Η αθέατη αρχιτεκτονική της πόλης: Όσα χτίζονται κάτω από την Αθήνα

Στην Αθήνα, η αρχιτεκτονική δεν περιορίζεται σε ό,τι βλέπουμε. Δεν είναι μόνο οι όψεις των κτιρίων, οι αναπλάσεις ή οι νέες περιοχές που διαμορφώνουν τον ορίζοντα της πόλης. Υπάρχει μια δεύτερη, αθέατη στρώση, ένα υπόγειο σύστημα υποδομών που καθορίζει τη λειτουργία, την ανθεκτικότητα και τελικά την ποιότητα ζωής στον αστικό ιστό. Εκεί, κάτω από δρόμους, πλατείες και ιστορικά στρώματα, εξελίσσεται μια διαφορετική μορφή αρχιτεκτονικής. Αυτή των σηράγγων, των γεωτεχνικών παρεμβάσεων και των μεγάλων έργων που δεν διεκδικούν βλέμματα, αλλά στηρίζουν τα πάντα. Σε αυτό το πεδίο, όπου η πόλη σχεδιάζεται χωρίς να φαίνεται, βρέθηκε πριν από μερικές εβδομάδες η Χρυσόθεμις Παρασκευοπούλου, σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα σύγχρονης αστικής παρέμβασης.

Στο φρέαρ του Ευαγγελισμού, στη συμβολή των οδών Βασιλέως Κωνσταντίνου και Μιχαλακοπούλου, η Χρυσόθεμις Παρασκευοπούλου, επίκουρη καθηγήτρια ΕΜΠ, Σχολή Μεταλλειολόγων-Μεταλλουργών Μηχανικών, βρέθηκε ανάμεσα σε δεκάδες μηχανικούς, εργαζόμενους άλλων ειδικοτήτων και δημοσιογράφους. Ένα από τα πιο κρίσιμα τεχνικά ορόσημα της Γραμμής 4 του Μετρό της Αθήνας ήταν σε εξέλιξη: η διάνοιξη της σήραγγας, μήκους 5,1 χιλιομέτρων, στο τμήμα Κατεχάκη-Ευαγγελισμός, με την έλευση του μετροπόντικα «Αθηνά». Η κεφαλή του TBM είχε μόλις αναδυθεί, ύστερα από μια μακρά διαδρομή κάτω από Γουδή, Ζωγράφου, Ιλίσια, Πανεπιστημιούπολη και Καισαριανή, έναν από τους πιο πυκνούς και απαιτητικούς αστικούς ιστούς της πόλης.

Κρατούσε το κινητό της και τραβούσε φωτογραφίες, όχι για εντυπωσιασμό αλλά για να τις μεταφέρει λίγες ώρες αργότερα στην αίθουσα διδασκαλίας. Οι φοιτητές της στο ΔΠΜΣ «Σχεδιασμός και Κατασκευή Υπογείων Έργων» την περίμεναν. Ήθελε να τους δείξει κάτι που δεν χωρά εύκολα σε διαφάνειες: το πραγματικό μέγεθος ενός υπόγειου έργου, την κλίμακά του αλλά και τη σιωπή που το συνοδεύει όταν τελειώσει. Η «Αθηνά» είχε τοποθετήσει 3.393 δακτυλίους σκυροδέματος και είχε απομακρύνει περισσότερα από 400.000 κυβικά μέτρα γαιών. Οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί, αλλά δεν λένε όλη την ιστορία. Γιατί κάτω από την πόλη, εκεί όπου δεν φαίνεται τίποτα, οι αποφάσεις παίρνονται ώστε να ισχύουν σε βάθος χρόνου. Τα πετρώματα δεν αντιδρούν στιγμιαία. Παραμορφώνονται αργά, «θυμούνται», μεταβάλλονται.

Αυτό είναι κάτι που, όπως σημειώνουν και οι ίδιοι οι φοιτητές της, δεν γίνεται αντιληπτό από την πρώτη στιγμή. «Δεν ήταν κάτι που αποφάσισα απότομα, ήρθε σιγά σιγά μέσα από τις σπουδές μου. Νομίζω ότι καθοριστικό ρόλο έπαιξε η επαφή με την ύπαιθρο, γιατί εκεί καταλαβαίνεις πραγματικά τι κάνεις», σημειώνει ο Ιάσων Δράκος, περιγράφοντας μια εμπειρία που αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη μετάβαση από τη θεωρία στην πράξη.

Η διαδρομή της Χρυσόθεμις Παρασκευοπούλου ξεκινά από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και συνεχίζεται για περισσότερα από δεκαπέντε χρόνια στο εξωτερικό: Καναδάς, Ελβετία, Ηνωμένο Βασίλειο. Queen’s University, ETH Zurich, University of Leeds. Εργαστήρια, υπολογιστικά μοντέλα, πειράματα μεγάλης διάρκειας. Η χρονικά εξαρτώμενη συμπεριφορά των πετρωμάτων, αντικείμενο της διδακτορικής της διατριβής, δεν ήταν ποτέ μια ακαδημαϊκή λεπτομέρεια. Ήταν το κλειδί για να καταλάβεις γιατί ένα έργο μπορεί να σταθεί σήμερα και να αντιμετωπίσει προβλήματα στο αύριο ή ακόμη και στο μακροπρόθεσμο μέλλον.

Στο University of Leeds απέκτησε μονιμότητα το 2019. Το 2022 έγινε η πρώτη γυναίκα Διευθύντρια του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Τεχνικής Γεωλογίας στα 67 χρόνια λειτουργίας του. Το 2024 προήχθη σε αναπληρώτρια καθηγήτρια. Θα μπορούσε να μείνει εκεί κι όμως επέστρεψε.

«Η επιστροφή από το εξωτερικό δεν ήταν ρομαντική κίνηση, ήταν απόφαση ευθύνης απέναντι στον τόπο μου», εξηγεί η κυρία Παρασκευοπούλου, η οποία ανέλαβε καθήκοντα στο ΕΜΠ στις αρχές του 2026. «Γύρισα όχι τόσο από νοσταλγία, όσο επηρεασμένη από τη σκέψη ότι η εμπειρία που απέκτησα πρέπει να επιστρέψει στην πράξη, σε πραγματικά έργα και σε φοιτητές εδώ».

Το ερώτημα για εκείνη δεν ήταν προσωπικό, αλλά ουσιαστικό: Αν η εμπειρία της μπορεί να κάνει τη διαφορά σε μια χώρα που σχεδιάζει μεγάλα υπόγεια έργα μέσα σε σύνθετους αστικούς ιστούς. «Τα υπόγεια έργα στην Ελλάδα είναι ταυτόχρονα τεχνικές, κοινωνικές και αστικές παρεμβάσεις. Και αυτό είναι μια πρόκληση στην οποία αξίζει να είμαι παρούσα». Δεν βλέπει την επιστροφή ως πισωγύρισμα, αντιθέτως. «Το να μπορέσεις να προσφέρεις, να φέρεις τεχνογνωσία και να εμπνεύσεις νέα μυαλά είναι για μένα καθήκον και ευθύνη».

Αυτό αποτυπώνεται και στο πώς οι ίδιοι οι φοιτητές της βλέπουν το μέλλον τους. «Σε δέκα χρόνια είναι δύσκολο να πω πού θα είμαι. Θα ήθελα να δουλέψω και στο εξωτερικό για ένα διάστημα, αλλά γενικά με βλέπω να επιστρέφω και να συνεχίζω στην Ελλάδα», λέει ο Ιάσων Δράκος, μια φράση που μοιάζει να συνοψίζει τη σύγχρονη κινητικότητα των επιστημόνων. Γιατί στα υπόγεια έργα στην Ελλάδα οι προκλήσεις δεν είναι μόνο τεχνικές, είναι κοινωνικές, αστικές, ενεργειακές. Τα υπόγεια έργα περνούν κάτω από νοσοκομεία, κατοικημένες περιοχές, ιστορικά στρώματα της πόλης, δεν συγχωρούν την προχειρότητα.

Η Χρυσόθεμις Παρασκευοπούλου επιμένει ότι ο ρόλος του μηχανικού δεν είναι μόνο να βρίσκει λύσεις, αλλά και να εξηγεί, να γνωστοποιεί τους κινδύνους, την αβεβαιότητα, το ρίσκο. Σε αυτό το πλαίσιο, η ενασχόλησή της με την τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι τεχνολογική επίδειξη αλλά εργαλείο. Αλγόριθμοι που βοηθούν στην ανάλυση ευστάθειας και στον εντοπισμό ασυνεχειών σε υπόγεια έργα. «Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αντικαθιστά τον μηχανικό. Του δίνει ένα δεύτερο βλέμμα», σημειώνει.

Το ίδιο πρακτική είναι και η προσέγγισή της στη διοίκηση. Το MBA που απέκτησε το 2020 δεν ήταν μια παρένθεση, αλλά ένα εργαλείο. «Ο μηχανικός σήμερα δεν χρειάζεται μόνο εξισώσεις, χρειάζεται και γλώσσα για να μιλήσει με ανθρώπους και θεσμούς. Στα μεγάλα έργα δεν αποτυγχάνουν μόνο οι υπολογισμοί, αποτυγχάνουν και οι άνθρωποι όταν δεν συνεργάζονται».

Αυτό το στοιχείο, η ανθρώπινη διάσταση, είναι που συχνά κάνει τη διαφορά, κάτι που αναγνωρίζουν και οι ίδιοι οι νέοι που μπαίνουν στο επάγγελμα, ξεκινώντας από απλές απορίες: «Γιατί στέκονται τα κτίρια; Πώς δεν πέφτουν οι σήραγγες;» Όπως λέει ο Ιάσων Δράκος: «Κάπως έτσι μπαίνεις πιο βαθιά στο αντικείμενο».

Και τελικά, αυτή η αθέατη αρχιτεκτονική αποκτά άλλη βαρύτητα. «Όταν δουλεύεις σε έργα που δεν φαίνονται, αλλά στηρίζουν τα πάντα, ξέρεις ότι η επιτυχία σου είναι η απουσία προβλήματος στην καθημερινότητα των άλλων», τονίζει η Χρυσόθεμις Παρασκευοπούλου. Αυτό σημαίνει ευθύνη, τεχνική, αλλά και κοινωνική.

Αν η αρχιτεκτονική είναι η τέχνη του να δίνεις μορφή στον χώρο, τότε η πόλη της Αθήνα «γράφεται» και σε στρώματα που δεν αποκαλύπτονται με μια ματιά. Κάτω από τις προσόψεις και τα μπαλκόνια, κάτω από τις λεωφόρους και τις πλατείες, υπάρχει ένας δεύτερος χάρτης. Ένα υπόγειο δίκτυο που δεν διεκδικεί μόνον αισθητική αναγνώριση, αλλά καθορίζει την αντοχή και τη συνέχεια της πόλης στον χρόνο. Και ίσως αυτή να είναι η πιο αυστηρή μορφή αρχιτεκτονικής· εκείνη που δεν φαίνεται ποτέ, αλλά κρίνεται καθημερινά από το αν όλα λειτουργούν όπως πρέπει.