Ένα ποτάμι αλήθειες από τον Σταύρο Θεοδωράκη

Στην παρουσίαση του βιβλίου «14 Σκιές και αλήθειες της Ελλάδας» που έγραψαν ο Σταύρος Θεοδωράκης και ο Άρης Βουρβούλιας δεν κατάφερα να πάω. Ωστόσο διάβασα αμέσως και με μεγάλο ενδιαφέρον το αντίτυπο που μου έκανε την τιμή να μου στείλει ο Σταύρος. Με παρακίνησαν γι' αυτό τόσο η προσωπική του αφιέρωση - και τον ευχαριστώ - όσο και, κυρίως, η γενική αφιέρωση της δουλειάς τους: «Στους συνταξιδιώτες μιας δύσκολης εποχής. Σε εκείνους που άντεξαν. Και στους νεότερους που δεν αρκούνται στις εύκολες απαντήσεις». Το περιεχόμενο του βιβλίου δεν με εξέπληξε καθόλου. Άλλωστε στην περιπέτεια για το κυνήγι της αλήθειας, ο Σταύρος μπήκε από νωρίς ως δημοσιογράφος αλλά και αργότερα ως αρχηγός του Ποταμιού στα χρόνια της κρίσης.

Η αλήθεια είναι ότι δεν περίμενα μια «Ιθάκη» από τον Σταύρο Θεοδωράκη. Πρώτα απ’ όλα γιατί στη δική του Ιθάκη, με ότι αυτή συνεπάγεται σε αλλαγές και μεταρρυθμίσεις, δεν αξιώθηκε να φτάσει. Κι ακόμα γιατί ο Σταύρος δεν θα μπορούσε να ρίξει τις ευθύνες για τη συνεχιζόμενη ακινησία στους «άλλους», σε αυτούς που κολύμπησαν δίπλα του στο ποτάμι της ζωής. Το αντίθετο, τις μοιράστηκε θαρραλέα μαζί τους: «Δημοσιογράφοι, ερευνητές, πολιτικοί, ινστιτούτα, πανεπιστήμια, θεσμοί, - όλοι μας, λίγο πολύ - έχουμε παραιτηθεί από το καθήκον να εξηγούμε πόσο σύνθετος και αλληλένδετος είναι ο κόσμος γύρω μας. Έτσι αφήσαμε χώρο στους συντηρητικούς ιεροκήρυκες του «πίστευε και μη ερεύνα» και στους άλλους που επαγγέλλονται «πρόοδο» με τσιτάτα του προ-προηγούμενου αιώνα»

Αρκετές από τις αλήθειες του βιβλίου - και άλλες πολλές ακόμα - τις είχαμε συζητήσει στο Ποτάμι και τις είχαμε συμπεριλάβει στις επεξεργασίες, στις προτάσεις και τα προγράμματά μας. Ζητούσαμε την ψήφο των πολιτών ως στήριξη για την υλοποίηση στοχευμένων μεταρρυθμίσεων αποφεύγοντας τις γενικόλογες εξαγγελίες και δεσμεύσεις για το μέλλον. Από την άποψη αυτή δεν έχουν ίσως άδικο όσοι δεν υπολόγισαν ποτέ το Ποτάμι σαν ένα «κανονικό» κόμμα. Πόσο κανονικό μπορεί να είναι ένα κόμμα που βγάζει στη φόρα τα άπλυτα του πολιτικού συστήματος και της κοινωνίας ζητώντας να τ’ αλλάξει όλα χωρίς να υπολογίζει το πολιτικό κόστος του ξεβολέματος. Δεν είναι τυχαίο ότι, ενώ το Ποτάμι δεν υπάρχει πια, οι παθογένειες κάνουν πάρτυ μέσα και έξω από τη Βουλή.

Το τελευταίο μέρος του βιβλίου κάνει μια πολύ πρωτότυπη και ευρηματική αναδρομή στην ιστορία της μεταπολίτευσης παραθέτοντας με αλφαβητική σειρά «λέξεις και φράσεις που μαρτυρούν τις σκιές και τις αλήθειες μας». Ποιος ή ποια δεν θυμάται τον εφιάλτη των «αγανακτισμένων», ποιος νοιάστηκε για την «αξιοκρατία», ποιος δεν τραγούδησε το «Εδώ είναι Βαλκάνια» του Νιόνιου. Ποιος τα έβαλε πραγματικά με τη «γραφειοκρατία», ποιος ξέχασε το «η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες» του Ανδρέα απέναντι στο «Ανήκομεν εις την Δύσιν» του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Ποιος αμφισβητεί ότι η «διαφθορά» και το «δωράκι» ζουν και βασιλεύουν και ποιος δεν ταυτίστηκε με τη φράση του Μάνου Χατζηδάκη «Σαν αρχίσει το πρόσωπο του τέρατος να μην μας τρομάζει, πάει να πει πως αρχίζουμε να του μοιάζουμε».

Κι ακόμα, ποιος ή ποια ξέχασε το «Τσοβόλα δώστα όλα» ή την περίφημη δήλωση του Κώστα Σημίτη «Αυτή είναι η Ελλάδα, δεν τη γνωρίζουμε;» που όμως κατόρθωσε στη συνέχεια να σηκώσει το ευρώ στο χέρι του βάζοντας αυτή την Ελλάδα στον πυρήνα της Ευρώπης. Από το λεξικό του βιβλίου δεν θα μπορούσε να λείψουν τα λήμματα «κουμπαριά», «λαϊκισμός», «λαμόγιο» που σφραγίζουν ακόμα την επικαιρότητα ούτε και εμβληματικές φράσεις όπως «Δεν θα ανεχτούμε να κυβερνάνε τον τόπο πέντε νταβατζήδες» του Κώστα Καραμανλή, «Μαζί τα φάγαμε» του Θόδωρου Πάγκαλου ή «Λεφτά υπάρχουν» του Γιώργου Παπανδρέου που δεν την είχε πει έτσι ακριβώς. Ύστερα ήρθαν τα τραγικά για τη χώρα «Μ’ ένα νόμο κι ένα άρθρο» και «Κανένα σπίτι σε χέρια τραπεζίτη» του Αλέξη Τσίπρα. Το λεξικό κλείνει με το «Ωχ αδελφέ» και την εύστοχη φράση του Αρκά «Καιρός να αφήσουμε τους εγωισμούς και να κοιτάξουμε λίγο τον εαυτό μας».

Δεν είναι λίγοι αυτοί που λένε ότι αν το Ποτάμι είχε αντέξει, θα είχε στη σημερινή συγκυρία μια δεύτερη ευκαιρία στην πολιτική σκηνή. Δύσκολο να απαντήσει κανείς σε μια τέτοια υπόθεση. Η αντοχή ενός μη επαγγελματικού μηχανισμού στον σκληρό ανταγωνισμό του πολιτικού συστήματος δεν είναι αυτονόητη. Ωστόσο, η αλήθεια είναι ότι το Ποτάμι μπήκε στον πολιτικό στίβο ανεμίζοντας όχι τη σημαία της Δεξιάς ή της Αριστεράς αλλά τη σημαία των αλλαγών και των μεταρρυθμίσεων για την εξάλειψη των παθογενειών που οδήγησαν τη χώρα στην κρίση. Αυτός είναι άλλωστε ο λόγος που συσπειρώθηκαν γύρω του χιλιάδες πολίτες και δεκάδες επιφανείς προσωπικότητες της δημόσιας ζωής ανοίγοντας διάλογο με το Ποτάμι αλλά και με την κοινωνία. Η απουσία της μεταρρυθμιστικής του πνοής κάνει σήμερα αισθητή την απουσία του Ποταμιού από την πολιτική ζωή της χώρας.