Πανώλη: Γιατί ένας νέος «Μαύρος Θάνατος» είναι εξαιρετικά απίθανος

Ο θάνατος ενός νεαρού τεχνικού εργαστηρίου στο Ινστιτούτο Έρευνας κατά της Πανώλης της Σιβηρίας και της Άπω Ανατολής, στο Ιρκούτσκ της Ρωσίας, προκάλεσε ανησυχία και ερωτήματα. Ο εργαζόμενος πέθανε νωρίτερα μέσα στον Οκτώβριο από ασθένεια που δεν έχει δημοσιοποιηθεί, ενώ οι αρχές δεν έχουν δώσει λεπτομέρειες για την αιτία θανάτου. Παρά την αβεβαιότητα, οι επιστήμονες συμφωνούν σε ένα βασικό σημείο: εάν επρόκειτο για τη γνωστή μορφή πανώλης, το ενδεχόμενο ευρύτερης παγκόσμιας απειλής είναι εξαιρετικά περιορισμένο.

Όπως εξηγεί σε άρθρο της στο Scientific American η επιστημονική δημοσιογράφος Φέι Φλαμ, η ασθένεια που προκάλεσε τον «Μαύρο Θάνατο» δεν αντιμετωπίζεται πλέον με τα μέσα του Μεσαίωνα. Η ανάπτυξη των αντιβιοτικών, η κατανόηση της μετάδοσής της και ορισμένα χαρακτηριστικά του ίδιου του βακτηρίου καθιστούν εξαιρετικά απίθανη μια νέα πανδημία αντίστοιχης κλίμακας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η πανώλη έχει εξαφανιστεί. Σύμφωνα με στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας που παραθέτει το δημοσίευμα, από το 2019 έως το 2025 καταγράφηκαν περίπου 3.800 λοιμώξεις και 423 θάνατοι. Το βακτήριο που την προκαλεί, η γερσίνια της πανώλης, εξακολουθεί να κυκλοφορεί σε πληθυσμούς τρωκτικών στην αμερικανική ήπειρο, στην Κεντρική Ασία και στην Αφρική.

Ο Ντέιβιντ Βάγκνερ, ειδικός στην πανώλη και διευθυντής του Ινστιτούτου Παθογόνων και Μικροβιώματος στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Αριζόνας, επισημαίνει ότι το βακτήριο μεταφέρεται διαρκώς μεταξύ τρωκτικών μέσω ψύλλων. Παρά την έρευνα ενός αιώνα, ο τρόπος με τον οποίο διατηρείται αυτός ο κύκλος παραμένει εν μέρει αδιευκρίνιστος. Ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια είναι πού «κρύβεται» το παθογόνο ανάμεσα στις ανιχνεύσιμες εξάρσεις του.

Τι άλλαξε από την εποχή του «Μαύρου Θανάτου»

Η πανώλη έχει συνδεθεί με τρεις μεγάλες πανδημίες. Η πανώλη του Ιουστινιανού εκδηλώθηκε την περίοδο 541-549 μ.Χ., ενώ ο «Μαύρος Θάνατος» αφάνισε από το ένα τρίτο έως το μισό του πληθυσμού της Ευρώπης μεταξύ 1347 και 1353. Νέες εξάρσεις ακολούθησαν έως τον 18ο αιώνα. Μια τρίτη πανδημία ξεκίνησε τον 19ο αιώνα και, με τη συμβολή των σιδηροδρομικών μετακινήσεων και των ατμόπλοιων, είχε φτάσει έως το 1900 σε κάθε κατοικημένη ήπειρο.

Η επιστημονική πρόοδος άλλαξε σταδιακά την πορεία της. Το 1894, ο γαλλοελβετός βακτηριολόγος Αλεξάντρ Γερσέν απομόνωσε το βακτήριο και συνέδεσε την ασθένεια με την παρουσία αρουραίων. Ακολούθησαν εκστρατείες καταπολέμησής τους, οι οποίες περιόρισαν σημαντικά τη διασπορά. Παρότι οι ψύλλοι ήταν εκείνοι που μετέφεραν το παθογόνο στους ανθρώπους, ο έλεγχος των αρουραίων ήταν αποτελεσματικός, καθώς τα ζώα και οι ψύλλοι που μετέφεραν ταξίδευαν μαζί.

Σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι καραντίνες, όταν οι γιατροί άρχισαν να αναγνωρίζουν ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, η λοίμωξη μπορούσε να μεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω αναπνευστικών σταγονιδίων. Από τη δεκαετία του 1940, η ευρεία διαθεσιμότητα των αντιβιοτικών επέτρεψε τη θεραπεία ασθενών με πανώλη.

Σήμερα, ένας κρίσιμος περιορισμός στη μετάδοσή της λειτουργεί ανασταλτικά για μια νέα πανδημία: σύμφωνα με τον Βάγκνερ, για να μεταδοθεί μεταξύ ανθρώπων απαιτείται ο ασθενής να είναι ήδη πολύ άρρωστος και η επαφή να είναι πολύ στενή. Γι’ αυτό, ακόμη και η εμφάνιση στελεχών ανθεκτικών στα αντιβιοτικά δεν συνεπάγεται αναγκαστικά μια παγκόσμια έξαρση. Τέτοια στελέχη έχουν ήδη εντοπιστεί στη Μαδαγασκάρη.

Η Μαδαγασκάρη συγκεντρώνει σήμερα τα περισσότερα περιστατικά πανώλης. Όπως εξηγεί ο Βάγκνερ, η έλλειψη τροφίμων και ο φόβος κλοπής οδηγούν κατοίκους στην αποθήκευση ρυζιού μέσα σε σπίτια με χωμάτινα δάπεδα, αυξάνοντας την πιθανότητα στενής επαφής με αρουραίους.

Ένα αρχαίο βακτήριο με αναπάντητα ερωτήματα

Η ανάλυση αρχαίου γενετικού υλικού αποκαλύπτει ότι η σχέση του ανθρώπου με την πανώλη είναι πολύ παλαιότερη από τις ιστορικά καταγεγραμμένες πανδημίες. Μελέτες έχουν εντοπίσει μολυσμένους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες στη Σιβηρία πριν από 5.500 χρόνια. Σύμφωνα με τον Χέντρικ Πόιναρ, βιολόγο στο Πανεπιστήμιο ΜακΜάστερ που μελετά αρχαίο DNA, το βακτήριο φαίνεται ότι εξελίχθηκε σε ανθρώπινο παθογόνο πριν από περισσότερα από 5.700 χρόνια, προερχόμενο από ένα βακτήριο του εδάφους.

Για περίπου 3.000 χρόνια προσέβαλλε πληθυσμούς της ύστερης Λίθινης Εποχής και κτηνοτρόφους της Εποχής του Χαλκού. Οι ερευνητές υποψιάζονται ότι τότε μεταδιδόταν μέσω αναπνευστικών σταγονιδίων ή μολυσμένης τροφής, καθώς δεν είχε ακόμη αποκτήσει τα γονίδια που του επέτρεπαν να μεταφέρεται μέσω ψύλλων.

Η παρουσία του έχει και οικολογικές συνέπειες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες προσβάλλει και τα πέντε γνωστά είδη κυνόμυων, των κοινωνικών τρωκτικών που ζουν σε υπόγειες στοές. Η πανώλη συγκαταλέγεται στους παράγοντες που συνέβαλαν στη μείωση των πληθυσμών τους κατά περίπου 98% σε σχέση με τα ιστορικά τους επίπεδα, επηρεάζοντας παράλληλα ζώα που εξαρτώνται από αυτά για την τροφή τους.

Όσο για τον θάνατο στο ρωσικό εργαστήριο, η έλλειψη επίσημων πληροφοριών αφήνει ανοιχτά τα ερωτήματα. Ορισμένοι επιστήμονες έχουν διατυπώσει εικασίες για διαφορετικό παθογόνο ή για γενετικά τροποποιημένη εκδοχή του βακτηρίου, χωρίς όμως να υπάρχουν στοιχεία που να στηρίζουν αυτά τα σενάρια. Η αιτία θανάτου παραμένει άγνωστη. Εφόσον επρόκειτο για τη γνωστή πανώλη, οι ειδικοί που επικαλείται το δημοσίευμα δεν θεωρούν ότι συντρέχει λόγος παγκόσμιου συναγερμού.

Πηγή: Scientific American