Μπορεί να κουράζει η επίκληση της δημοκρατίας;

Φασισμός, λαϊκισμός, ανορθολογισμός. Στην πρώτη γραμμή των δυτικών δημοκρατιών εδώ και πολλά πλέον χρόνια. Άλλοτε νικητές, άλλοτε οριακά ηττημένοι. Χωρίς όμως ποτέ να μπαίνουν στην άκρη της ιστορίας. Αντιθέτως, η επικείμενη δεύτερη συνεχόμενη ήττα της Μαρίν Λεπέν από τον Εμανουέλ Μακρόν στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών στη Γαλλία δείχνει πως θα είναι ελαφρύτερη από την προηγούμενη, παρά τη μαζική τελικά επιλογή των ψηφοφόρων της Αριστεράς υπέρ του Μακρόν και τον περιορισμό της επιλογής αποχής από τη μεριά τους. Η γαλλική περίπτωση δεν είναι μοναδική, ούτε είναι επαρκή τα επιχειρήματα περί κανονικοποίησης του προφίλ της Λεπέν ή περί αλαζονείας του Μακρόν για να ερμηνεύσουν την ισχυροποίηση της ακροδεξιάς επιλογής. Μήπως λοιπόν κλονίζεται το «δημοκρατικό μέτωπο» στη Γαλλία και στις άλλες δυτικές δημοκρατίες;

Η απειλή αποσταθεροποίησης της δημοκρατίας, το προβαλλόμενο ως κεντρικό κίνητρο της ψήφου υπέρ του Ζακ Σιράκ το 2002, του Εμανουέλ Μακρόν το 2017, του Τζο Μπάιντεν το 2020 στις εκλογικές αναμετρήσεις σε Γαλλία και ΗΠΑ, μοιάζει πλέον με ένα παρωχημένο επιχείρημα. Οι συνθήκες πολιτικής επαγρύπνησης των περασμένων ετών αποδεικνύονται για κάποιους υπερβολικές, ενώ δεν είναι λίγοι εκείνοι που φτάνουν να αμφισβητούν την πραγματική έκταση του κινδύνου. Η τελευταία δημοσιευμένη ανάλυση σειράς προσωπικών συνεντεύξεων με Γάλλους εκλογείς από την εταιρεία OpinionWay καταγράφει, μεταξύ άλλων, φράσεις όπως: «το δημοκρατικό μέτωπο ανήκει στο παρελθόν – έχουμε καταλάβει ότι πρόκειται για ένα τέχνασμα των κομμάτων που έχουν μάθει να μοιράζονται τα υπουργεία και το χρήμα» ή «η χρήση της ιδέας του δημοκρατικού μετώπου φτάνει στα όρια της καταστρατήγησης του δικαιώματος της ελεύθερης επιλογής και σκέψης». Γίνεται φανερό ότι η επίκληση της δημοκρατίας δημιουργεί κόπωση σε αυξανόμενο τμήμα του εκλογικού ακροατηρίου, όχι κατ’ ανάγκην γιατί αμφισβητείται το ίδιο το πολίτευμα, αλλά γιατί οι αρχές του δημοκρατικού πολιτεύματος χρησιμοποιούνται από πολιτικούς δρώντες ως εργαλεία εκλογικού ανταγωνισμού.

Αυτή η ερμηνεία της κόπωσης εξηγεί και την απροθυμία ψηφοφόρων της αριστεράς να καταδικάσουν ακροδεξιές υποψηφιότητες. Δεν πρόκειται δηλαδή για ιδεολογικής βάσης «σύγκλιση των άκρων», αλλά για τη μειωμένη πλέον δυνατότητα του επιχειρήματος της επίκλησης της δημοκρατίας να κινητοποιήσει τους αριστερούς, αλλά και τους πολιτικά αποστασιοποιημένους, ψηφοφόρους. Για αυτούς, η αποχή από τις κάλπες ή και η λευκή ψήφος –η οποία εκτιμάται ότι στον δεύτερο γύρο των γαλλικών εκλογών θα φτάσει το 13% όσων προσέλθουν στην κάλπη, ποσοστό υψηλότερο από κάθε προηγούμενη προεδρική αναμέτρηση– εκλαμβάνονται ως αποδεκτές επιλογές. Ωστόσο, η απόσταση μιας τέτοιας επιλογής από την επιλογή «καμικάζι», δηλαδή της ψήφου υπέρ οποιασδήποτε Λεπέν, στο όνομα μιας τιμωρητικής διάθεσης σε βάρος των πάσης φύσης ελίτ που χρησιμοποιούν την επίκληση στη δημοκρατία ως εκλογικό όπλο δεν είναι μεγάλη. Αντιθέτως, είναι πολύ μικρή για να θεωρούμε πολυτέλεια την αναζήτηση νέων επιχειρημάτων κατά των «–ισμών» που απειλούν τις κατακτήσεις του κράτους δικαίου και του κράτους πρόνοιας στη Δύση. Γιατί είναι σε αυτές τις κατακτήσεις που πρέπει να αναζητηθούν τα επιχειρήματα οποιουδήποτε Μακρόν και όχι απλώς στη θεωρητική οικειοποίηση της έννοιας της δημοκρατίας.