Θα επηρεάσει η πανδημία την ελληνική κοινωνία και πόσο;

Οι κοινωνικές αλλαγές σε αντιλήψεις και στάσεις εξελίσσονται σε μακρό χρόνο, πολλές φορές μέσα στη διάρκεια των αιώνων. Έρχονται όμως συγκυρίες που τις πυροδοτούν ή τις επιταχύνουν.

Η σημερινή κρίση που προκαλεί η πανδημία, έχει όλα τα χαρακτηριστικά μιας τέτοιας συγκυρίας γιατί, ενώ είναι σε πλήρη εξέλιξη, παραμένει απρόβλεπτη. Και αυτή η διάστασή της σε συνδυασμό με τη δυνατότητά της να αναπτύσσεται εκθετικά, προκαλεί τεράστια αβεβαιότητα σε παγκόσμια κλίμακα και διαχειριστικό και πολιτικό φόβο.

Δεν μπορούμε επομένως να έχουμε σήμερα μια σαφή εικόνα για τις τελικές επιπτώσεις που θα επιφέρει στις κοινωνίες μας. Ωστόσο κάποια αποτελέσματα είναι ήδη ορατά.

Πρώτα από όλα να σημειώσουμε ότι η χρονικά ανισόμετρη εξέλιξη της αρχικής φάσης της ανάπτυξης της πανδημίας, καθιστά σημαντικές τις διαφοροποιήσεις από χώρα σε χώρα, αν και αυτό που δεσπόζει είναι η παγκόσμια τάση.

Στην παγκόσμια διάσταση κυριαρχεί η αβεβαιότητα ακόμη και για το άμεσο μέλλον λίγων εβδομάδων και ένα αίσθημα αδυναμίας. Οι μεγάλες υπερδυνάμεις του πλανήτη δείχνουν να στέκουν σε πήλινα πόδια μπροστά στην πανδημία, μη έχοντας τρόπο αποτελεσματικής αντιμετώπισής της μέχρι τώρα. 

Ας φανταστούμε τις χώρες, και κατ’ επέκταση τις κοινωνίες μας, σαν ένα νέφος σημείων πάνω σε ένα επίπεδο που το ορίζουν δύο άξονες:

Ο άξονας των αναγκών (από επιβίωση έως ελευθερία) και ο άξονας των αξιών (από παραδοσιακές αξίες έως κοσμικές ορθολογικές αξίες).

Η ιστορική κίνηση του νέφους των χωρών (ας την ονομάσουμε μεγάλη κίνηση) αυτή τη στιγμή είναι να μετατοπίζεται προς την αρχή των αξόνων αυτού του επιπέδου. Μια κίνηση που αφενός περιγράφει τη σταδιακή μείωση των ελευθεριών προκειμένου να προταχθούν οι ανάγκες επιβίωσης και από την άλλη ισχυροποίηση αξιών και θεσμών όπως η οικογένεια, η πειθαρχία και η υπακοή στο κράτος.

Ωστόσο μέσα στο νέφος των χωρών υπάρχουν κι άλλες, εσωτερικές κινήσεις και αναδιατάξεις (ας τις ονομάσουμε η μικρή κίνηση), οι οποίες συναρτώνται κυρίως με τη σχετική επιτυχία αντιμετώπισης αυτής της πρώτης φάσης της πανδημίας κάθε χώρας ξεχωριστά.

Ειδικά η Ελλάδα ανήκει στην κατηγορία των χωρών που νιώθουν ότι τα έχουν πάει καλά μέχρι τώρα. Κι αυτό όσο και να φαίνεται παράξενο –και παρά τις αγωνίες και τους φόβους που επικρατούν παγκόσμια– δίνει μία αίσθηση επιτυχίας έως και «νίκης» στους Έλληνες που είχαν ανάγκη από ένα τέτοιο συναίσθημα μετά από χρόνια πολύπλευρης καχεξίας.

Μέσα λοιπόν στο «νέφος των χωρών», μέσα στην παγκόσμια κοινότητα, η Ελλάδα μετατοπίζεται προς το άνω δεξιά σημείο του, δηλαδή σε μια θέση όπου η κοινωνική αυτοπεποίθηση, από τη μια, και ο επιστημονικός/ορθολογικός λόγος, από την άλλη, ισχυροποιούνται.

Να και η σχηματική αποτύπωση

Η Ελλάδα κάνει σήμερα κίνηση, αντίθετη με τη φορά της παγκόσμιας κοινότητας.

Η εμπιστοσύνη των Ελλήνων στους πολιτικούς θεσμούς επιτέλους αυξάνεται μετά από χρόνια. Η διαχειριστική επάρκεια της Πολιτείας επιβραβεύεται με θετικές αξιολογήσεις. Το κομματικό σύστημα στο σύνολό του «βάζει πλάτη» παρά τις επιμέρους διαφορές, για να βγούμε με όσο το δυνατόν λιγότερες απώλειες σε ανθρώπινες ζωές στην επόμενη ημέρα.

Κρίσιμοι θεσμοί κοινωνικής αποστολής που για χρόνια ήταν απαξιωμένοι (όπως το Εθνικό Σύστημα Υγείας) αναβαπτίζονται στη συνείδηση των πολιτών

Συνωμοσιολογίες, μεταφυσικές λύσεις στα προβλήματα, αντιεπιστημονικές πρακτικές, βρίσκουν όλο και μικρότερη αποδοχή

Δημιουργούνται έτσι οι προϋποθέσεις ενίσχυσης του κοινωνικού κεφαλαίου (social capital) που αποτελεί τη βάση για να εμφανισθεί στον κόσμο μια Ελλάδα νέα, ανταγωνιστική, με αυτοπεποίθηση και στόχους.

Όμως, για να θυμηθούμε τον ποιητή, δεν ξέρουμε αν «κάνει άλμα πιο γρήγορο από τη φθορά».

Η αλλαγή που συντελείται εν μέσω πανδημίας δεν έχει αποκτήσει σταθερές βάσεις, ίσως αποδειχθεί ευκαιριακή και αδύναμη μπροστά στην επερχόμενη οικονομική ύφεση και να παρέλθει μαζί με το τέλος της υγειονομικής φάσης της πανδημίας.

Στην οικονομική φάση της πανδημίας «ήρωες» για να μας σώσουν δεν θα υπάρχουν, τα πράγματα θα είναι πολύ πιο δύσκολα, η Ανεργία θα γίνει και πάλι η μεγάλη κοινωνική απειλή. Βλέπουμε ωστόσο μια σημαντική προσπάθεια τόσο του ιδιωτικού όσο και του δημόσιου τομέα να εκσυγχρονισθούν, να αξιοποιήσουν τις νέες τεχνολογίες, να μειώσουν όσο γίνεται τις επιπτώσεις σε μια ήδη επιβαρυμένη οικονομία από τη μακροχρόνια κρίση.

Πώς θα καταλήξει λοιπόν αυτή η αντίρροπη κίνηση ανάμεσα στο παγκόσμιο και το τοπικό;

Ποια σενάρια θα επικρατήσουν τελικά;

Κανείς δεν μπορεί να είναι βέβαιος.

Όμως σήμερα περισσότερο από ποτέ χρειαζόμαστε να ανανεώσουμε τη σκέψη μας, να γίνουμε αιρετικοί και ριζοσπάστες, να μην υποκλιθούμε στην «πεπατημένη» γιατί πολύ απλά πεπατημένη δεν υπάρχει.

Ας το προσπαθήσουμε.