Ανώνυμες διατάξεις, συλλογικές υπογραφές

Το εξώδικο που απέστειλε ο συνθέτης Μίνως Μάτσας προς την υπουργό Τουρισμού Όλγα Κεφαλογιάννη έφερε στο φως ένα ζήτημα με βαρύτατες πολιτικές και θεσμικές προεκτάσεις. Αφορά τη νομοθετική διάταξη που ενσωματώθηκε αιφνιδιαστικά, λίγο πριν τα Χριστούγεννα, στον νόμο 5264/2025 για τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Συγκεκριμένα, το άρθρο 109 τροποποίησε κρίσιμη πτυχή του οικογενειακού δικαίου, επιτρέποντας την εκ νέου εκδίκαση υποθέσεων επιμέλειας παιδιών από πρωτοβάθμια δικαστήρια, ακόμη και όταν έχει ασκηθεί έφεση. Ο κ. Μάτσας κατήγγειλε ότι η ρύθμιση εξυπηρετεί αποκλειστικά την πρώην σύζυγό του, η οποία έσπευσε να καταθέσει νέα αγωγή εναντίον του λίγες μέρες μετά την ψήφισή της. Το γεγονός ότι η ίδια η υπουργός υπέγραψε το νομοθέτημα προκαλεί έντονα ερωτήματα δεοντολογίας και θεσμικής ηθικής.

Η συγκεκριμένη διάταξη, ανεξαρτήτως του κατά πόσο έχει εφαρμογή και σε άλλες περιπτώσεις, εισήχθη με τη διαδικασία του κατεπείγοντος, χωρίς δημόσια διαβούλευση και ενταγμένη σε άσχετο νομοσχέδιο. Εδώ δεν τίθεται μόνο το ερώτημα ποιος ωφελείται, αλλά και ποιος έκρινε ότι αυτή η αλλαγή ήταν κατεπείγουσα. Τι προέκυψε ξαφνικά, ποια κοινωνική ανάγκη επέβαλε να αλλάξει η εκδίκαση υποθέσεων επιμέλειας μέσα στις γιορτές, χωρίς κοινοβουλευτικό διάλογο και θεσμική προετοιμασία; Ακόμα κι αν αφορά ευρύτερο πληθυσμό, η χρονική στιγμή, η ταχύτητα και ο τρόπος με τον οποίο πέρασε, γεννούν σοβαρότατα ερωτήματα σκοπιμότητας. Μια διάταξη δεν είναι «φωτογραφική» μόνο επειδή εξυπηρετεί έναν – μπορεί να είναι προβληματική επειδή νομοθετείται στα μέτρα κάποιου, τη στιγμή που το χρειάζεται.

Μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει γνωστό ποιος συνέταξε ή εισηγήθηκε το άρθρο 109. Αν το έκανε η Όλγα Κεφαλογιάννη, τίθεται ζήτημα αρμοδιότητας, καθώς ο τουρισμός ουδεμία σχέση έχει με την οικογενειακή δικαιοσύνη. Αν το πρότεινε άλλος υπουργός, τότε είναι βάσιμη η υπόνοια συνεννόησης για την εξυπηρέτηση ενός προσωπικού αιτήματος. Όπως και να έχει, το νομοσχέδιο φέρει τις υπογραφές πολλών μελών της κυβέρνησης – σχεδόν των μισών υπουργών – γεγονός που αναδεικνύει τη συλλογική πολιτική ευθύνη για το περιεχόμενό του.

Οι υπουργοί δεν μπορούν να ισχυρίζονται άγνοια για όσα συνυπογράφουν. Η υπογραφή ενός νόμου δεν είναι διοικητική τυπικότητα· είναι πράξη έγκρισης με πολιτικό βάρος. Αν πράγματι κανείς δεν κατάλαβε τι ψήφιζε, τότε το πρόβλημα είναι ακόμη πιο σοβαρό: θεσμική προχειρότητα σε θέματα δικαιοσύνης. Αν όλοι γνώριζαν και σιώπησαν, τότε υπάρχει ενοχή. Σε κάθε περίπτωση, επιβεβαιώνεται πόσο επείγον είναι να επανέλθουμε σε πρακτικές σοβαρής, θεσμικά έντιμης νομοθέτησης.

Η ποιότητα της δημοκρατίας δεν κρίνεται μόνο στις κάλπες, αλλά καθημερινά, στον τρόπο που θεσπίζονται οι νόμοι. Όταν οι πολίτες βλέπουν διατάξεις να ράβονται στα μέτρα των ισχυρών και να εισάγονται με ταχύτητα που αποκλείει έλεγχο και αντίλογο, όταν αισθάνονται πως κάποιοι αξιοποιούν κυβερνητικά αξιώματα για να επηρεάσουν προσωπικές τους υποθέσεις, το κύρος των θεσμών διαβρώνεται. Η εμπιστοσύνη χάνεται, ο κυνισμός επικρατεί. Ειδάλλως, αν τέτοιες πρακτικές συνεχιστούν χωρίς λογοδοσία και διόρθωση, η απαξίωση της πολιτικής θα βαθαίνει και η δημοκρατία θα φθείρεται από μέσα. Η ανάγκη για διαφάνεια, λογοδοσία και ουσιαστικό κοινοβουλευτικό έλεγχο δεν είναι τυπική∙ είναι προϋπόθεση για κράτος δικαίου. Όταν χαλαρώνουν αυτά τα αναχώματα, οι θεσμοί γίνονται ευάλωτοι στη σκοπιμότητα, στην ιδιοτέλεια και στην αλαζονεία της εξουσίας.