Η δυσβάσταχτα βαρετή ενημέρωση

Δεν θα πούμε τίποτε καινούργιο. Όλα αυτά έχουν ειπωθεί ξανά και ξανά, είναι όλα τους γνωστά — και βαρετά. Τρομακτικά βαρετά. Δυσβάσταχτα βαρετά. Δεν υπάρχει τίποτε πιο βαρετό από την ενημέρωση. Αλλά πρέπει, ίσως.

Όλοι, μηδενός εξαιρουμένου, έχουμε στη διάθεσή μας κάθε ΛΕΠΤΟ περισσότερες ειδήσεις από όσες είχε οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά σε όλη της τη ΖΩΗ. Ενημερωνόμαστε από τις εφημερίδες (λέμε τώρα), από την τηλεόραση, το ραδιόφωνο, τα σάιτ, τα κοινωνικά δίκτυα, τα βίντεο, τα podcast, τα ενημερωτικά δελτία, κλπ. κλπ. κλπ. Ενημερωνόμαστε από άπειρες πηγές. Από τα πάντα και από παντού. Αν δεν το φροντίσουμε, το κινητό μας μας ειδοποιεί κάθε φορά που συμβαίνει κάτι σημαντικό, όπως και κάθε φορά που κάποιο Μέσο αποφασίζει ότι κάτι πρέπει να παρουσιαστεί σαν σημαντικό χωρίς να είναι. Ζούμε στην καλύτερη εποχή για την ενημέρωση. #not Στην πραγματικότητα, κάμποσα δισεκατομμύρια άνθρωποι αισθάνονται πέρα για πέρα κουρασμένοι, εκνευρισμένοι, μπαφιασμένοι με τις ειδήσεις. Ή στέκονται απλώς αδιάφοροι απέναντί τους.

Το παρελθόν γενικά ήταν χάλια, αλλά νά κάτι ενδιαφέρον που τείνουμε να παραβλέπουμε: η ενημέρωση έχει πάψει να αποτελεί μια συγκεκριμένη δραστηριότητα μέσα στην ημέρα. Παλιότερα, κάποιος αγόραζε την εφημερίδα του και την άνοιγε στο τραπέζι, ή άκουγε ένα δελτίο στο ραδιόφωνο, ή παρακολουθούσε τις βραδινές ειδήσεις στην τηλεόραση. Εν πολλοίς, υπήρχε μια αρχή και ένα τέλος σε όλο αυτό — ένα συμπεφωνημένο πλαίσιο, μια συνθήκη. Σήμερα, η ενημέρωση είναι απλωμένη παντού, σαν ομίχλη. Και είναι ΟΛΗ ΜΑΖΙ. Ο χρήστης περνά μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα από έναν πόλεμο σε μια συνταγή μαγειρικής, και από μια φυσική καταστροφή σε ένα βίντεο με γάτες, καθώς όλα αυτά μαζί είναι ένα: είναι ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ. Η χειρότερη λέξη του 21ου αιώνα είναι και η πιο επικίνδυνη.

Η συνεχής στροβοσκοπική εναλλαγή των ειδήσεων περιορίζει την προσοχή, την αμβλύνει και τη διασπά. Οι καταναλωτές (ο Καλός Λαός, αυτό το χιλιοχαϊδεμένο πράγμα που θα ψήφιζε με πλειοψηφία δύο τρίτων κατά των αμβλώσεων, κατά των δικαιωμάτων των γκέι, κατά των μεταναστών συλλήβδην κ.ο.κ.) δεν είναι σε θέση να τα βγάλει πέρα. Δεν το ’χει. Καταναλώνει τις ειδήσεις (και τις «ειδήσεις») βιαστικά, χωρίς συγκέντρωση, με αδυναμία, με θυελλώδη ανημποριά. Βλέπει έναν τίτλο, διαβάζει δυο αράδες, κοιτάζει τις φωτογραφίες εκεί που φαίνεται μια στάλα παραπάνω μπούστο, παρακολουθεί λίγα δευτερόλεπτα από ένα βίντεο — και προχωρά στο επόμενο θέμα. Έχει την εντύπωση ότι ενημερώνεται (ή ΔΕΝ την έχει, αλλά ΔΕΝ τον νοιάζει), μα βέβαια συγκρατεί ελάχιστα. Γνωρίζει ομιχλωδώς ότι κάτι συνέβη, χωρίς να έχει ΙΔΕΑ για το τι ακριβώς συνέβη, γιατί συνέβη, και ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειές του.

Η πλήξη απέναντι στις ειδήσεις είναι βέβαια το πιο φυσιολογικό πράγμα στον κόσμο, καθώς η συνεχής παρουσία του δράματος προκαλεί εξοικείωση, αποχαύνωση, και έξτρα ζαμανφουτισμό. Όταν όλα παρουσιάζονται σαν έκτακτα και επείγοντα, τίποτε δεν είναι έκτακτο και επείγον, ή ιστορικό, ή κρίσιμο, ή συγκλονιστικό, ή epic. Οι λέξεις χάνουν το βάρος τους. Οι λέξεις γίνονται βαρετές. Και πιθανότατα είναι.

Η τηλεοπτική ενημέρωση έχει συμβάλει κατά ένα 90% σε αυτή την κόπωση, πέντε πάνω πέντε κάτω. Τα περισσότερα δελτία ειδήσεων είναι ενοχλητικά, αφιερώνουν πελώριο χρόνο στα ίδια θέματα —αυτά που Θέλει να Ακούσει το Κοινό—, επαναλαμβάνοντας τις ίδιες εικόνες, τα ίδια πλάνα, τις ίδιες χιλιομασημένες δηλώσεις, και τις ίδιες πληροφορίες. Μια είδηση που θα μπορούσε να παρουσιαστεί καθαρά μέσα σε λίγα λεπτά τραβιέται από τα μαλλιά για μήνες. Οι συνδέσεις με δημοσιογράφους, τα παράθυρα των σχολιαστών και οι συζητήσεις στις οποίες τα ίδια επιχειρήματα ακούγονται ξανά και ξανά είναι ένας όλεθρος, μια τρέλα. Σαν την αρκούδα που κάθεται στο ποτάμι με το στόμα ανοιχτό περιμένοντας να πέσει μέσα ο σολομός, ο θεατής μπορεί να ανοίξει την τηλεόραση οποιαδήποτε στιγμή και να δει το ίδιο πράγμα. Ξέρει από πριν τι θα δει και τι θα ακούσει. Ξέρει από πριν ποιοι θα μιλήσουν, τι θα υποστηρίξουν και πώς θα εξελιχθεί η αντιπαράθεση. Και με ποιους θα συμφωνήσει. Όλο αυτό το πράγμα είναι ένα θέατρο με εισιτήριο μια λίβρα από το κρέας μας. Και είναι απορίας άξιο πώς αυτός ο δεινόσαυρος της ενημέρωσης γίνεται να υπάρχει —και να δρα— ακόμη.

Στο διαδίκτυο, η επανάληψη λειτουργεί διαφορετικά, αλλά με παρόμοια αποτελέσματα. Εκατοντάδες σάιτ δημοσιεύουν την ίδια είδηση, απαράλλαχτη, με τα μητρικά ορθογραφικά της και τις ασυνταξίες της να κραυγάζουν πανομοιότυπα παντού: ένα ψηφιακό καρμπόν σε υπηρεσία. Εν συνεχεία, τα κοινωνικά δίκτυα την αναπαράγουν μερικές χιλιάδες φορές μέσα στην ίδια ημέρα, ή και ώρα. Ακολουθούν σχόλια, αντιδράσεις, καρδούλες, γελάκια, θυμωμένα πρόσωπα, βρισιές, απειλές, μπλοκαρίσματα. Ο ψηφιακός «Τύπος», κατά ένα κολοσσιαίο ποσοστό, είναι ένας Τύπος για Florida men και μόνο. Και φυσικά κρύβει και καλύπτει διά της ρώμης του όλο τον υπόλοιπο.

Κανείς δεν εμπιστεύεται κανέναν εδώ. Και εντέλει ο πολίτης δεν εμπιστεύεται τις ειδήσεις και τους ανθρώπους που τις συλλέγουν, τις επεξεργάζονται, και τις παρουσιάζουν. Αρχίζει να θεωρεί ότι όλα τα Μέσα είναι ίδια, ότι όλοι αποκρύπτουν κάτι, ότι από πίσω είναι ο Σόρος, οι Εβραίοι και οι Ερπετόμορφοι, και ότι κάθε είδηση εξυπηρετεί κάποια σκοπιμότητα. Στρέφεται έτσι σε πρόσωπα που εμφανίζονται πιο αυθεντικά: έναν Δημιουργό Ψηφιακού Περιεχομένου με ωραίο χαμόγελο, έναν ινφλουένσερ με ωραίους κοιλιακούς, έναν βλάκα που τον πληρώνει η Ρωσία με ωραίο πυρετό, ή έναν τύπο που δηλώνει ότι γνωρίζει «τι πραγματικά συμβαίνει» αν και κάνει μπαμ από μακριά πως δεν ξέρει με σιγουριά πώς περνάνε απέναντι στον δρόμο από τις διαβάσεις χωρίς να τον πατήσουν τα αμάξια. Η προσωπική σχέση που φτιάχνει μαζί του φαίνεται ειλικρινής, κι ας είναι κούφια και δηλητηριώδης, δυο εξελικτικές σκάλες κάτω από αυτήν τού κολαούζου με τον καρχαρία. Ο χρήστης εμπιστεύεται τον σκιτζή που μιλά με αυτοπεποίθηση χωρίς να έχει ελέγξει τα γεγονότα, επειδή τού είναι συμπαθής ή επειδή επιβεβαιώνει όσα ήδη πιστεύει, ή επειδή απλώς τόσο τού κόβει. Εκεί, μέσα στη σκοτεινή υγρασία του πηγαδιού, ανθεί.

Ένα γαϊτανάκι φρίκης: ο χρήστης ακολουθεί διασκεδαστές, ψηφιακές οντότητες και ανθρώπους με τους οποίους συμφωνεί, οι αλγόριθμοι καταγράφουν τις προτιμήσεις του και απευθείας τού προτείνουν περισσότερο παρόμοιο περιεχόμενο, σταδιακά συναντά όλο και λιγότερες διαφορετικές απόψεις, τρέφεται 24/7 με φήμες, και η ενημέρωσή του καταλήγει να είναι μια πρόχειρη, φτηνή, στρεβλή, και πλήρως αναξιόπιστη ενημέρωση κραυγών και αρών. Ακόμη δε περισσότερο: αγανακτώντας από την εικόνα του κόσμου που του παρουσιάζεται, αρχίζει να τουιτάρει έξαλλα πυρετώδεις ανοησίες, τα Μέσα που ακολουθεί αναπαράγουν τα τουίτ του, και εκείνος ακολούθως τα διαβάζει σαν να τα έγραψε κάποιος τρίτος, γεμίζοντας την κανάτα του για το γάλα με τα δικά του ούρα. Μία τρομώδης, ζοφερή και επικίνδυνη «δημοσιογραφία των πολιτών» που ζέχνει από παντού.

* * *

Η ευθύνη για αυτή την κατάσταση ανήκει σε μεγάλο βαθμό στα Μέσα, και σε επίσης μεγάλο βαθμό στο ίδιο το κοινό. Για το οποίο δεν έχουμε να κάνουμε καμιά πρόταση: ούτε μάς νοιάζει, ούτε μάς πέφτει λόγος. Η δημοσιογραφία, από την άλλη —ούτε γι’ αυτή μάς νοιάζει, αλλά λόγος μάς πέφτει και μας παραπέφτει—, οφείλει να ξανασκεφτεί τη σχέση της με τον χρόνο και την προσοχή των ανθρώπων στους οποίους απευθύνεται. Το κοινό έχει ανάγκη από επιλογή, εξήγηση και σαφήνεια. Έχει ανάγκη από λιγότερα θέματα, παρουσιασμένα καλύτερα. Έχει ανάγκη να καταλαβαίνει ποια γεγονότα έχουν πραγματική σημασία και ποια είναι σκέτος εφήμερος θόρυβος. Έχει ανάγκη από μια πιο ισορροπημένη εικόνα της πραγματικότητας. Έχει ανάγκη από μια δημοσιογραφία που θα παρακολουθεί την εξέλιξη μιας υπόθεσης, και δεν θα την εγκαταλείπει μόλις μειωθεί το ενδιαφέρον γι’ αυτήν. Έχει ανάγκη να μαθαίνει τις θετικές εξελίξεις στα πράγματα, τις λύσεις, τις προσπάθειες που αποδίδουν, τους ανθρώπους που βελτιώνουν μια κατάσταση.

Η σημερινή κρίση της ενημέρωσης είναι κρίση προσοχής και κρίση εμπιστοσύνης. Το κοινό έχει κουραστεί και τα ’χει χάσει. Δεν αναζητά βέβαια μια ενημέρωση που θα σέβεται τον χρόνο, τη νοημοσύνη και την ψυχική του αντοχή· αυτό δα έλειπε. Το κοινό αναζητά αποκλειστικά και μόνο θεάματα. Μα κανείς δεν απαγορεύει τα Μέσα να του την προσφέρουν έτσι κι αλλιώς.

Αλλά όχι άλλη βαρετή ενημέρωση. Γκώσαμε.

ΥΓ. Κατά τα άλλα, ο Αύγουστος δεν έχει ειδήσεις, αν αποφασίσεις να μην παρακολουθείς τις ειδήσεις.

* * *

Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης θα κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μην είναι πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.