Tι έχει άραγε στο μυαλό του ο καθένας σήμερα όταν μιλά για δημόσιο χώρο; Δημόσιος χώρος είναι οι δρόμοι, τα πεζοδρόμια, οι πλατείες, τα πάρκα, οι αρχαιολογικοί χώροι, ή συμπεριλαμβάνει τα παλιά καφενεία (όπου τη θέση της κοινωνικής ιεραρχίας κατελάμβανε η αυθεντία του καλύτερου επιχειρήματος) και τα σύγχρονα café, τις εφημερίδες και τα εφιαλτικά τηλεοπτικά reality, τους πολυκινηματογράφους και τα γιγάντια εμπορικά κέντρα; Aυτές οι τελευταίες κατηγορίες πολλαπλασιάζουν την αμηχανία και την αμφιθυμία σε όλους μας, εναλλάσσοντας την καχυποψία με τον καταναλωτικό ενθουσιασμό, τη φυσική εξουθένωση με τη μεταμοντέρνα σύγχυση.
Aν το να εκθειάζει κανείς σήμερα το δημόσιο χώρο μοιάζει με καθήκον που βρίσκει σύμφωνους τους πάντες, αποδεικνύεται όλο και πιο δύσκολο να συμφωνήσουμε σε έναν κοινά αποδεκτό ορισμό του και προπάντων στην επεξεργασία στρατηγικών παρέμβασης. Ένας εξιδανικευμένος αρχιτέκτονας των ημερών μας, όπως ο Rem Koolhaas, περιέγραψε το διαφιλονικούμενο πεδίο με αφοπλιστική έλλειψη ενδοιασμού: «Aς σταματήσουμε να ηθικολογούμε για το δημόσιο χώρο». Πράγματι, ο δημόσιος χώρος υφίσταται σήμερα μια άνευ προηγουμένου διάχυση και περιστολή, συνταράσσεται από μια σειρά οξείες αντιπαραθέσεις, μετατοπίσεις και υποκαταστάσεις. Ωστόσο, ο Γερμανός φιλόσοφος Walter Benjamin μας προϊδέασε για μια διαφορετική αντιμετώπιση: η φαντασμαγορία των εμπορευμάτων δεν αποτελεί μόνο απειλή αλλοτρίωσης αλλά και παράδοξη πιθανότητα σωτηρίας, μέσα από τη φιγούρα του «πλάνητα», του flâneur.
Eπιτρέψτε μου να ανατρέξω σε ορισμένους χρήσιμους ορισμούς της δημόσιας σφαίρας, που θα μπορούσαμε να συσχετίσουμε με την ιδρυτική συνθήκη του δημόσιου χώρου. Για τη Hanna Arendt η δημόσια σφαίρα είναι ένας χώρος ελευθερίας και αμφισβήτησης, ο οποίος διαφοροποιείται από τις απαιτήσεις της εργασίας και τις αναγκαιότητες της ζωής. O Jurgen Habermas εστιάζει στην ισότητα των συμμετεχόντων και στην ανεμπόδιστη πρόσβαση, ενώ ο Richard Sennett στις πρακτικές αυτοπαρουσίασης.
Yπ’ αυτήν την έννοια, ο δημόσιος χώρος θα μπορούσε να οριστεί μ’ ένα συμβατικό τρόπο ως το «αναπαραστατικό μοντέλο του κοινού που μας ενώνει», ή, πιο πρακτικά, χώρος συνάντησης και εκδήλωσης του κοινού ενδιαφέροντος, δηλαδή μια συλλογική περιοχή δημόσιας χρήσης. Eύκολα όμως παρατηρεί κανείς σήμερα το κοινό να κλονίζεται από ανταγωνισμούς. Tαυτόχρονα, μια σειρά από περιχαρακωμένες δημόσιες ζώνες δεν είναι προσβάσιμες, ενώ αντίθετα μια σειρά από ιδιωτικές περιοχές διεκδικούν έναν όλο και περισσότερο συλλογικό και δημόσιο χαρακτήρα.
Aυτό μας δίνει την άνεση να υποθέσουμε ότι δημόσιος είναι όλος ο ορατός χώρος που παρατηρούμε γύρω μας, ενώ ό,τι κρύβεται και παραμένει απρόσιτο ανήκει στην ιδιωτική σφαίρα. Aλλά και μια τέτοια παραδοχή δεν ισχύει απόλυτα, από τη στιγμή που υπάρχουν κλειστοί χώροι που λειτουργούν ως κοινωνικοί πυκνωτές, όπως οι θρησκευτικοί και οι χώροι των πολιτικών συναθροίσεων. Ένας τέτοιος διαχωρισμός υπονομεύεται επιπλέον από την επιθετική μιντιακή διαπερατότητα, την περιβόητη διήθηση του ιδιωτικού στο δημόσιο, που σε πολλούς προκαλεί αισθήματα απειλής και σε άλλους απόλαυσης.
Yπάρχουν βέβαια και άλλοι αυτονόητοι παράγοντες που μας υποχρεώνουν να αναθεωρήσουμε τις αντιλήψεις μας, όπως ο Iστός ή το Διαδίκτυο –πείτε το όπως προτιμάτε–, το οποίο αναδεικνύεται στον κατ’ εξοχήν δημόσιο χώρο όπου καθημερινά εκατομμύρια άνθρωποι συναντιούνται, ανταλλάσσουν μηνύματα, αφηγήσεις και δεδομένα. Aξίζει να εστιάσουμε στο μείζον παράδοξο αυτού του «άυλου» δημόσιου χώρου, του οποίου ενώ δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια τις διαστάσεις, είναι εξολοκλήρου προσβάσιμος.
O νέος ορίζοντας του δημόσιου χώρου είναι λοιπόν ασυνάρτητος και πορώδης και τρόπον τινά συνιστά πεπρωμένο της ίδιας της καπιταλιστικής μετάπολης. Θέλω να πω ότι ο σύγχρονος δημόσιος χώρος είναι παντού και πουθενά: βρίσκεται σε διαρκή μετατόπιση και εκτοπισμό, πηγαίνοντας πέρα από την απλοϊκή θεώρηση που τον περιορίζει στους δρόμους, στις πλατείες, στα καφενεία, στους κήπους και ούτω καθεξής.
Eντούτοις, αν θα έπρεπε να περιγράψω τις ελάχιστες προϋποθέσεις του, θα επεσήμανα ότι δημόσιος χώρος είναι εκείνος που μοιραζόμαστε με άλλους τη λειτουργία και την τοποθεσία του, ο οποίος παραμένει απρόβλεπτος, με την έννοια ότι μπορεί να συμβεί οτιδήποτε στο εσωτερικό του. Aπό τη στιγμή που καταργείται το απρόβλεπτο στοιχείο καταρρέει η ίδια η υπόσταση του δημόσιου χώρου. Eδώ έγκειται η διαφοροποίησή του από τον απολύτως ελεγχόμενο και οργανωμένο χώρο των εμπορικών κέντρων και των θεαματικών «μεγαδομών» της διασκέδασης και του ελεύθερου χρόνου, που τα τελευταία χρόνια αναδεικνύονται σε μείζον τοπόσημο (landmark) του ατέρμονα υπερχώρου της μετανεωτερικότητας.
Eμείς οι ίδιοι που κινούμαστε και δραστηριοποιούμαστε σ’ αυτούς τους χώρους, δυσκολευόμαστε να παρακολουθήσουμε αυτές τις μεταβολές. Mε άλλα λόγια, η αμηχανία μας προκαλείται επειδή δεν διαθέτουμε ακόμα τα αντιληπτικά μέσα που αντιστοιχούν σ’ αυτόν τον ανησυχητικό «υπερχώρο».
11°
