Τι συμβαίνει με τις πεταλούδες Μονάρχες - Γιατί εξαφανίζονται από τη Βόρεια Αμερική

Σε ένα ήσυχο, ομιχλώδες πρωινό στην Καλιφόρνια, εθελοντές καταγράφουν τους πληθυσμούς της πεταλούδας μονάρχη (Danaus Plexippus) σε ένα μικρό καταφύγιο. Οι χαμηλές θερμοκρασίες κρατούν τα έντομα ακίνητα, διευκολύνοντας την καταμέτρηση. Εκεί όπου κάποτε συγκεντρώνονταν χιλιάδες, σήμερα εντοπίζονται μόλις δεκάδες.

Η εικόνα αυτή αποτυπώνει μια ευρύτερη κρίση. Οι πεταλούδες σε ολόκληρη τη Βόρεια Αμερική μειώνονται με ανησυχητικό ρυθμό. Ειδικά ο δυτικός πληθυσμός της πεταλούδας μονάρχη αντιμετωπίζει σχεδόν βέβαιη εξαφάνιση μέσα στις επόμενες δεκαετίες, ενώ και ο ανατολικός κινδυνεύει σοβαρά.

Κάθε χρόνο, η πεταλούδα μονάρχης πραγματοποιεί μία από τις πιο εντυπωσιακές μεταναστεύσεις στο ζωικό βασίλειο, καθώς εκατομμύρια άτομα διασχίζουν τις Ηνωμένες Πολιτείες προς θερμότερα κλίματα. 

Επειδή οι μονάρχες χρειάζονται τη ζεστασιά του ήλιου για να πετάξουν, τα δροσερά πρωινά, όπως αυτό, προσφέρουν την ιδανική ευκαιρία για καταμέτρηση πριν αρχίσουν να κινούνται. Παρατηρώντας τις κορυφές των δέντρων, οι εθελοντές ταξινομούν τα έντομα ανάλογα με τη συμπεριφορά τους, καταγράφοντας «ηλιοθεραπευτές», «εδαφόβιους», «μοναχικούς» και ακόμη και λίγους «ιπτάμενους». Στο σημειωματάριό της, η Τζόνστον καταγράφει τα δέντρα που φιλοξενούν πεταλούδες. Σήμερα, λίγοι «μοναχικοί» είναι διάσπαρτοι στο άλσος και μόνο μια μικρή ομάδα 72 ατόμων βρίσκεται συγκεντρωμένη. Ο τελικός απολογισμός της ημέρας: 99.

Τα τελευταία χρόνια, ηΝάταλι Τζόνστον, υπεύθυνη εκπαιδευτικών προγραμμάτων στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Pacific Grove έχει ζήσει έντονες στιγμές κατά τη διάρκεια αυτών των εβδομαδιαίων καταμετρήσεων — όπως το 2021, όταν ένα μόνο δέντρο φιλοξενούσε χιλιάδες μονάρχες. Τίποτα όμως δεν την προετοίμασε για όσα αντίκρισε ένα πρωινό Παρασκευής στις αρχές του 2024.

«Θεέ μου, υπάρχουν τόσοι πολλοί νεκροί στο έδαφος», θυμάται να λέει, όταν εντόπισε περίπου 200 νεκρές ή ετοιμοθάνατες πεταλούδες σε ιδιωτική έκταση κοντά στο άλσος. «Αρχίσαμε να μετράμε — ένα, δύο, τρία — αλλά ήταν σε πυκνές στοίβες… σπασμωδικές κινήσεις, με τα σώματά τους καμπυλωμένα… Για να χαθούν τόσες πολλές σε ένα μόνο περιστατικό, σε έναν χώρο που υποτίθεται ότι ήταν ασφαλής, ήταν απλώς φρικτό».

Η Τζόνστον περιγράφει εκείνη την ημέρα ως μία από τις χειρότερες της ζωής της. Τις επόμενες δύο εβδομάδες, προσωπικό και εθελοντές συνέχισαν να εντοπίζουν πεταλούδες με τα ίδια συμπτώματα. Ένα χρόνο αργότερα, τοξικολογική έκθεση αποκάλυψε ένα «κοκτέιλ» φυτοφαρμάκων στα σώματά τους, συμπεριλαμβανομένων ουσιών που χρησιμοποιούνται σε οικιακά σπρέι.

Αυτό το μαζικό περιστατικό είναι μόνο ένα από τα πολλά «δράματα» που εκτυλίσσονται καθημερινά στον κόσμο των ασπόνδυλων. Οι μονάρχες, όπως και εκατοντάδες άλλα είδη πεταλούδων στις ΗΠΑ, αγωνίζονται να επιβιώσουν απέναντι στα τοξικά φυτοφάρμακα, την απώλεια οικοτόπων και την κλιματική αλλαγή. Οι ανατολικοί μονάρχες έχουν πιθανότητα εξαφάνισης 56% έως 74% μέχρι το 2080, ενώ οι δυτικοί φτάνουν το 99%.

Ωστόσο, υπάρχει και μια αχτίδα ελπίδας: το 2026, ο πληθυσμός των ανατολικών μονάρχων αυξήθηκε κατά 64% σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά.

Από τα αρχαία χρόνια, οι πεταλούδες αποτελούν αναντικατάστατο μέρος της φύσης. Χωρίς όμως ανθρώπινη παρέμβαση, πολλές κινδυνεύουν να εξαφανιστούν. Για τον λόγο αυτό, εκατοντάδες επιστήμονες και εθελοντές εργάζονται για την προστασία τους.

Η κρίση των πεταλούδων

Ο μονάρχης είναι μόνο ένα από τα περίπου 750 είδη πεταλούδων στις ΗΠΑ. Είδη όπως η tailed orange, η West Virginia white και η ruddy copper παρουσιάζουν επίσης μείωση.

Μελέτη του 2025 έδειξε ότι από το 2000 έως το 2020 οι πεταλούδες μειώθηκαν κατά 22%, ενώ 24 είδη μειώθηκαν πάνω από 90%.

Ο Σκοτ Μπλακ, διευθυντής της Xerces Society, τονίζει ότι τα φυτοφάρμακα αποτελούν «αόρατη απειλή». Αν και χρησιμοποιούνται εδώ και χιλιάδες χρόνια, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η χρήση τους αυξήθηκε δραματικά, με ουσίες όπως το DDT.

Σήμερα, τα εντομοκτόνα είναι πιο στοχευμένα αλλά και πιο τοξικά. «Ψεκάζουμε περισσότερα και πιο ισχυρά χημικά», λέει ο Μπλακ.

Μελέτες δείχνουν ότι σχεδόν όλα τα φυτά που εξετάστηκαν περιείχαν φυτοφάρμακα — ακόμη και αυτά που είναι απαραίτητα για την επιβίωση των μονάρχων.

Ο επιστήμονας Ματ Φόριστερ περιγράφει την κατάσταση ως «θάνατο από χίλιες πληγές»: φυτοφάρμακα, απώλεια οικοτόπων και ξηρασία δρουν συνδυαστικά.

Ωστόσο, ακόμη και μικρές αλλαγές μπορούν να βοηθήσουν. «Αν οι άνθρωποι σταματήσουν να χρησιμοποιούν εντομοκτόνα στις αυλές τους, θα δουν άμεσα περισσότερα έντομα», λέει.

Ο δρόμος προς την ανάκαμψη

Σε περιοχές όπως η Santa Cruz, οι μονάρχες εξακολουθούν να συγκεντρώνονται, αλλά σε πολύ μικρότερους αριθμούς. Τη σεζόν 2025-26 καταγράφηκαν μόλις 12.260 πεταλούδες — ένα από τα χαμηλότερα επίπεδα από το 1997.

Η επιστήμονας Σέριλ Σουλτς εξηγεί ότι στόχος είναι να αυξηθεί το «κατώφλι» του πληθυσμού ώστε να αποφευχθεί η εξαφάνιση.

Η ίδια συνέβαλε στη διάσωση ενός άλλου είδους, της Fender’s blue, μέσω αποκατάστασης του οικοτόπου της. Η επιτυχία αυτή δείχνει ότι η ανάκαμψη είναι εφικτή.

Οι μονάρχες όμως είναι μεταναστευτικοί, γεγονός που δυσκολεύει την προστασία τους. Για τον λόγο αυτό, οι επιστήμονες δοκιμάζουν νέες τεχνολογίες παρακολούθησης, όπως μικροσκοπικούς πομπούς που καταγράφουν τις μετακινήσεις τους.

Ταυτόχρονα, η απώλεια φυσικών οικοτόπων και η κλιματική αλλαγή επιδεινώνουν την κατάσταση. Ξηρασίες, ακραία καιρικά φαινόμενα και αλλαγές στους κύκλους των φυτών επηρεάζουν άμεσα τον κύκλο ζωής των πεταλούδων.

Παρά τη ζοφερή εικόνα, οι ειδικοί τονίζουν ότι υπάρχει ακόμη περιθώριο δράσης. Η μείωση της χρήσης φυτοφαρμάκων και η αποκατάσταση των κατάλληλων φυτών-ξενιστών μπορούν να φέρουν γρήγορα αποτελέσματα. Όπως επισημαίνουν, τα έντομα έχουν αξιοσημείωτη ικανότητα ανάκαμψης όταν βελτιώνονται οι συνθήκες.

Η μάχη για τη διάσωση της μονάρχης δεν αφορά μόνο ένα είδος, αλλά την ισορροπία ολόκληρων οικοσυστημάτων. Και, όπως λένε οι επιστήμονες, το αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από το πόσο άμεσα θα ληφθούν μέτρα.