Αρρωστοφοβία, υποχονδρία και κατά φαντασίαν ασθενείς

Η αρρωστοφοβία (νοσοφοβία) είναι η φοβία κατά την οποία το άτομο νιώθει έντονη και επίμονη αγωνία ότι θα προσβληθεί από σοβαρή ασθένεια, ακόμα και όταν δεν υπάρχουν αντικειμενικές ενδείξεις ύπαρξης παθολογίας. Παρόμοια, αλλά όχι ίδια, κατάσταση είναι η Διαταραχή Άγχους Ασθένειας (γνωστή παλιότερα και ως υποχονδρίαση) η οποία φαίνεται ότι χαρακτηρίζει πάνω από το 10% των ανθρώπων στον δυτικό κόσμο.

Το αρρωστοφοβικό άτομο φοβάται κυρίως ότι θα αρρωστήσει στο μέλλον. Ο φόβος μπορεί να αφορά συγκεκριμένες ασθένειες (π.χ. καρκίνο, AIDS, νευροεκφυλιστικές νόσους) και συχνά οδηγεί σε αποφυγή νοσοκομείων, ιατρικών συζητήσεων, προληπτικών εξετάσεων ή ανθρώπων που ασθενούν. Το άτομο με Διαταραχή Άγχους Ασθένειας πιστεύει ή ανησυχεί ότι ήδη πάσχει από σοβαρή ασθένεια, παρότι οι ιατρικές εξετάσεις είναι φυσιολογικές ή δεν δικαιολογούν την ένταση της ανησυχίας. Η αρρωστοφοβία μπορεί να εκδηλωθεί με υψηλό άγχος και καταστροφικές σκέψεις όταν το άτομο ακούει για ασθένειες («σίγουρα θα το πάθω κι εγώ»): στις περισσότερες περιπτώσεις, ο φόβος το απομακρύνει από ιατρικές εξετάσεις, αλλά, σε άλλες περιπτώσεις, μπορεί να υποβάλλεται σε υπερβολικά συχνές εξετάσεις με σκοπό τον καθησυχασμό. Συνήθως, στην αρρωστοφοβία περιλαμβάνονται σωματικά συμπτώματα άγχους (ταχυκαρδία, εφίδρωση, τρέμουλο, αδυναμία συγκέντρωσης), συνεχής αναζήτηση πληροφοριών για ασθένειες, ή, αντίθετα, πλήρη αποφυγή πληροφοριών.

Η αρρωστοφοβία προέρχεται συχνά από εμπειρία σοβαρής ασθένειας στην οικογένεια και από απώλεια αγαπημένου προσώπου. Αλλά συνδέεται επίσης με αγχώδη προσωπικότητα, υπερβολική έκθεση σε ειδήσεις ή πληροφορίες για ασθένειες και  επεισόδια έντονου άγχους στο παρελθόν. Η αντιμετώπιση δεν είναι εύκολη αν και η γνωσιακή-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία (CBT) μπορεί να βοηθήσει μαθαίνοντας το άτομο να αναγνωρίζει και να αλλάζει τις καταστροφικές σκέψεις. Επίσης, χρήσιμες είναι οι τεχνικές διαχείρισης άγχους και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η φαρμακευτική αγωγή (συνήθως αντικαταθλιπτικά μαζί με αγχολυτικά). Το βασικό χαρακτηριστικό αυτής της πολύ βασανιστικής διαταραχής είναι ότι ο δυσανάλογος φόβος σε σχέση με τον πραγματικό κίνδυνο επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα, τις σχέσεις και τη λειτουργικότητα του ατόμου. Όσο για τη Διαταραχή Άγχους Ασθένειας δημιουργεί διαδοχικές έμμονες ιδέες σε ακολουθία φόβου-ανακούφισης-φόβου που δεν έχουν τέλος: ο εγκέφαλος βρίσκεται μονίμως σε κατάσταση υπερεπαγρύπνησης κινδύνου τροφοδοτώντας άγχος το οποίο δημιουργεί και σωματικά συμπτώματα ενισχύοντας έτσι τον φόβο.

Οι άνθρωποι με αυτές τις νευρώσεις ασχολούνται υπερβολικά με ασθένειες, ελέγχουν διαρκώς το σώμα τους, αναζητούν παρηγοριά στο διαδίκτυο (ΑΙ, Google) και δείχνουν όλο και πιο δυσανεκτικοί στην αβεβαιότητα. Ο αρρωστοφοβικός κύκλος μπορεί να οδηγήσει σε κρίσεις πανικού, γενικευμένο άγχος και σωματοποίηση του άγχους: συχνά οι ιατρικές εξηγήσεις δεν λαμβάνονται σοβαρά υπόψη πυροδοτώντας νέες ανησυχίες.

Αν και, όπως αναφέρθηκε, περίπου το 10% των ανθρώπων φοβούνται για την υγεία τους με νευρωτικά μοτίβα, 0μ1% έως 2% του γενικού πληθυσμού (ανάλογα με τη μελέτη και τα κριτήρια) παρουσιάζουν ψυχωτικά συμπτώματα και χρήζουν κλινικής αντιμετώπισης. Στον δυτικό κόσμο, υπολογίζεται ότι το 3% έως 10% των ασθενών που επισκέπτονται ιατρεία πρωτοβάθμιας περίθαλψης έχει ιδεασμό ασθένειας χωρίς πραγματικά συμπτώματα. Σύμφωνα με την πρόσφατη βιβλιογραφία, η αύξηση της αναγνωρισιμότητας των ασθενειών (όχι απαραιτήτως της πραγματικής τους συχνότητας) και οι άφθονες πληροφορίες στο Διαδίκτυο έχουν δημιουργήσει τάση αυτοδιάγνωσης αυξάνοντας τα επίπεδα της υποκλινικής αρρωστοφοβίας, η οποία, σύμφωνα με ορισμένες έρευνες, φτάνει το 20% του γενικού πληθυσμού.