Από τους βετεράνους του Βιετνάμ στο AI: Πώς η εικονική πραγματικότητα αλλάζει ριζικά τον χάρτη της Ψυχοθεραπείας

Κλειστοφοβία, Φοβία Πτήσης, Φοβία Οδήγησης, Υψοφοβία, Εντομοφοβία, Αγοραφοβία, Φόβος Δημόσιας Ομιλίας, Μετατραυματικό Στρες, Ενεσοφοβία, Φοβία Αξονικού Τομογράφου, είναι ορισμένες μόνο από τις φοβίες όπου η θεραπεία μέσω εικονικής πραγματικότητας (Virtual Reality - VR) υπόσχεται γρήγορη απαλλαγή. Σχετικές διεθνείς έρευνες αναφέρουν ποσοστά άνω του 75% επιτυχίας στην εξαφάνιση των συμπτωμάτων ή αξιοσημείωτη μείωση αυτών, ενώ ποσοστό άνω του 60% αναφέρει εντυπωσιακή συντόμευση του χρόνου θεραπείας, σε σχέση με την κλασική μέθοδο.

Σήμερα, η εν λόγω μέθοδος, γνωστή «VR Exposure Therapy», θεωρείται ως μία από τις πιο υποσχόμενες προσεγγίσεις στη θεραπεία φοβιών και αγχωδών διαταραχών. Στηρίζεται στις αρχές της Γνωσιακής Συμπεριφορικής Θεραπείας και της Έκθεσης, που είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο ότι μειώνουν τις αντιδράσεις αποφυγής και του άγχους. Ενώ στην παλιά, την παραδοσιακή μέθοδο, ο ασθενής καλείτο να εκλογικεύσει τη φοβία του μέσα από ατέρμονους κύκλους συνεδριών για να βρεθεί εντέλει με τον θεραπευτή του μπροστά στο ενοχλητικό ερέθισμα (π.χ. μέσα σε ένα στενό ασανσέρ) και να διαπιστώσει αν η θεραπεία είχε κάποιο αποτέλεσμα, η τεχνολογία VR φέρνει εκείνη τα φοβικά περιβάλλοντα στο ιατρείο, ελεγχόμενα, προσομοιωμένα, επαναλαμβανόμενα και με απόλυτη ασφάλεια για τον θεραπευόμενο. Ο ασθενής εκτίθεται στον φόβο του μέσα στο γραφείο, με τον ψυχολόγο πλάι του, διατηρώντας τον πλήρη έλεγχο της κατάστασης. Αντιμετωπίζοντας σε περιβάλλον VR επανειλημμένα και με ασφάλεια καταστάσεις που τους προκαλούν φόβο, οι χρήστες επανεκπαιδεύονται στις αντιδράσεις τους, με αποτέλεσμα τη διαρκή μείωση της αποφυγής και του άγχους.

Εδώ, βέβαια, είναι που η τεχνητή νοημοσύνη παίζει καταλυτικό ρόλο. Στην παραδοσιακή VR θεραπεία, οι σκηνές και τα σενάρια είναι στατικά ή προκαθορισμένα. Με τη χρήση AI και αλγορίθμων μηχανικής μάθησης, τα εικονικά περιβάλλοντα μπορούν να είναι απεριόριστα και να προσαρμόζονται δυναμικά στις αντιδράσεις του κάθε χρήστη (π.χ. φυσιολογικά σημάδια άγχους, χρόνος έκθεσης, κινήσεις κεφαλιού). Έτσι, η θεραπεία γίνεται ακόμα πιο εξατομικευμένη: η ένταση και διάρκεια των φοβικών ερεθισμάτων μπορούν να αλλάζουν σε πραγματικό χρόνο σύμφωνα με τα επίπεδα άγχους του θεραπευόμενου, ενώ το εικονικό περιβάλλον μέσα στο οποίο εισάγεται ο ασθενής -φορώντας μία ειδική μάσκα και κρατώντας τα ειδικά χειριστήρια-, μπορεί να είναι ακριβώς εκείνο που του έχει προκαλέσει τη φοβία. Επιπρόσθετα, οι δεξιότητες που αποκτώνται μέσω του VR μεταφράζονται άμεσα στην πραγματική ζωή, βοηθώντας έτσι τους ανθρώπους να λειτουργούν καλύτερα στην καθημερινότητα. Για παράδειγμα, κάποιος που αισθάνεται άγχος και ντροπή μπροστά σε ένα ακροατήριο -ακόμη και αυτό αν είναι η συνέλευση της πολυκατοικίας- μετά από τη θεραπεία, μπορεί να εκφράζεται με άνεση και δίχως φόβο.

Βέβαια, η χρήση VR στην ψυχοθεραπεία δεν ξεκίνησε τώρα. Στα 90s o πρωτοπόρος Larry F. Hodges και η ομάδα του χρησιμοποίησαν εικονικά περιβάλλοντα για τη θεραπεία της υψοφοβίας, ενώ το 1999 το VR πέρασε στη θεραπεία βετεράνων του Βιετνάμ που έπασχαν από Μετατραυματικό Στρες (PTSD). Η επιτυχία εκείνων των πρώτων κλινικών δοκιμών άνοιξε τον δρόμο για την επιτυχία του σήμερα, όπου το VR αποτελεί ένα ισχυρό θεραπευτικό εργαλείο. Ερχόμενοι στο τώρα και στην εγχώρια πραγματικότητα, η ψυχολόγος Εύη Νεοφώτιστου, είναι μία από τις πρώτες ψυχοθεραπεύτριες που εισήγαγαν τη μέθοδο VR Exposure Therapy στην Ελλάδα και το έκαναν στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο εξοπλισμού και λογισμικού.

Με εμπειρία άνω των 5 ετών πρακτικής εφαρμογής στο γραφείο της, στη Νέα Σμύρνη, υποστηρίζει ότι «με την εφαρμογή της μεθόδου σε πάνω από 100 περιπτώσεις, η αποτελεσματικότητα αγγίζει το 90%, κάτι πραγματικά ασύγκριτο σε σχέση με την παραδοσιακή μέθοδο. Η νέα μέθοδος είναι υπέρτερη της παλιάς, εξοικονομώντας χρόνο και χρήμα από τους ασθενείς». Όπως η ίδια μας πληροφορεί, συνεργάζεται με δύο κορυφαίες εταιρείες VR και AI, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα την ευρύτερη αναγνώριση της δουλειάς της και την πρόσκληση της σε συνέδρια του εξωτερικού. «Ενώ ξεκινήσαμε το 2021 με εξοπλισμό Pico G2 4K, έχουμε πλέον περάσει στα εξελιγμένα Meta Quest, όπου με τη χρήση controllers (χειριστήρια για πλοήγηση) η διάδραση είναι πλήρης. Το πιο ανατρεπτικό στοιχείο, όμως, είναι το στοιχείο του AI.

Πλέον, μπορούμε να δημιουργούμε με απόλυτη ακρίβεια τα περιβάλλοντα που περιγράφει ή φαντασιώνεται ο ίδιος ο θεραπευόμενος, κάνοντας τη θεραπεία πιο προσωπική και στοχευμένη από ποτέ», τονίζει για να καταλήξει: «Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα της ενσωμάτωσης AI στη VR θεραπεία που παρατηρούμε είναι ότι η εμπειρία γίνεται πιο ρεαλιστική, ευέλικτη και προσαρμόσιμη στις ανάγκες του κάθε ατόμου. Αντί να βιώνει ο/η ασθενής μια στατική σκηνή, βιώνει μια κατάσταση που «εκπαιδεύεται» να αντιδράει σε αυτόν/ή, ανατροφοδοτώντας και επιταχύνοντας την απευαισθητοποίηση».