Η πλήξη και η μνήμη

Λένε —αυτοί που τα μελετάνε κάτι τέτοια: περίεργοι άνθρωποι, από εκείνους που τους πείραζαν τα άλλα παιδιά στο σχολείο— πως θυμόμαστε καλύτερα ό,τι προσέξαμε περισσότερο, ό,τι κατανοήσαμε πλατύτερα, ό,τι αισθανθήκαμε εντονότερα, ό,τι επαναλάβαμε συχνότερα, και ό,τι συνδέσαμε με κάποια πολύ συγκεκριμένα συμφραζόμενα ή με ένα κάποιο, συνήθως οικείο, πλαίσιο. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία βρίσκουν θέση, διά της πλαγίας, και οι ήσυχες, πληκτικές στιγμές, οι στιγμές δευτερεύουσας σημασίας, από τις οποίες όμως τυχαίνει να είναι γεμάτο το μυαλό μας. Ψέματα. Δεν είναι γεμάτο: είναι πλημμυρισμένο.

Μπορεί να είμαστε αυτοί που φτιάξανε τις πυραμίδες, το ίντερνετ και τα ταξίδια στον χρόνο, αλλά στη μνήμη μας βρίσκει χώρο για να αποθηκευτεί και η κουζίνα με τη φορμάικα από τα παιδικά μας χρόνια, και η μυρωδιά που ανέδιδαν οι γεμάτοι υγρασία, φουσκωμένοι τοίχοι στο σπίτι της γιαγιάς μας στα κάστρα, και το σκονισμένο φως που έπεφτε σε μια αυλή έναν πολύ, πολύ μακρινό Αύγουστο σε εκείνο το νησί, φωτίζοντας τη σπαρταριστή ουρά από ένα άτυχο σαμιαμίδι που βρέθηκε στο λάθος μέρος τη λάθος στιγμή, και μια μελωδία που σφύριζε ο γείτονας πριν κάμποσα χρόνια στο μπαλκόνι απέναντι, αφήνοντας το τσιγάρο να καίγεται στα δάχτυλά του. Και χίλια δυο άλλα τέτοια.

Δεν έχουμε ιδέα —ή, τέλος πάντων, δεν είμαστε και εκατό τα εκατό σίγουροι— γιατί ο εαυτός μας επέλεξε να αποθηκεύσει αυτές, αλλά όχι τόσες άλλες παρόμοιες, και εξίσου μικρές, ασήμαντες, και πληκτικές, λεπτομέρειες του βίου. Άλλωστε, όλα αυτά γίνονται ερήμην μας. Εμείς απλώς μάς κουβαλάμε, δεν είμαστε εμείς.

Η μνήμη δεν καταγράφει πιστά τη ζωή μας. Αλίμονο. Θα απαιτούσε πολλαπλάσιους από τους υπάρχοντες πόρους κάτι τέτοιο, και δεν τους χαλαλίζουμε. Εξ ου και επιλέγει, συμπυκνώνει, συνδέει και ανακατασκευάζει. (Ή και σκέτα κατασκευάζει πολλές φορές: δεν θα μας ρωτήσει κιόλας).

Η δημιουργία μιας ανάμνησης αρχίζει από την προσοχή. Οι πληροφορίες που φτάνουν στις αισθήσεις μας διατηρούνται αρχικά για ελάχιστο χρόνο. Όταν όμως εστιάσουμε σε κάτι —και εστιάζουμε σε ελάχιστα πράγματα: το ποσοστό τους είναι στατιστικά ασήμαντο, αλλά είναι αυτό ακριβώς που μας συγκροτεί και μας συνέχει, και που μας κάνει αυτό που είμαστε—, το ερέθισμα περνά στη λεγόμενη ενεργητική μνήμη και μπορεί στη συνέχεια να αποθηκευτεί πιο σταθερά. Ή και όχι. Η ποιότητα της επεξεργασίας είναι που παίζει πρωτεύοντα ρόλο εδώ τις περισσότερες φορές: θυμόμαστε καλύτερα μια πληροφορία όταν εξετάζουμε το νόημά της, και όχι όταν την κοιτάμε απέξω-απέξω.

Μετά την αρχική κωδικοποίηση ακολουθεί η εδραίωση της μνήμης. Τώρα, οι νέες πληροφορίες σταθεροποιούνται μέσω μεγάλων και τρομερών αλλαγών στις νευρωνικές συνδέσεις. Η όλη διαδικασία θυμίζει ηλεκτρονικό ηφαίστειο σε υποατομικό επίπεδο: ποτέ δεν θα μπορέσουμε να θαυμάσουμε το γεγονός με τα μάτια μας. Και νά και κάτι φαινομενικά παράδοξο: ο ύπνος παίζει καθοριστικό ρόλο εδώ. Όσο εμείς κοιμόμαστε, ο εγκέφαλός μας οργανώνει και ενισχύει όσα αποκτήθηκαν μέσα στην ημέρα. Είναι το ίδιο κόλπο μ’ αυτό που κάνουν οι μύες μας μετά την άσκηση με τα βάρη: δυναμώνουν κατά τη διάρκεια του ύπνου, όχι κατά την ίδια την προπόνηση. Τότε απλώς ταλαιπωρούμεθα.

Τα έντονα συναισθήματα αυξάνουν κατά πολύ την πιθανότητα να θυμόμαστε ένα γεγονός. Διαβάζουμε ότι η περίφημη αμυγδαλή, η περιοχή του εγκεφάλου που συμμετέχει στην επεξεργασία του συναισθήματος, αλληλεπιδρά με τον ιππόκαμπο, που κυρίως νοιάζεται για τον σχηματισμό επεισοδιακών αναμνήσεων. Η συναισθηματική ένταση δεν εγγυάται, πάντως, απόλυτη ακρίβεια. Μπορεί, λόγου χάρη, να θυμόμαστε το κεντρικό γεγονός με μεγάλη ζωντάνια, αλλά να κάνουμε λάθη στις περιφερειακές λεπτομέρειες· ή τανάπαλιν. Η βεβαιότητα με την οποία ανακαλούμε κάτι δεν συνιστά απόδειξη ότι συνέβη ακριβώς έτσι, ή ότι συνέβη πράγματι. Διατηρούμε το δικαίωμα να είμαστε όλοι κάπως μουρλοί, κάπως αλλοπαρμένοι.

Ο χρόνος προκαλεί γρήγορη και συχνά οριστική και αμετάκλητη φθορά στις αναμνήσεις. Αυτό που περιορίζει τη φθορά είναι η επανάληψη. Και είναι αυτή ακριβώς η επανάληψη που εξηγεί και γιατί θυμόμαστε πράγματα που δεν θεωρήσαμε ποτέ σημαντικά. (Και που πράγματι δεν ήταν. Αλλά αυτό δεν έχει σημασία: εδώ η μεγάλη λογοτεχνία χτίζεται πάντα πάνω στα ρομάντζα και στις περιπέτειες, εμείς θα γλιτώναμε; Απάντηση: όχι). Η διαδρομή προς το σχολείο, ο ήχος των κλειδιών στην πόρτα, η θέση ενός επίπλου, η μυρωδιά ενός δωματίου ή της μαργαρίνης με τα πολλά τρανς λιπαρά, εγγράφονται μέσα από τη συχνή έκθεση. Οι τέτοιες πληροφορίες περνούν στην επονομαζόμενη διαδικαστική ή έμμεση μνήμη, χωρίς να απαιτούν συνειδητή προσπάθεια απομνημόνευσης: είναι κάτι που συνηθίζουν.

Γι’ αυτό και οι βαρετές ημέρες δεν εξαφανίζονται πάντοτε από το μυαλό μας και από το μισογκρεμισμένο και γερτό παλάτι της μνήμης μας. Μπορεί να χάνεται η σειρά των γεγονότων, μπορεί να ξεχνάμε τα πρόσωπα και τα λόγια, μπορεί να δίνουμε περισσότερα credits στον εαυτό μας από όσα αξίζουμε στην πραγματικότητα, αλλά κοίτα να δεις που με κάποιον τρόπο επιβιώνει η ατμόσφαιρα: η κουζίνα με τη φορμάικα, οι φουσκωμένοι από την υγρασία τοίχοι, το φως πάνω στην κομμένη ουρά τού φουκαρά Hemidactylus turcicus, και η μελαγχολική μελωδία του ερωτοχτυπημένου καπνιστή γείτονα. Και τα θυμόμαστε ξανά, έτσι όπως ξεπηδούν από το μαγικό κουτί του ταχυδακτυλουργού, διά της μεθόδου της ανακλήσεως, που πυροδοτείται από το κατάλληλο κάθε φορά ερέθισμα: μια μυρωδιά, έναν ήχο, έναν χώρο, μια συγκεκριμένη ψυχική διάθεση, ή από ένα σκουπιδάκι που μπήκε στο μάτι μας. Ή βεβαίως από ανία.

Ζούμε σε έναν βαρετό πλανήτη: φανταστείτε για μια στιγμή τον ερυθρό υπεργίγαντα Μπετελγκέζ στον Ώμο του Ωρίωνα, και τη σκουληκότρυπα στην Πύλη τού Τανχόιζερ. Άλλο πράγμα.

                                                             * * *

Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης θα κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μην είναι πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.