Κοινωνια

Όταν φάρμακα και ουσίες γίνονται εργαλεία ελέγχου και κακοποίησης στις συντροφικές σχέσεις

Η κρυφή χορήγηση ουσιών που αποτελεί μια λιγότερο ορατή μορφή κακοποίησης

Παναγιώτα Μπαλή
2’ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

Τι είναι ο «χημικός έλεγχος» και πώς χρησιμοποιούνται φάρμακα και άλλες ουσίες ως εργαλεία εξαναγκασμού, χειραγώγησης και εξάρτησης

Η χρήση φαρμάκων και βλαβερών ουσιών χωρίς τη συναίνεση του συντρόφου, αλλά και η παρέμβαση στη φαρμακευτική αγωγή, μπορούν να αποτελέσουν μορφές κακοποίησης που συχνά είναι δύσκολο να αναγνωριστούν.

Υποθέσεις που έρχονται στο φως της δημοσιότητας, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, αναδεικνύουν μια λιγότερο γνωστή διάσταση της κακοποίησης στις συντροφικές σχέσεις: τη χρήση φαρμάκων και ουσιών σε βάρος ενός νυν ή πρώην συντρόφου. Η πρόσφατη υπόθεση στο Περιστέρι, όπου μια γυναίκα κατηγορείται ότι δηλητηρίαζε το φαγητό του πρώην συζύγου της, επαναφέρει στη δημόσια συζήτηση το ζήτημα της σκόπιμης χορήγησης ουσιών χωρίς τη συναίνεση του άλλου ατόμου. Παρότι τα κίνητρα και οι συνθήκες τέτοιων περιστατικών μπορεί να διαφέρουν, η επικαιρότητα αποτελεί αφορμή για να εξετάσουμε μια λιγότερο ορατή μορφή συντροφικής κακοποίησης: τη χρήση φαρμάκων και ουσιών ως μέσων εξαναγκασμού και ελέγχου.

Στη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία συναντάμε τον όρο «χημικός έλεγχος» (chemical control), ο οποίος αναφέρεται στη χρήση φαρμάκων ή άλλων ουσιών ως μέσων εξαναγκασμού, χειραγώγησης και ελέγχου ενός ατόμου. Η χορήγηση ουσιών χωρίς συναίνεση μπορεί να προκαλέσει σοβαρή σωματική βλάβη και, ανάλογα με την ουσία και τις συνθήκες έκθεσης, να θέσει ακόμη και σε κίνδυνο τη ζωή του ατόμου. Η νόμιμη διάθεση ενός φαρμάκου δεν συνεπάγεται ότι η χρήση του χωρίς ιατρική ένδειξη ή χωρίς τη συναίνεση του ατόμου είναι ακίνδυνη.

Αυτού του είδους οι συμπεριφορές χειραγώγησης εντάσσονται σε ένα ευρύτερο μοτίβο κακοποίησης στις συντροφικές σχέσεις και περιορίζουν την αυτονομία, υπονομεύουν την υγεία και ενισχύουν την εξάρτηση του θύματος από τον κακοποιητικό σύντροφο.

Οι πρακτικές αυτές δεν περιορίζονται στη χρήση παράνομων ή εξαρτησιογόνων ουσιών. Μπορεί να περιλαμβάνουν την κρυφή χορήγηση συνταγογραφούμενων και μη συνταγογραφούμενων φαρμάκων ή βλαβερών ουσιών μέσω τροφίμων ή ποτών, χωρίς τη γνώση και τη συναίνεση του θύματος. Ο κακοποιητικός σύντροφος μπορεί επίσης να επιβάλλει τη λήψη φαρμάκων, να αποκρύπτει την απαραίτητη αγωγή, να παρεμποδίζει την πρόσβαση σε θεραπεία ή να παρεμβαίνει στον τρόπο λήψης των φαρμάκων. Έτσι, ακόμη και η ανάγκη ενός ανθρώπου για ιατρική φροντίδα μπορεί να μετατραπεί σε μέσο εξάρτησης και ελέγχου.

Υπονομεύοντας την αξιοπιστία

Ένας από τους σκοπούς της χρήσης φαρμάκων και άλλων ουσιών ως μέσων ελέγχου είναι η σωματική και ψυχολογική αποδυνάμωση του θύματος. Η χορήγησή τους μπορεί να προκαλέσει καταστολή, μειωμένη εγρήγορση ή δυσκολίες στην καθημερινή λειτουργικότητα, περιορίζοντας τη δυνατότητα του ατόμου να αντισταθεί, να προστατεύσει τον εαυτό του ή να απομακρυνθεί από μια κακοποιητική σχέση.

Η ψυχολογική χειραγώγηση αποτελεί επίσης μέρος αυτής της μορφής κακοποίησης. Μέσα από την άρνηση ή τη διαστρέβλωση όσων συμβαίνουν, το θύμα μπορεί να οδηγηθεί στο να αμφισβητεί τη μνήμη, την κρίση και την αντίληψή του. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο κακοποιητικός σύντροφος επιχειρεί να πείσει το θύμα ότι αντιμετωπίζει ζητήματα ψυχικής υγείας ή ότι χρειάζεται φαρμακευτική αγωγή, χωρίς σχετική ιατρική ένδειξη.

Η κρυφή χορήγηση ουσιών μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για την υπονόμευση της αξιοπιστίας του θύματος, με σκοπό να παρουσιαστεί ως αποδιοργανωμένο, ανεπαρκές ή αναξιόπιστο απέναντι στο οικογενειακό και κοινωνικό του περιβάλλον, στους επαγγελματίες υγείας ή στις αρμόδιες αρχές. Αυτή η πτυχή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε περιπτώσεις διαζυγίου ή διεκδίκησης της επιμέλειας παιδιών, όταν ο κακοποιητικός σύντροφος προσπαθεί να παρουσιάσει το θύμα ως ακατάλληλο να ανταποκριθεί στις γονεϊκές του υποχρεώσεις.

Και βέβαια, η πρόκληση απώλειας αισθήσεων ή αδυναμίας αυτοπροστασίας μέσω της χορήγησης ουσιών μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί με σκοπό τον σεξουαλικό εξαναγκασμό, την οικονομική εκμετάλλευση ή τον περιορισμό της εργασιακής ανεξαρτησίας, ενισχύοντας την εξάρτηση από τον κακοποιητικό σύντροφο.

Η αναγνώριση αυτών των μορφών κακοποίησης δεν είναι πάντοτε εύκολη: οι επιπτώσεις τους μπορεί να αποδίδονται σε άλλες αιτίες, ενώ αυτού του είδους η χειραγώγηση παρουσιάζεται ακόμη και ως εκδήλωση φροντίδας ή ενδιαφέροντος. Γι’ αυτό, η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση των επαγγελματιών υγείας και ψυχικής υγείας, καθώς και των λειτουργών της δικαιοσύνης, είναι ιδιαίτερα σημαντικές για την έγκαιρη αναγνώριση και την προστασία των θυμάτων.