Άννα Βίσση – Νίκος Καρβέλας: Το δυσκολότερο διαζύγιο είναι από την εξάρτηση

Η υπόθεση Βίσση – Καρβέλα, πέρα από την τέρψη του κουτσομπολιού, μας έβγαλε για λίγο από τα δικά μας προβλήματα. Που, εδώ που τα λέμε, δεν είναι και τόσο διαφορετικά από εκείνα των εμπλεκομένων. Οικονομικά είναι και τα δικά μας, με τη διαφορά ότι έχουν πολύ λιγότερα μηδενικά.

Αυτός ο καβγάς όμως φαίνεται πως χτυπάει στον καθένα μας μια διαφορετική ευαίσθητη χορδή. Γι’ αυτό και σπεύδουμε να πάρουμε θέση. Έχω διαβάσει από κοινωνικοπολιτικές αναλύσεις μέχρι υποδείξεις για το πού πρέπει να διαθέτουν τα χρήματά τους οι πλούσιοι. Ο καθένας αναγνωρίζει στη σύγκρουση κάτι από τη δική του ζωή. Μια αδικία που υπέστη, μια εξάρτηση από την οποία δυσκολεύτηκε να απαλλαγεί, μια σχέση στην οποία έκανε περισσότερες υποχωρήσεις απ’ όσες μπορούσε να αντέξει.

Σπάνια συναντάμε ζευγάρια που, αφού έχουν μοιραστεί τη ζωή τους και έχουν χωρίσει, διατηρούν μια σχέση σαν αυτή της Άννας Βίσση και του Νίκου Καρβέλα. Τους αναγνωρίζαμε έναν πολιτισμό στη μεταξύ τους σχέση, μια συναισθηματική γενναιοδωρία, μια αφοσίωση που είχε επιβιώσει από το τέλος του γάμου τους. Μόνο που σε τέτοιες σχέσεις το συναίσθημα δεν είναι ποτέ ο μοναδικός συνεκτικός ιστός. Υπάρχει και το οικονομικό συμφέρον. Και υπάρχει μια τρίτη διάσταση, η πιο δυσδιάκριτη: η εξουσία. Ποιος έχει το πάνω χέρι; Ποιος αποφασίζει; Ποιος υποχωρεί;

Τα ντουέτα, είτε στη ζωή είτε στις επιχειρήσεις είτε στην τέχνη, είναι πολύ δυσκολότερα από τις μοναχικές διαδρομές. Μοιάζουν με σιαμαία αδέλφια. Αν ο ένας θελήσει να κοιτάξει προς μια διαφορετική κατεύθυνση, πρέπει να συγχρονίσει τον βηματισμό του με τον άλλον. Υπάρχουν άγραφοι κανόνες, συμβιβασμοί και αμοιβαίες υποχωρήσεις. Μόνο που οι υποχωρήσεις δεν είναι πάντοτε αμοιβαίες. Μερικές φορές η υποχωρητικότητα του ενός είναι εκείνη που κρατάει μια σχέση λειτουργική. Ακόμη κι όταν η ίδια η σχέση έχει γίνει καταπιεστική.

Στην περίπτωση της Βίσση και του Καρβέλα έχουμε δύο ανθρώπους που ακολούθησαν διαφορετικές προσωπικές διαδρομές, αλλά παρέμειναν καλλιτεχνικά δεμένοι. Εκείνος παντρεύτηκε ξανά, απέκτησε παιδιά, δημιούργησε άλλες οικογένειες. Εκείνη δεν ξαναπαντρεύτηκε. Και επί δεκαετίες συνέχισε να τραγουδά τα τραγούδια του, να τον τιμά δημόσια, να τον υποστηρίζει, να υπερασπίζεται ακόμη και τις πιο εκκεντρικές πλευρές του χαρακτήρα του.

Αν παρακολουθήσει κανείς παλαιότερες συνεντεύξεις τους, θα διαπιστώσει πόσο συχνά η Άννα Βίσση αναλαμβάνει να εξηγήσει τον Νίκο Καρβέλα. Να δικαιολογήσει μια συμπεριφορά, να φωτίσει διαφορετικά μια δήλωση, να υπενθυμίσει την καλλιτεχνική του αξία. Δεν ξέρω αν αυτό συνιστούσε υποχωρητικότητα ή βαθιά αγάπη. Ξέρω όμως ότι ο ρόλος εκείνου που διαρκώς εξηγεί και δικαιολογεί τον άλλον είναι εξαντλητικός.

Υπάρχει και μια άλλη, πρακτική διάσταση της σχέσης τους που συχνά παραβλέπουμε. Η Άννα Βίσση δεν είναι μόνο η φωνή των τραγουδιών του Νίκου Καρβέλα. Είναι μια επιχείρηση που απαιτεί καθημερινή παρουσία, οργάνωση, αποφάσεις, οικονομική διαχείριση, αισθητικές επιλογές και τεράστια σωματική αντοχή. Πρέπει να βρίσκεται στη σκηνή, να αντέχει τη νύχτα, τις πρόβες, τις απαιτήσεις του κοινού, να διατηρεί την εικόνα της και να ανταποκρίνεται σε μια βιομηχανία που είναι ιδιαίτερα απαιτητική με την ηλικία και την εμφάνιση των γυναικών.

Ο Καρβέλας, αντίθετα, έχει την ελευθερία να παραμένει περισσότερο στον δικό του δημιουργικό κόσμο. Να γράφει, να συνθέτει, να εμφανίζεται όταν το επιθυμεί. Δεν τον βλέπουμε να επωμίζεται τις ίδιες καθημερινές υποχρεώσεις της δημόσιας παρουσίας. Δεν έχει να απολογηθεί για το σώμα του, για την ηλικία του, για την εικόνα του. Και βέβαια είναι ο καλλιτέχνης. Εκείνος στον οποίο είμαστε πρόθυμοι να συγχωρήσουμε σχεδόν τα πάντα στο όνομα της καλλιτεχνικής ιδιοσυγκρασίας.

Λες και η εκκεντρικότητα αποτελεί προϋπόθεση της δημιουργίας. Δεν αποτελεί. Υπάρχουν σπουδαίοι δημιουργοί που παράγουν εξαιρετικό έργο χωρίς να διεκδικούν ειδική μεταχείριση από τους ανθρώπους γύρω τους.

Και φτάνουμε στο ερώτημα που θεωρώ σημαντικότερο από την οικονομική διαφωνία: ποιος είναι ο καθένας τους χωρίς τον άλλον;

Ο ίδιος ο Καρβέλας υποστήριξε ότι 47 από τα 50 τραγούδια που ερμήνευσε η Βίσση στο ΟΑΚΑ ήταν δικές του δημιουργίες. Είναι μια εντυπωσιακή αναλογία. Αλλά αποδεικνύει μόνο τη δύναμη της συνεργασίας τους, όχι ότι ο ένας μπορεί να υπάρξει αποκλειστικά μέσα από τον άλλον.

Ποιος ξέρει πόσα τραγούδια άλλων συνθετών μπορεί να έχει κρατήσει η Άννα Βίσση στο συρτάρι της, επειδή αισθανόταν ασφαλής μέσα στον γνώριμο κόσμο του Καρβέλα; Και πόσα τραγούδια του Καρβέλα θα μπορούσαν να είχαν γίνει επιτυχίες με άλλες φωνές; Δεν γνωρίζουμε. Γνωρίζουμε όμως ότι κανένα τραγούδι δεν είναι μόνο η σύνθεσή του, όπως καμία μεγάλη ερμηνεία δεν υπάρχει ανεξάρτητα από το τραγούδι που την εμπνέει.

Η ιστορία της μουσικής είναι γεμάτη δημιουργικά δίδυμα που κάποια στιγμή ακολούθησαν διαφορετικούς δρόμους. Κάποιοι μεγαλούργησαν και χωριστά. Άλλοι ανακάλυψαν ότι η συνύπαρξη δημιουργούσε κάτι που κανείς τους δεν μπορούσε να αναπαραγάγει μόνος του.

Εγώ χαίρομαι που η Βίσση και ο Καρβέλας βρίσκονται μπροστά σε αυτή τη δοκιμασία. Δεν χαίρομαι καθόλου με την προοπτική να μετατραπούν τα τραγούδια τους σε όπλο της μεταξύ τους αντιπαράθεσης. Και ελπίζω πως η συζήτηση περί απαγόρευσης ερμηνείας των τραγουδιών του δεν θα εξελιχθεί σε πραγματικότητα.

Γιατί αυτά τα τραγούδια αποτελούν πια μέρος της συλλογικής μας μνήμης. Είτε μας αρέσουν είτε όχι, έχουν συνοδεύσει έρωτες, χωρισμούς, διαψεύσεις, γλέντια και μοναξιές. Δεν ανήκουν συναισθηματικά μόνο στους δημιουργούς τους. Ανήκουν και στις ζωές εκείνων που τα άκουσαν.

Υπάρχει και κάτι ακόμη: η σχέση της Άννας Βίσση με τη Δήμητρα Κούστα.

Δεν αναφέρομαι μόνο στη φιλική και κουμπαρική τους σχέση, αλλά κυρίως στην επαγγελματική τους συνεργασία. Η δημιουργία μιας κοινής εταιρείας παραγωγής σηματοδοτεί μια καινούργια φάση στη ζωή της τραγουδίστριας. Έναν νέο κύκλο συνεργατών, επιχειρηματικών αποφάσεων και ενδεχομένως διαφορετικών καλλιτεχνικών επιλογών.

Δεν γνωρίζω αν αυτή η σχέση ενόχλησε τον Νίκο Καρβέλα και σε ποιον βαθμό. Διαβάζοντας όμως τη δική του ανακοίνωση, στέκομαι ιδιαίτερα στη διατύπωση ότι η Άννα έχει πάρει μια κατεύθυνση που δεν τον βρίσκει σύμφωνο. Και ακόμη περισσότερο στην αναφορά του στις επιλογές των νέων συνεργατών και φίλων της.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η ενδιαφέρουσα πλευρά της σύγκρουσης. Μέχρι ποιο σημείο ένας πρώην σύντροφος, που παραμένει καλλιτεχνικός συνεργάτης, θεωρεί ότι δικαιούται λόγο στις αποφάσεις του άλλου;

Το ότι έχεις δημιουργήσει ένα τεράστιο έργο μαζί με κάποιον δεν σου εξασφαλίζει ισόβιο δικαίωμα να εγκρίνεις τις επόμενες επιλογές του. Μπορείς να διαφωνείς. Μπορείς ακόμη και να αποχωρήσεις από μια συνεργασία. Δεν μπορείς όμως να απαιτείς να παραμείνει ο άλλος εκείνος που γνώρισες πριν από σαράντα χρόνια.

Δεν θέλω να αποδώσω στον Καρβέλα σεξιστικά κίνητρα χωρίς να τα γνωρίζω. Το ζήτημα της αυτοδιάθεσης, άλλωστε, δεν αφορά αποκλειστικά τις γυναίκες. Αφορά κάθε άνθρωπο που έζησε για πολλά χρόνια μέσα σε μια ισχυρή σχέση, προσωπική ή επαγγελματική, και αποφασίζει κάποια στιγμή να αλλάξει πορεία.

Η Άννα Βίσση έχει το δικαίωμα να κάνει καινούργιες φιλίες, να επιλέγει συνεργάτες, να αλλάζει επιχειρηματικό μοντέλο, να αποτυγχάνει, να πετυχαίνει, ακόμη και να απογοητεύει εκείνους που την αγαπούν. Όπως ακριβώς έχει το ίδιο δικαίωμα και ο Νίκος Καρβέλας.

Άνθρωποι που πλησιάζουν ή έχουν περάσει τα εβδομήντα, έχοντας διανύσει μια μακρά διαδρομή και έχοντας αφήσει ισχυρό αποτύπωμα στον κόσμο, δεν είναι υποχρεωμένοι να συνεχίσουν στον ίδιο δρόμο μέχρι το τέλος. Μπορούν να στρίψουν το τιμόνι όποτε θέλουν. Δεν χρειάζονται την άδεια κανενός.

Αυτό το διαζύγιο, αν αποδειχθεί οριστικό, έχει κάτι από τα μεγάλα εθνικά διαζύγια του παρελθόντος. Θυμίζει τη Βουγιουκλάκη και τον Παπαμιχαήλ, με μια ουσιώδη διαφορά: η Βίσση και ο Καρβέλας διατήρησαν επί δεκαετίες, πολύ μετά τον χωρισμό τους, μια σχεδόν αποκλειστική καλλιτεχνική αλληλεξάρτηση. Το κοινό εξακολουθούσε να τους αντιλαμβάνεται ως δίδυμο, ακόμη κι όταν η κοινή τους προσωπική ζωή ανήκε στο παρελθόν.

Και τώρα καλούνται να επαναπροσδιορίσουν την ταυτότητά τους. Να αναμετρηθούν με την πιθανότητα να μην είναι πια το ένα μισό μιας επιτυχημένης συνταγής.

Δεν υπάρχει ζευγάρι, όσο αγαπημένο και αν είναι, που να μην έχει αναρωτηθεί κάποια στιγμή αν βρίσκεται εκεί που πραγματικά θέλει. Δεν υπάρχει μακροχρόνια συνεργασία στην οποία να μην έχει γεννηθεί η επιθυμία μιας διαφορετικής διαδρομής. Μερικοί βρίσκουν το θάρρος να τη δοκιμάσουν. Άλλοι παραμένουν στην ασφάλεια του γνώριμου, ακόμη κι όταν αυτή η ασφάλεια έχει αρχίσει να τους περιορίζει.

Γι’ αυτό και η ιστορία της Βίσση και του Καρβέλα αφορά τελικά και εμάς. Μας δίνει μια αφορμή να αναρωτηθούμε πόσο εξαρτημένοι είμαστε από τους ανθρώπους με τους οποίους μοιραζόμαστε τη ζωή και τη δουλειά μας. Πόσες επιλογές μας είναι πραγματικά δικές μας και πόσες υπαγορεύονται από την ανάγκη να διατηρήσουμε μια ισορροπία που κάποτε μας εξυπηρετούσε.

Ξέρω ότι έχουμε πολύ σοβαρότερα ζητήματα να μας απασχολούν. Δεν σκοπεύω να αναγορεύσω έναν καβγά καλλιτεχνών σε εθνικό πρόβλημα. Αλλά όταν μεγάλο μέρος όσων έχουμε ζήσει έχει γραφτεί από τον Νίκο Καρβέλα και έχει τραγουδηθεί από την Άννα Βίσση, είναι λογικό να παρακολουθούμε από την κλειδαρότρυπα την κατάρρευση μιας σχέσης που θεωρούσαμε ακλόνητη.

Τα χρήματα θα απασχολήσουν τους δικηγόρους. Οι οικονομικές απαιτήσεις θα κριθούν με συμβάσεις, παραστατικά και ενδεχομένως δικαστικές αποφάσεις. Δεν είναι δική μας δουλειά να αποδώσουμε δίκιο στον έναν ή στον άλλον.

Πίσω όμως από τα χρήματα διακρίνω μια βαθύτερη διαπραγμάτευση. Για την εξουσία, τη δημιουργική ιδιοκτησία, την ανεξαρτησία και, τελικά, τη δυνατότητα δύο ανθρώπων να υπάρξουν έξω από μια σχέση που επί δεκαετίες τους καθόριζε.

Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα. Και για τους δύο.