντικατοπτρίζει τρεις κύριες, ας τις πούμε έτσι, τάσεις:

1. Από το ατομικό στο συλλογικό άγχος. Κάποιες από τις πρώτες λέξεις (podcast, locavore, unfriend) είναι τεχνολογικές ή lifestyle επιλογές, δείχνουν μια ανθρωπότητα που μαθαίνει να χρησιμοποιεί νέα μέσα για να επικοινωνήσει και να αυτοπροσδιοριστεί. Σταδιακά όμως κυριαρχούν όροι κρίσης: austerity, squeezed middle, post-truth, climate emergency, quarantine. Η ατομική ανησυχία (nomophobia) γίνεται κανονική υπαρξιακή απειλή: κανείς δεν αντέχει χωρίς πρόσβαση 24/7 στο τηλέφωνό του. Ακόμη και οι περιβαλλοντικοί ή οικονομικοί όροι, όπως το carbon-neutral και το squeezed middle, περιγράφουν καταστάσεις που τότε θεωρούνταν διαχειρίσιμες προκλήσεις ή αναδυόμενες τάσεις. Μα που —φευ— δεν είναι πια.

2. Από τον οπτιμισμό στην απόγνωση. Ενώ τα πρώτα χρόνια δείχνουν δημιουργικότητα (upcycling, GIF, selfie), από το 2015 και μετά το ύφος αλλάζει ριζικά και γίνεται πιο σκοτεινό και εσωστρεφές, μαρτυρώντας μια (βαθιά) κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς και την ίδια την αλήθεια. Η τεχνολογία παύει να είναι ένα αθώο εργαλείο και γίνεται πηγή άγχους, όπως φαίνεται και πάλι από τη nomophobia αλλά και από το πιο πρόσφατο brain rot, ενώ η κλιματική αλλαγή αναβαθμίζεται από ουδετερότητα σε climate emergency. Μετά το 2016 επικρατεί η καθαρή, πιο καθαρή δεν έχει, τοξικότητα: post-truth, paranoia, toxic, populism. Το 2022-2025—που ακολουθεί την πανδημική quarantine και τα συναφή— είναι ακόμη πιο σκοτεινό, καθώς παρατηρείται μια στροφή προς την ψυχολογική επιβίωση και την παραίτηση: το goblin mode (όταν, σαν άλλο γκόμπλιν, παραιτείσαι από την κοινωνική απαίτηση να φαίνεσαι καλά, να συμπεριφέρεσαι σωστά κ.ο.κ.) σημαίνει μια —πολύ άσχημη και ανησυχαστική— άρνηση επιστροφής στην κανονικότητα, το hallucinate (μια AI που παραλογίζεται και λέει ό,τι τής κατεβαίνει) εκφράζει την αμηχανία μπροστά στην Τεχνητή Νοημοσύνη, ενώ το parasocial (ψεύτικες σχέσεις: ένας ψευδαισθητικός δεσμός οικειότητας) περιγράφει έναν κόσμο όπου οι ανθρώπινες σχέσεις διαμεσολαβούνται από αλγόριθμους που τρέφονται με μοναξιά… αλλά και οργή.

3. Από τη σύνδεση στην αποσύνδεση. Ξεκινήσαμε, δηλαδή, με τη σύνδεση μέσω της τεχνολογίας (podcast, GIF, vape), αλλά καταλήγουμε σε rage bait (περιεχόμενο που σκοπεύει να εξοργίσει για να πάρει κλικ) και brain rot (καταστροφή από υπερκατανάλωση περιεχομένου χαμηλοτάτου επιπέδου). Ή, με άλλα λόγια, ο κατάλογος συνολικά αντικατοπτρίζει τη μετάβαση από έναν κόσμο που συνδέεται ψηφιακά με αισιοδοξία, σε έναν κόσμο που παλεύει να διατηρήσει την πνευματική του ακεραιότητα μέσα σε ένα πανταχού παρόν και συχνά παραπλανητικό ψηφιακό οικοσύστημα.

Συμπέρασμα: Οι λέξεις χαρτογραφούν μια κοινωνία που, από την τεχνολογική ευφορία και τον ενθουσιασμό για τα νέα εργαλεία μια εικοσαετία (ή: μια γενιά) πριν, κατρακύλησε στην προσπάθεια διαχείρισης των τοξικών παρενεργειών τους, σε πολιτική αποσύνθεση, και τελικά σε ψηφιακή αποξένωση και εξουθένωση. Η «λέξη της χρονιάς» δεν το χαίρεται πια, δεν γιορτάζει — διαγιγνώσκει.

ΥΓ. Η μία από τις δύο «αισιόδοξες» λέξεις στη λίστα μετά το 2020 είναι το homer. Κάπως αλλόκοτη επιλογή, ιδίως για όποιον μιλά ελληνικά: επειδή δεν καταλαβαίνουμε το μπέισμπολ, αφενός, και επειδή τρελαινόμαστε βλέποντας τον Όμηρο με πεζό αρχικό γράμμα, αφετέρου. Άσε δε τη Μαύρη Ωραία Ελένη. Η άλλη αισιόδοξη είναι το rizz —το χάρισμα στο φλερτ, η ικανότητα να γοητεύεις κάποιον ρομαντικά—, λέξη που διαδόθηκε μαζικά στο TikTok. Δύο φωτεινές στιγμές μετά από χρόνια σκοτάδι. Μήπως η Gen Z προσπαθεί να ανακτήσει κάτι — ποιος ξέρει; Ίσως πάλι η ύπαρξή τους να δείχνει πόσο διχασμένη είναι η εποχή μας: ταυτόχρονα επιτυχία ΚΑΙ κατάρρευση. Αλλά και ποια εποχή δεν είχε αυτά τα χαρακτηριστικά;

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.