Ξεχάστε τη βιολογική ηλικία: Ο νέος όρος της μακροζωίας που κερδίζει τους επιστήμονες

Υπάρχει ένας όρος που κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος στην επιστήμη της μακροζωίας και φιλοδοξεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο μετράμε τη γήρανση. Ονομάζεται «εγγενής ικανότητα» – intrinsic capacity – και επιχειρεί να αποτυπώσει συνολικά το πόσο καλά λειτουργούν το σώμα και το μυαλό ενός ανθρώπου.

Η ιδέα είναι απλή στη σύλληψη, αλλά αρκετά φιλόδοξη στην εφαρμογή της: αντί οι γιατροί να εξετάζουν μόνο αν κάποιος έχει ή δεν έχει συγκεκριμένες ασθένειες, να αξιολογούν το πόσο δυνατός είναι, πόσο καλά κινείται, βλέπει, ακούει, σκέφτεται και αντέχει στις σωματικές καταπονήσεις. Ο όρος καθιερώθηκε επίσημα το 2015 από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, στο πλαίσιο της προσπάθειας για μια πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση της υγιούς γήρανσης.

Οι πέντε τομείς που μετρούν πόσο καλά γερνάμε

Η «εγγενής ικανότητα» βασίζεται σε πέντε βασικούς τομείς:

• τη γνωστική λειτουργία,

• την κίνηση, τη δύναμη και την κινητικότητα,

• την όραση και την ακοή,

• την ψυχολογική ευεξία,

• και τη λεγόμενη ζωτικότητα, δηλαδή τα επίπεδα ενέργειας και την ικανότητα του οργανισμού να ανταποκρίνεται σε σωματικό στρες.

Πολλά από τα τεστ που χρησιμοποιούνται για να αξιολογηθούν αυτοί οι τομείς είναι ήδη γνωστά στους γιατρούς. Μεταξύ άλλων περιλαμβάνουν τη μέτρηση της δύναμης της χειραψίας και της ταχύτητας βάδισης.

Ο Τζον Μπερντ, καθηγητής στο Mailman School of Public Health του Πανεπιστημίου Κολούμπια και ένας από τους επιστήμονες που συνέβαλαν στην ανάπτυξη της έννοιας, εξηγεί ότι στόχος είναι να μετρηθεί οτιδήποτε αφορά τις δυνατότητες του ίδιου του ανθρώπου – από «το δέρμα και μέσα».

Γιατί μπορεί να είναι πιο σημαντικό από την ηλικία

Οι έρευνες μέχρι σήμερα έχουν δείξει ότι χαμηλότερα επίπεδα εγγενούς ικανότητας συνδέονται με μεγαλύτερο κίνδυνο αναπηρίας και θανάτου στους ηλικιωμένους. Η μεγαλύτερη αξία του δείκτη, ωστόσο, μπορεί να μην βρίσκεται σε μια μεμονωμένη μέτρηση αλλά στην παρακολούθησή του με την πάροδο των ετών.

Αν ένας γιατρός βλέπει ότι η κινητικότητα, η μνήμη ή η ζωτικότητα ενός ανθρώπου αρχίζουν να υποχωρούν σταδιακά, θα μπορούσε θεωρητικά να παρέμβει πολύ νωρίτερα, πριν η επιδείνωση μετατραπεί σε σοβαρό πρόβλημα υγείας.

Όπως επισημαίνει ο Μπερντ, αλλαγές μπορούν να εντοπιστούν ακόμη και σε ανθρώπους που φαίνονται απολύτως υγιείς και δεν έχουν κάποια διαγνωσμένη νόσο.

Αυτό ανοίγει την πόρτα σε μια διαφορετική λογική: αντί η ιατρική να περιμένει να εμφανιστεί μια ασθένεια, να προσπαθεί να εντοπίσει εγκαίρως την υποχώρηση των λειτουργικών δυνατοτήτων του οργανισμού.

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε νεότερους;

Προς το παρόν, η εγγενής ικανότητα έχει μεγαλύτερη χρησιμότητα στους ηλικιωμένους.

Ο λόγος είναι ότι αρκετά από τα υπάρχοντα τεστ δεν είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά στους νεότερους. Ένας υγιής άνθρωπος 30 ή 40 ετών, για παράδειγμα, πιθανότατα θα πετύχει σχεδόν τέλεια βαθμολογία σε πολλά τεστ γνωστικής ή κινητικής λειτουργίας.

Οι επιστήμονες αναζητούν πλέον πιο ευαίσθητες μετρήσεις που θα μπορούσαν να καταγράφουν μικρές διαφορές και στις μικρότερες ηλικίες.

Αν αυτό καταστεί δυνατό, η «εγγενής ικανότητα» θα μπορούσε κάποια στιγμή να χρησιμοποιείται σε όλη τη διάρκεια της ενήλικης ζωής και να δίνει μια εικόνα του πόσο καλά –και όχι απλώς πόσο γρήγορα– γερνά ένας οργανισμός.

Το πείραμα στη Γαλλία

Η ιδέα δοκιμάζεται ήδη στην πράξη. Σε μελέτη που βρίσκεται σε εξέλιξη στη Γαλλία, ηλικιωμένοι συμπληρώνουν τακτικά ερωτηματολόγια που αξιολογούν την εγγενή ικανότητά τους. Αν η βαθμολογία κάποιου αρχίσει να μειώνεται, παραπέμπεται γρήγορα σε γιατρό ή εξειδικευμένο νοσηλευτή για περαιτέρω εξετάσεις και πιθανή παρέμβαση.

Παρόμοια μελέτη έχει ξεκινήσει και στο Νέο Μεξικό, αποτελώντας την πρώτη του είδους της στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ακόμη δεν υπάρχουν αρκετά δεδομένα για να γνωρίζουμε αν αυτή η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί πράγματι να παρατείνει τη ζωή.

Ο Ντέιβιντ Φέρμαν, καθηγητής στο Buck Institute for Research on Aging, εκτιμά ότι αυτό είναι πιθανό, αλλά επισημαίνει ότι προς το παρόν η επιστημονική απόδειξη λείπει.

Μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για το πρώτο «φάρμακο μακροζωίας»

Η εγγενής ικανότητα έχει αποκτήσει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για έναν ακόμη λόγο: μπορεί να λύσει ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της έρευνας γύρω από τη μακροζωία.

Για να αποδείξει κανείς ότι ένα φάρμακο παρατείνει τη ζωή, θα έπρεπε θεωρητικά να πραγματοποιήσει μια κλινική μελέτη που θα διαρκούσε δεκαετίες. Κάτι τέτοιο είναι εξαιρετικά ακριβό και πρακτικά δύσκολο.

Οι επιστήμονες αναζητούν επομένως έναν αξιόπιστο δείκτη που θα μπορεί να λειτουργεί ως υποκατάστατο της ίδιας της διάρκειας ζωής.

Η αμερικανική ARPA-H, υπηρεσία του υπουργείου Υγείας των ΗΠΑ που χρηματοδοτεί έρευνα υψηλού ρίσκου, έχει ξεκινήσει πρόγραμμα με στόχο να εξετάσει εάν η εγγενής ικανότητα μπορεί να αποτελέσει ακριβώς αυτόν τον δείκτη.

Οι ερευνητές θα επιχειρήσουν να αποδείξουν δύο πράγματα: πρώτον, ότι η βαθμολογία συνδέεται πραγματικά με το πόσο καλά λειτουργεί και πόσο ζει ένας άνθρωπος και, δεύτερον, ότι μπορεί να βελτιωθεί μέσω παρεμβάσεων όπως η άσκηση ή μέσω φαρμάκων που εξετάζονται για πιθανές επιδράσεις στη μακροζωία, όπως οι αγωνιστές GLP-1.

Το εμπόδιο του FDA

Υπάρχει ακόμη ένα βασικό πρόβλημα: ο αμερικανικός Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων, ο FDA, δεν θεωρεί τη γήρανση ασθένεια.

Αυτό σημαίνει ότι ένα φάρμακο δεν μπορεί σήμερα να εγκριθεί απλώς με την ένδειξη ότι «επιβραδύνει τη γήρανση».

Η εγγενής ικανότητα θα μπορούσε ενδεχομένως να αποτελέσει έναν τρόπο υπέρβασης αυτού του εμποδίου.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει ήδη κάνει ένα βήμα προς αυτή την κατεύθυνση: το 2022 πρόσθεσε στη διεθνή ταξινόμηση ασθενειών τον όρο «μείωση της εγγενούς ικανότητας που σχετίζεται με τη γήρανση», αντί να χαρακτηρίσει απλώς τα γηρατειά ως νόσο.

Εάν τελικά αποδειχθεί ότι η εγγενής ικανότητα αποτελεί αξιόπιστο δείκτη της βιολογικής γήρανσης και ότι μπορεί να μεταβληθεί με θεραπευτικές παρεμβάσεις, θα μπορούσε να αλλάξει σημαντικά τόσο την προληπτική ιατρική όσο και την έρευνα για τη μακροζωία.

Προς το παρόν, πάντως, οι ίδιοι οι ερευνητές κρατούν χαμηλούς τόνους. Η ιδέα είναι πολλά υποσχόμενη, αλλά μένει να αποδειχθεί αν μία βαθμολογία μπορεί πράγματι να μας πει όχι μόνο πόσο καλά γερνάμε, αλλά και τι μπορούμε να κάνουμε για να αλλάξουμε την πορεία αυτή.