Οι μικρές εικόνες που λένε μεγάλες αλήθειες για το περιβάλλον

Ένα πρωινό, μια τάξη μαθητών βρέθηκε σε πάρκο της Αθήνας για να παρακολουθήσει μια δράση αφιερωμένη στο περιβάλλον. Οι εκπαιδευτικοί μιλούσαν για την κλιματική αλλαγή, την ανακύκλωση, τις πόλεις του μέλλοντος. Οι λέξεις ήταν σωστές και οι προθέσεις ειλικρινείς. Ωστόσο, όσο περνούσε η ώρα, η προσοχή των παιδιών απομακρυνόταν απ’ όσα ακούγονταν και στρεφόταν σε όσα υπήρχαν γύρω τους.

Δίπλα σ’ ένα μονοπάτι, δύο δέντρα είχαν ξεραθεί αλλά παρέμεναν ακόμη όρθια, σαν σιωπηλές υπενθυμίσεις όσων μπορεί να χαθούν χωρίς να το αντιληφθούμε εγκαίρως. Λίγο παρακάτω, κάδοι ανακύκλωσης ήταν γεμάτοι από κάθε είδους απορρίμματα. Όχι παντού, και όχι πάντα. Ήταν όμως μια από εκείνες τις εικόνες που συναντά κανείς σε δημόσιους χώρους και που αρκούν για να γεννήσουν ερωτήματα. Απορρίμματα, πλαστικά, χαρτιά, συσκευασίες φαγητού, οικοδομικά υλικά, όλα ανακατεμένα. Δεν ήταν μια εικόνα που μιλούσε για την προσπάθεια των εργαζομένων του δήμου, οι οποίοι καθημερινά δίνουν τη δική τους μάχη για να διατηρούν καθαρούς και λειτουργικούς τους δημόσιους χώρους. Λίγο πιο πέρα, ένα πλαστικό μπουκάλι ήταν πεταμένο στο χώμα, δίπλα αποτσίγαρα, μόλις λίγα βήματα από έναν άδειο κάδο. Σ’ ένα παρτέρι τα λουλούδια είχαν πατηθεί από κάποιους που προτίμησαν να κόψουν δρόμο αντί ν’ ακολουθήσουν το μονοπάτι.

Μικρές εικόνες, ασήμαντες ίσως για πολλούς. Αλλά καμιά φορά η περιβαλλοντική συνείδηση δεν κρίνεται στις μεγάλες διακηρύξεις, κρίνεται σ’ αυτές ακριβώς τις μικρές καθημερινές επιλογές. Για εκείνη τη μικρή αλλά επίμονη συνήθεια να θεωρούμε ότι η ευθύνη αρχίζει πάντα από κάποιον άλλο και τελειώνει λίγο πριν φτάσει σ’ εμάς. Τα παιδιά τα είδαν αμέσως. Αυτό είναι ίσως το μεγάλο πλεονέκτημα της ηλικίας τους, καθώς δεν έχουν προλάβει να εξοικειωθούν με την παραίτηση. Δεν έχουν μάθει να θεωρούν φυσιολογικό αυτό που δεν είναι. Ένα παιδί στάθηκε μπροστά σ’ έναν κάδο και κοίταξε μέσα. Ένα άλλο πλησίασε τα ξερά δέντρα. Κανένα δεν εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα από τις μεγάλες λέξεις που ακούγονταν εκείνο το πρωινό. Έμοιαζαν να ενδιαφέρονται περισσότερο για τις μικρές αντιφάσεις που βρίσκονταν μπροστά στα μάτια τους.

Και τότε σκέφτηκα πόσο περίεργη σχέση έχουμε αποκτήσει με το περιβάλλον. Μιλάμε συνεχώς γι’ αυτό, αποτελεί βασικό θέμα σε συνέδρια, στρατηγικές, προγράμματα και παρουσιάσεις, συζητάμε για το 2030, το 2040, το 2050. Την ίδια στιγμή, όμως, συχνά δυσκολευόμαστε να φροντίσουμε τα λίγα τετραγωνικά μέτρα που βρίσκονται δίπλα μας. Ίσως γι’ αυτό τα πάρκα, οι γειτονιές και οι χώροι που μας περιβάλλουν λένε συχνά περισσότερες αλήθειες από τις ημερίδες.

Γιατί σ’ ένα πάρκο δεν μπορείς να κρυφτείς πίσω από διαγράμματα και στόχους. Το δέντρο είτε είναι ζωντανό είτε όχι. Ο δημόσιος χώρος είτε φροντίζεται είτε εγκαταλείπεται. Και η ανακύκλωση δεν κρίνεται από το αν υπάρχουν κάδοι, αλλά από το αν τους χρησιμοποιούμε σωστά. Η ευθύνη δεν βρίσκεται μόνο στην πολιτεία, στο κράτος ή σε κάποιον φορέα. Βρίσκεται και στο χέρι που κρατά ένα μπουκάλι λίγα δευτερόλεπτα πριν το πετάξει.

Καθώς η βόλτα συνεχιζόταν, τα παιδιά έτρεχαν μπροστά, γελούσαν, πείραζαν το ένα το άλλο. Σε λίγα χρόνια θα είναι οι ενήλικες που θα κληθούν να διαχειριστούν πόλεις, επιχειρήσεις, θεσμούς, ίσως και τα ίδια προβλήματα που συζητούσαμε εκείνο το πρωινό. Αναρωτήθηκα τι θα θυμούνται απ’ αυτή την επίσκεψη. Τις ομιλίες, τις συμβουλές; Ή μήπως τα ξερά δέντρα κι εκείνη την εικόνα στους κάδους;

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη περιβαλλοντική πρόκληση να μην είναι τεχνολογική ούτε επιστημονική. Ίσως να είναι βαθιά ανθρώπινη. Να αφορά λιγότερο το τι γνωρίζουμε και περισσότερο το πώς συμπεριφερόμαστε όταν κανείς δεν μας παρακολουθεί. Την απόσταση ανάμεσα σ’ αυτά που δηλώνουμε ότι πιστεύουμε και σ’ αυτά που κάνουμε καθημερινά. Φεύγοντας, γύρισα για μια τελευταία ματιά στο πάρκο. Και για μια στιγμή σκέφτηκα ότι το περιβάλλον μοιάζει λίγο με τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου. Δεν αποκαλύπτεται στις μεγάλες κουβέντες, φαίνεται στις λεπτομέρειες και στις πράξεις του.