Εγώ, πρώην καπνιστής, και το άτμισμα

Το 2020, στα 56 μου, έκοψα το τσιγάρο και άρχισα το άτμισμα. Και συνεχίζω έκτοτε να ατμίζω. Κάπνιζα συστηματικά από τα 14, και από τα 18 και μετά 3 πακέτα ημερησίως. Βασικά, δεν έχει υπάρξει τέτοιος καπνιστής σαν εμένα, ή τέλος πάντων εσείς σίγουρα δεν είστε τέτοιος καπνιστής, ούτε και ξέρετε κανέναν τέτοιον, ευτυχώς. Ούτε θα γνωρίσετε κανέναν τόσο θεριακλή, οι εποχές έχουν αλλάξει. Και καλώς άλλαξαν.

Έχω καπνίσει όπου μπορεί και όπου δεν μπορεί να καπνίσει άνθρωπος. Μόνο κάτω από τη θάλασσα δεν έχω καπνίσει. Αλλά έχω καπνίσει κολυμπώντας. Έχω ξυπνήσει πολλές φορές για να καπνίσω. Έχω ανάψει άπειρες φορές τσιγάρο ενώ ήδη κάπνιζα. Έχω πάει σε αγώνα δρόμου αντοχής με το πακέτο στο χέρι, καθώς ήμουν για μία ντουζίνα χρόνια και δρομέας μεσαίων αποστάσεων. Έχω δουλέψει επί χειμώνες και χειμώνες με το παράθυρο ανοιχτό γράφοντας με το παλτό και με σκούφο και με γάντια, μόνο και μόνο για να μπορώ να καπνίζω. Μπορώ να γράψω βιβλίο για το τσιγάρο (το δικό μου τσιγάρο), και κάποια στιγμή θα το κάνω — ένα μεγάλο βιβλίο. Τέλος: το κάπνισμα μου άρεσε πάρα πολύ, τρομερά, όσο τίποτε άλλο, και εξακολουθεί (υποθέτω) να μου αρέσει.

Έχω δουλέψει επί χειμώνες και χειμώνες με το παράθυρο ανοιχτό γράφοντας με το παλτό και με σκούφο και με γάντια, μόνο και μόνο για να μπορώ να καπνίζω. 

Δεν αποπειράθηκα να το κόψω ούτε μία φορά στη ζωή μου. Δεν το σταμάτησα ποτέ, ούτε μια μέρα, ακόμη και κρυωμένος, με μπουκωμένη μύτη και κλεισμένο λαιμό. Υπήρξε η μεγαλύτερη απόλαυση της ζωής μου. Προφανώς, από ένα σημείο και μετά ήξερα πολύ καλά κι εγώ όπως όλοι ότι, παγκοσμίως, δύο στους τρεις καπνιστές πεθαίνουν πρόωρα από νόσημα σχετιζόμενο με το κάπνισμα: 48% από καρδιαγγειακά, 18% από αναπνευστικά, 33% από καρκίνο. Δεν με ένοιαξε.

Προφανώς, από ένα σημείο και μετά ήξερα πολύ καλά κι εγώ όπως όλοι ότι, παγκοσμίως, δύο στους τρεις καπνιστές πεθαίνουν πρόωρα από νόσημα σχετιζόμενο με το κάπνισμα: 48% από καρδιαγγειακά, 18% από αναπνευστικά, 33% από καρκίνο.

Με ένοιαξε όμως κάτι άλλο: που εξαιτίας μου κάπνιζαν παθητικά τα σκυλιά μου. Έτσι, το έκοψα. Πώς; Πολύ εύκολα.

Απλώς το αντικατέστησα με το άτμισμα μέσα σε μία ημέρα: για την ακρίβεια, μέσα στην ίδια ημέρα. Μέχρι το μεσημέρι κάπνιζα, από το μεσημέρι και μετά άτμιζα. Και αυτό ήταν.

Από τότε που ξεκίνησα να ατμίζω δεν έχω καπνίσει ποτέ ξανά.

Και, επειδή δεν έχω καπνίσει ποτέ ξανά, νιώθω ΑΛΛΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ. Κυριολεκτικά. Δεν είμαι εγώ. Εγώ είχα πάντα κίτρινα δάχτυλα. Εγώ βρομοκοπούσα ολόκληρος. Εγώ ένιωθα το στήθος μου πάντα βαρύ, το στόμα μου μονίμως τσαρούχι, την ανάγκη για ένα τσιγάρο διαρκή και επιτακτική σαν την ανάγκη για ναρκωτικά. Τώρα πια μπορώ να τρέξω ή να κολυμπήσω με μηδέν διάλειμμα επί μιάμιση ώρα (δεν έχω χρόνο για παραπάνω αλλιώς θα μπορούσα και περισσότερο) χωρίς να λαχανιάσω καθόλου. Είμαι ένας άλλος άνθρωπος. Μάλιστα, έτσι με βλέπουν και οι άλλοι. Και, πρώτα-πρώτα, με πλησιάζουν, ενώ πριν με απέφευγαν. (Όχι ότι είναι καλό να σε πλησιάζουν οι άνθρωποι, αλλά καταλαβαίνετε τι εννοώ).

Εγώ είχα πάντα κίτρινα δάχτυλα. Εγώ βρομοκοπούσα ολόκληρος. Εγώ ένιωθα το στήθος μου πάντα βαρύ, το στόμα μου μονίμως τσαρούχι, την ανάγκη για ένα τσιγάρο διαρκή και επιτακτική σαν την ανάγκη για ναρκωτικά.

Εξ ου και είμαι φανατικός του ατμίσματος ως μεθόδου απαλλαγής από το τσιγάρο. Και όχι μόνο: καθώς από πάντα ήξερα —αυτό μάς λέγανε, αν δεν με απατά εντελώς η μνήμη μου— πως το βασικό κακό με το κάπνισμα είναι η καύση του καπνού και του χαρτιού, και καθώς στο άτμισμα δεν υπάρχει ούτε καπνός ούτε χαρτί έστω και για δείγμα, είμαι βέβαιος πως κάτι πολύ ύποπτο κρύβεται πίσω από μία αναδυόμενη εκστρατεία κατά του ατμίσματος.

Ωστόσο έκανα μία μικρή έρευνα. Βασικά, όχι μικρή. Διάβασα πάρα πολύ, έβαλα να διαβάσουν και όλα τα ΑΙ μηχανάκια που έχω, τα πάντα. Και νά τα συμπεράσματα που έβγαλα, ή, κωδικοποιημένα, αυτά τέλος πάντων που έμαθα:

Από πού προέρχονται οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι από το κάπνισμα;

• Πίσσα: Εναποτίθεται στους πνεύμονες και περιέχει εκατοντάδες τοξικές και καρκινογόνες ουσίες (π.χ., πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες, νιτροσαμίνες κ.ά.). Είναι η κύρια υπεύθυνη για την ανάπτυξη καρκίνου (πνεύμονα, στόματος, λάρυγγα) και ΧΑΠ.
• Μονοξείδιο του άνθρακα: Δεσμεύει την αιμοσφαιρίνη στο αίμα μειώνοντας τη μεταφορά οξυγόνου στους ιστούς. Επιβαρύνει άμεσα το καρδιαγγειακό σύστημα, προκαλώντας αθηροσκλήρωση, στεφανιαία νόσο και εγκεφαλικά επεισόδια.
• Τοξικά αέρια και σωματίδια: Ουσίες όπως το βενζόλιο, η ακρολεΐνη, η φορμαλδεΰδη και βαρέα μέταλλα προκαλούν συστηματική φλεγμονή, οξειδωτικό στρες και καταστροφή των αεραγωγών.
• Νικοτίνη: Αν και δεν είναι η πρωταρχική αιτία καρκίνου, είναι η ουσία εκείνη που προκαλεί τον ισχυρό εθισμό και μας κρατά δέσμιους του τσιγάρου διατηρώντας τη συστηματική έκθεση σε όλα τα παραπάνω δηλητήρια, ενώ αυξάνει στιγμιαία την αρτηριακή πίεση και τους παλμούς.

Είναι άραγε αθώο το άτμισμα;

• Δεν είναι αθώο: Προκαλεί οξείες βλάβες σε καρδιαγγειακό και αναπνευστικό, εθισμό στη νικοτίνη, καθώς και κινδύνους στην εγκυμοσύνη και την εφηβεία.
• Λιγότερο τοξικό, αλλά όχι ασφαλές: Είναι λιγότερο βλαπτικό από το τσιγάρο μόνο σε πλήρη υποκατάσταση. Η διπλή χρήση (τσιγάρο + άτμισμα) διατηρεί υψηλή τοξικότητα.
• Τοξικές ουσίες: Η θερμική αποδόμηση των υγρών παράγει καρκινογόνες ενώσεις (φορμαλδεΰδη κ.ά.), ενώ τα μέταλλα της συσκευής και τα αρώματα προκαλούν φλεγμονές και βλάβες στους πνεύμονες.
• Καρδιοαναπνευστικός κίνδυνος: Αυξάνει την αρτηριακή πίεση, τους παλμούς, τη σκληρότητα των αρτηριών και τον κίνδυνο για ΧΑΠ, άσθμα και χρόνια βρογχίτιδα.
• Πύλη εισόδου για νέους: Τριπλασιάζει την πιθανότητα να ξεκινήσουν οι έφηβοι το συμβατικό τσιγάρο.
• Θέση φορέων (ΠΟΥ, CDC, FDA): Πλήρης αποχή για νέους, εγκύους και μη καπνιστές. Για καπνιστές, έχει νόημα μόνο σαν εργαλείο μείωσης της βλάβης εφόσον κοπεί τελείως το τσιγάρο.

Ποιες είναι οι βασικές χημικές διαφορές μεταξύ του καπνού των τσιγάρων και του «αερολύματος» του ατμίσματος;

• Μηχανισμός παραγωγής: Ο καπνός παράγεται από πλήρη και ατελή καύση του φυτού του καπνού σε θερμοκρασίες έως 900°C, ενώ το αερόλυμα παράγεται από θερμική εξαέρωση/ατμοποίηση υγρού βάσης σε πολύ χαμηλότερες θερμοκρασίες (100-300°C).
• Πίσσα και μονοξείδιο του άνθρακα: Είναι τα βασικά τοξικά παραπροϊόντα της καύσης του καπνού. Απουσιάζουν σχεδόν πλήρως από το αερόλυμα του ατμίσματος.
• Χημική σύνθεση και πολυπλοκότητα: Ο καπνός του τσιγάρου περιέχει πάνω από 7.000 χημικές ενώσεις (με δεκάδες επιβεβαιωμένα καρκινογόνα ανάμεσά τους: νιτροσαμίνες, βενζόλιο, PAH κ.ά.). Το αερόλυμα περιέχει σημαντικά λιγότερες ενώσεις, με κύρια συστατικά την προπυλενογλυκόλη (PG), τη φυτική γλυκερίνη (VG), τη νικοτίνη και αρωματικές ουσίες.
• Θερμική αποδόμηση: Στο άτμισμα, οι κίνδυνοι προέρχονται από τη θερμική διάσπαση της PG/VG που παράγει καρβονυλικές ενώσεις (φορμαλδεΰδη, ακεταλδεΰδη, ακρολεΐνη), καθώς και από μεταλλικά σωματίδια (νικέλιο, μόλυβδο, χρώμιο) που απελευθερώνονται από τη θερμαινόμενη αντίσταση.
• Μορφή νικοτίνης: Στο τσιγάρο η νικοτίνη βρίσκεται σε ελεύθερη βάση (freebase), ενώ στα σύγχρονα ηλεκτρονικά τσιγάρα χρησιμοποιούνται συχνά άλατα νικοτίνης (nicotine salts), που επιτρέπουν ταχύτερη απορρόφηση με λιγότερο ερεθισμό στον λαιμό.

Ποιες είναι οι βασικές διαφορές στην τοξικότητα μεταξύ ατμίσματος και συμβατικού τσιγάρου;

• Έκθεση σε προϊόντα καύσης: Το άτμισμα δεν περιλαμβάνει καύση, επομένως απουσιάζουν η πίσσα και το μονοξείδιο του άνθρακα. Άρα, είναι γενικά λιγότερο τοξικό ως προς τις γνωστές ουσίες καύσης.
• Βιοδείκτες τοξικότητας: Η πλήρης μετάβαση στο άτμισμα αποτυπώνεται σε χαμηλότερους βιοδείκτες έκθεσης σε καρκινογόνα και πτητικές οργανικές ενώσεις σε σύγκριση με το τσιγάρο.
• Προέλευση τοξικών ουσιών στο άτμισμα: Αντί για την καύση του καπνού, οι κίνδυνοι στο άτμισμα προέρχονται από τη θερμική αποδόμηση των διαλυτών (παραγωγή καρβονυλικών ενώσεων όπως φορμαλδεΰδη, ακεταλδεΰδη, ακρολεΐνη), την εισπνοή αρωματικών ουσιών και την απελευθέρωση υπέρλεπτων σωματιδίων και τοξικών μετάλλων (νικέλιο, μόλυβδος, χρώμιο) από τις αντιστάσεις της συσκευής.
• Καρδιαγγειακές επιπτώσεις: Στον τομέα της ενδοθηλιακής δυσλειτουργίας και των οξέων λειτουργικών μεταβολών (αύξηση πίεσης, παλμών, αγγειακής σκληρότητας), η βλάβη από το νικοτινούχο άτμισμα δεν διαφέρει στατιστικά από εκείνη του συμβατικού τσιγάρου.
• Διπλή χρήση: Η ταυτόχρονη χρήση και των δύο προϊόντων διατηρεί υψηλή τοξική επιβάρυνση (AOR 1,67 για καρδιαγγειακά συμβάματα έναντι 1,57 για το τσιγάρο και 1,31 για το άτμισμα) και ενδέχεται να συσσωρεύει πρόσθετους κινδύνους.

Το συμπέρασμά μου είναι πως, αν είστε καπνιστής και θέλετε να απαλλαγείτε από το τσιγάρο, το άτμισμα θα σας βοηθήσει να το κόψετε. Για όλα τα υπόλοιπα, μιλήστε με έναν ειδικό.

* * *

Η στήλη μας αυτή κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Τετάρτη. Όμως έχουμε κι άλλα! Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Παρασκευή, διαβάστε τη στήλη μας «Καλή Ερώτηση»: απαντάμε στα πάντα, με όσο περισσότερη αισιοδοξία και θετική ματιά μπορούμε. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Τις Κυριακές, μιλάμε για το Βιβλίο της Εβδομάδας: μη διαβάσετε μόνο την παρουσίαση, διαβάστε και το βιβλίο! Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.