Νεοσεξισμός: ένας ευγενικός τρόπος να σου πουν «άντε πλύνε κανά πιάτο»

Τον παραδοσιακό, μασίφ σεξισμό –τώρα πια– τον αναγνωρίζουμε άμα τη εμφανίσει. Από το «τράβα στην κουζίνα σου να πλύνεις κανά πιάτο», μέχρι το «είδες η Μαιρούλα; Ξανθιά, ξε-ξανθιά στην έφαγε τη θέση», μια βόλτα με το αμάξι στην πόλη ή το χωριό. Σχεδόν δεν μας σοκάρει πια, μάθαμε να τον αντιμετωπίζουμε ή να τον προσπερνάμε, ανάλογα με τον εκτιμώμενο κίνδυνο κλιμάκωσης μιας αντιπαράθεσης στη μέση του δρόμου ή ακόμα και μέσα στο σπίτι μας.

Ο νεο-σεξισμός από την άλλη, είναι μια διαφορετική ιστορία: πολύ παλιά σε ό,τι έχει να κάνει με τον εντοπισμό και την ορολογία, αλλά κάπως πιο φρέσκια ως μάστιγα στη γυναικεία ζωή. Γιατί με την επέλαση του #MeToo, κάποιοι εκπρόσωποι του μισογυνισμού αναδιπλώθηκαν ή κρύφτηκαν αποτελεσματικά, πίσω από τους ωραίους τρόπους και τη διπλωματία, πίσω από τη «μη θέση» που είναι κι αυτή θέση.

Ο νεο-σεξισμός, ακόμη χειρότερα, μιλά τη γλώσσα της ισότητας. Είναι ένας κροκόδειλος που τραγουδάει που φωνή με αηδονιού. Δεν απορρίπτει ανοιχτά τα δικαιώματα των γυναικών, δεν αμφισβητεί τις στατιστικές περί ανισότητας και αμελητέας εκπροσώπης στην εργασία και την επιχειρηματικότητα, στην πολιτική και τη δημόσια σφαίρα. Δεν υπερασπίζεται ευθέως μισογυνικά προτάγματα και μισάνθρωπες λογικές. Εμφανίζεται ως «η φωνή της λογικής», ακούγεται ως «εγώ είμαι το σωστό», μετέρχεται τη μετριοπάθεια και την αντικειμενικότητα και καταλήγει συμπεραίνοντας ότι οι γυναίκες (οι θηλυκότητες, η ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα), «εντάξει, το έχουν λίγο παρακάνει». Ότι τους δόθηκαν δικαιώματα (!), «...αλλά κι αυτές όλο ζητάνε, κάπου φρένο, βρε αδελφέ».

Πρόκειται για μη έξυπνη μετατόπιση, έναν διπλωματικό χειρισμό της «καυτής πατάτας» ειδικά όταν η κοινωνία βρίσκεται σε σημείο βρασμού, για παράδειγμα με το ζήτημα των γυναικοκτονιών, και εκεί πρέπει να ειπωθεί κάτι από τη νεοσεξιστική πτέρυγα, το οποίο θα λειτουργήσει πυροσβεστικά.

Ο νεο-σεξισμός στο μικροσκόπιο των κοινωνικών επιστημών

Ο όρος «νεο-σεξισμός» σερνόταν στα έδρανα των κοινωνικών επιστημών ήδη από τη δεκαετία του ’80, ωστόσο, εισήχθη από τους κοινωνικούς ψυχολόγους Francine Tougas, Rupert Brown, Ann Beaton και Serge Joly το 1995, οι οποίοι περιέγραψαν τον νεοσεξισμό ως τη σύγκρουση ανάμεσα σε δύο αντιφατικές τάσεις.

Στο ένα στρατόπεδο, οι σύγχρονες κοινωνίες αποδέχονται (θεωρητικά) την αρχή της ισότητας των φύλων. Στο άλλο, εξακολουθούν να υπάρχουν αρνητικές αντιδράσεις απέναντι στις διεκδικήσεις των γυναικών για μια σειρά από (φαινομενικά λυμένα) ζητήματα όπως η σωματική αυτονομία, η μεγαλύτερη κοινωνική και επαγγελματική ισότητα, η πρόσβαση σε καθαρά ανδροκρατούμενες περιοχές στη δημόσια ζωή. Και εδώ έρχεται η γέμιση στο σάντουιτς – αν η μία πλευρά του τοστ είναι ο μισογυνισμός και η άλλη ο θυμωμένος, διεκδικητικός φεμινισμός, ο νεοσεξισμός είναι η γλιστερή σως.

Ο ευγενικά διατυπωμένος λόγος που είναι σπαρμένος με σπασμένα γυαλιά. Καθώς το βασικό ζητούμενο του νεοσεξισμού δεν είναι ότι οι γυναίκες πρέπει να έχουν λιγότερα δικαιώματα, αλλά το ότι βασικά προβλήματα του παρελθόντος τους επιλύθηκαν, δεν έχουν λόγο να διαμαρτύρονται, να διεκδικούν, να αντιπαρατίθενται.

«Δικαίωμα ψήφου έχετε! Πρόσβαση στην άμβλωση έχετε! Δουλεύετε όπως οι άντρες. Κάνετε ό,τι θέλετε πια, όπως και εμείς», θα έλεγε ο κομψός νεοσεξιστής μας, αμφισβητώντας το πλαίσιο των ανισοτήτων, «αφού έγιναν βήματα, βρε κορίτσια». Και προφανώς αυτός είναι ο ιδανικότερος τρόπος για να παρουσιαστούν οι διεκδικήσεις υπερβολικές και οι φεμινίστριες τρελές ή ακόμα χειρότερα επαγγελματικά εξοργισμένες.

Γιατί όταν μιλάς για το πρόβλημα σαν να έχει λυθεί, μιλάς –περίπου- από θέση ισχύος. Και όταν μιλάς από θέση ισχύος με ηρεμία και επίπλαστη ευγένεια έχεις διανύσει τη μισή απόσταση για να εξουδετερώσεις τα επιχειρήματα της «απέναντι» πλευράς. Αλλά ας μιλήσουμε με παραδείγματα: ας υποθέσουμε ότι μια γυναίκα μιλά για το μισθολογικό χάσμα στην εργασία. Αν γνωρίζεις ήδη ότι στατιστικά πλέον οι γυναίκες βγαίνουν με περισσότερα εφόδια στην αγορά εργασίας και της πεις ότι δεν προσπαθεί αρκετά, τη στιγμή που ο άντρας ομόλογός της, με λιγότερα προσόντα λαμβάνει τον διπλάσιο μισθό, θα φανείς κατευθείαν μισογύνης και κακοπροαίρετος.

Εάν ωστόσο της επισημάνεις ότι η «γυάλινη οροφή» παίρνει να σπάει σιγά – σιγά, «αλλά προσπάθησε και εσύ, καημένη, να γίνεις λίγο καλύτερη και πιο ανταγωνιστική στο αντικείμενό σου, αφού θες τα ίδια και περισσότερα λεφτά», πιστεύεις ότι ακυρώνεις την ένταση της διεκδίκησης, καμιά φορά και τη διεκδίκηση την ίδια.

Το μικρό, μοχθηρό, αλλά πολύ ευγενικό αδελφάκι του σεξισμού

Η λογική πίσω από την εργαλειοθήκη του νεο-σεξισμού είναι συγκεκριμένη. Οι κοινωνικές δομές εξαφανίζονται από το κάδρο και όλα αποδίδονται στην ατομική ευθύνη (σ.σ.: γενικώς, η καραμέλα της ατομικής ευθύνης προσφέρεται τόσο σε άντρες όσο και σε γυναίκες, απλώς οι γυναίκες είναι κατά παράδοση πιο αγαπημένος στόχος). Επί του συγκεκριμένου παραδείγματος, ο νεο-σεξισμός σου λέει ότι αν μια γυναίκα δεν προοδεύει, η αιτία θεωρείται αποκλειστικά δική της. Αν καταγγέλλει διάκριση, κατηγορείται ότι αναζητά δικαιολογίες. Αν διεκδικεί αλλαγές, χαρακτηρίζεται υπερβολική.

(Όποιος δεν έχει παρακολουθήσει κουβέντα για τις ποσοστώσεις στα επαγγέλματα και για την εργαλειοποίηση που σηκώνει η λέξη «ποσόστωση», δεν ξέρει τι χάνει. «Γιατί 50-50 στην ιεραρχία; Γιατί πρέπει να έχουμε δύο γυναίκες διευθύντριες και δύο άντρες διευθυντές; Άρα δεν θέλετε αξιοκρατία, θέλετε τη θέση επειδή σας τη δίνει η ποσόστωση», ουρλιάζουν κατά καιρούς στα διάφορα στρογγυλά τραπέζια οι μισογύνηδες. Και άντε τώρα να εξηγήσεις ότι στους 4 διευθυντές οι δύο πρέπει να είναι γυναίκες και οι επικεφαλής ας διαλέξουν τις καλύτερες...).

Αυτός είναι και ο λόγος που ο νεοσεξισμός είναι πιο δύσκολο να εντοπιστεί από τον κλασικό σεξισμό. Δεν εκφράζεται μέσω ανοιχτής περιφρόνησης αλλά μέσω αμφισβήτησης. Δεν λέει «οι γυναίκες είναι κατώτερες». Λέει «οι γυναίκες έχουν ήδη τα πάντα». Δεν λέει «δεν υπάρχει χώρος για γυναίκες». Λέει «οι καλύτεροι θα τα καταφέρουν ανεξαρτήτως φύλου». Δεν λέει «σταματήστε να διεκδικείτε δικαιώματα». Λέει «σταματήστε να γκρινιάζετε». Δεν αντιπαρατίθεται, χαϊδεύει (ψεκάζοντας σε με σπρέι πιπεριού).

Ακριβώς γι' αυτό οι ερευνητές δημιούργησαν τη λεγόμενη Neosexism Scale, μια κλίμακα έντεκα ερωτήσεων που σχεδιάστηκε για να μετρήσει αυτές τις πιο σύγχρονες και συγκαλυμμένες μορφές έμφυλης προκατάληψης. Η κλίμακα περιλαμβάνει δηλώσεις όπως ότι οι διακρίσεις κατά των γυναικών στην εργασία δεν αποτελούν πλέον πρόβλημα, ότι τα αιτήματα των γυναικών για ισότητα είναι υπερβολικά ή ότι πολλές επιχειρήσεις προσλαμβάνουν γυναίκες μόνο εξαιτίας κοινωνικών πιέσεων (σ.σ.: τι λέγαμε παραπάνω για τους καβγάδες της... ποσόστωσης; Ε, αυτό!).

Οι ερωτήσεις δεν μετρούν την ανοιχτή εχθρότητα απέναντι στις γυναίκες, αλλά τη (συνεπή) αντίσταση απέναντι στην κοινωνική πρόοδο και στις πολιτικές ισότητας.

Η σημασία της κλίμακας υπήρξε καθοριστική, επειδή απέδειξε ότι κάποιος μπορεί να δηλώνει υπέρ της ισότητας και ταυτόχρονα να αναπαράγει, να διαιωνίζει και τελικά να κεφαλαιοποιεί απόψεις που υπονομεύουν κάθε προσπάθεια για την επίτευξή της. Με άλλα λόγια, η σύγχρονη προκατάληψη δεν χρειάζεται να είναι κραυγαλέα για να είναι αποτελεσματική. Κι αυτό έχει εφαρμογές σε όλα τα είδη μίσους – ο ρατσισμός δεν θα είναι κατ’ ανάγκη επιθετικός, ο μισαναπηρισμός επίσης, ο μισογυνισμός και ούτω καθεξής.

Και φυσικά υπάρχει πλέον και το ψηφιακό περιβάλλον (και τα social media) που έχουν βοηθήσει τα μάλλα τα συγκοινωνούντα δοχεία νεοσεξισμού και ανδρόσφαιρας. Ο ένας (νεοσεξισμός) χαϊδεύει και η άλλη (ανδρόσφαιρα) δαγκώνει.

Μισογυνικά τρολ συσπειρώνονται σε κοινότητες ξερνώντας μίσος και εκστρατεύοντας για να συσπειρώσουν κι άλλους ομοιδεάτες στη «βάρκα», απορροφώντας την κατακραυγή του υγιούς κομματιού της κοινωνίας και την ίδια στιγμή οι undercover συνάδελφοι περσόνων όπως ο Τέιτ, δημοσίως αποκηρύσσουν τις πρακτικές του και ιδιωτικώς τις στηρίζουν ποικιλλοτρόπως.

Ω, τι κόσμος (και μπαμπά και μαμά)...

Ομοίως, τους ακραίους τους αντιλαμβάνεται κανείς από το πρώτο τουίτ. Την ευθεία επίθεση την καταλαβαίνουν όλοι.
Την υποβάθμιση της έμφυλης βίας, όμως; Τη διακριτική αμφισβήτηση των αιτίων των γυναικοκτονιών; Τη ρητορική ότι η ολοένα και αυξανόμενη πρόοδος των γυναικών μεταφράζεται και παρουσιάζεται ως αδικία σε βάρος των ανδρών; Εκεί τα πράγματα είναι δύσκολα.

(Σ.Σ.: Προσφάτως, για παράδειγμα, κάποιοι έβριζαν χυδαία όχι τον δράστη, αλλά το θύμα της 15ης γυναικοκτονίας στην Ελλάδα. Υπήρχαν και άλλοι, ωστόσο, που μυξόκλαιγαν δημοσίως, αλλά παραλλήλως και επίσης δημοσίως ασκούσαν «εποικοδομητική» κριτική στο θύμα που «έμπλεξε με Αλβανό», «που οι γυναίκες έχουν μια ροπή στα κακά παιδιά» και πάει λέγοντας...).

Και αυτή είναι η «βρωμοδουλειά» του νεοσεξισμού – η γεφύρωση του δημόσια αποδεκτού λόγου με τα πλέον ανάρμοστα, μισογυνικά και, εν τέλει βαθιά αντικοινωνικά ιδεολογήματα της ανδρόσφαιρας.

Γιατί να βρίσεις τις φεμινίστριες; Γιατί να ρίξεις το επίπεδο; Αρκεί να σπείρις την αμφιβολία, να διαδώσεις τη σιγουριά ότι υπερβάλλουν, ότι οι διακρίσεις ανήκουν στο παρελθόν, ότι τα πραγματικά θύματα είναι οι άντρες, να, ας όπως το έκανε για χρόνια (δακρύζοντας πότε – πότε στις τηλεοπτικές του συνεντεύξεις) ο Τζόρνταν Πίτερσον.

Κάπως έτσι, μ’ ένα σμπάρο, πολλά τρυγόνια – ο τρόπος του νεοσεξισμού κανονικοποιεί και τελικά νομιμοποιεί τις ακραίες θέσεις, απλώς όχι από την κυρία είσοδο, αλλά στην πίσω αυλή, εκεί που μαζεύονται όλοι για την περί κοινοχρήστων συνέλευση. Εκεί θα ακουστούν πολύ πιο εύκολα, χωρίς κυρώσεις, χωρίς καν συνέπειες, ότι οι γυναίκες το «παράκαναν» με την επαναστατική γυμναστική.

Και εδώ έρχονται τα δύσκολα με τους αριθμούς να είναι πάντα πιο ειλικρινείς: από τη στιγμή που ένα έφηβο αγόρι ανοίγει λογαριασμό στο Tik Tok, χρειάζονται λιγότερα από 30 λεπτά, ανεξαρτήτως των αναζητήσεών του, για να φτάσει μπροστά στα μάτια του ακραίο μισογυνιστικό περιεχόμενο.

Στα πιο επικίνδυνα νερά των συζητήσεων για την έμφυλη βία

Κάπως έτσι φτάνουμε, τελικά, στον απώτερο στόχο της λειτουργίας του νεοσεξισμού, ως ιδεολογικού καταφυγίου σε όσους δεν αποδέχονται την έμφυλη ανισότητα, τη βία κατά των γυναικών, τις νομιμοποιημένες διακρίσεις και τις πολιτικές ελέγχου σωμάτων, αλλά δεν θέλουν να χαρακτηριστούν και σεξιστές. Η επίκληση στην «κοινή λογική» με επιχειρήματα του τύπου «όλοι άνθρωποι είμαστε, τι εννοείται γυναικοκτονία», με γλώσσα γεμάτη αναφορές στην «αξιοκρατία» και στα «πανανθρώπινα δικαιώματα», ο νεοσεξισμός απλώς καμουφλάρει τα στερεότυπα και αμπαλάρει τις προκαταλήψεις που κάποτε ήταν απλώς Τετάρτη όταν εκφράζονταν ωμά από τη Βουλή μέχρι το καφενείο της γειτονιάς.

Δεν πρόκειται, λοιπόν, για κάποια meta έκδοση του παραδοσιακού μασίφ σεξισμού, αλλά για ένα εξελιγμένο γλωσσικό και συμπεριφορικό μοντέλο, προσαρμοσμένο στα δεδομένα της μετά #MeToo εποχής. Ένα γλωσσάρι για να μην προκαλέσει το φεμινιστικό κύμα, αλλά για να επιτελέσει την εργασία του, όπως και παλαιότερα. Άλλωστε μόνο οι «πυροβολημένες» τα βάζουν με τους ευγενείς, τους ουδέτερους και τους καλοπροαίρετους, σωστά; Άντε τώρα να απαντήσεις «ολόσωστα» και να μην εκτεθείς.

ΠΗΓΕΣ:

-Tougas, F., Brown, R., Beaton, A. M., & Joly, S. (1995). Neosexism: Plus ça change, plus c'est pareil. Personality and Social Psychology Bulletin.

-Campbell, B. E., Schellenberg, E. G., & Senn, C. Y. (1997). Evaluating Measures of Contemporary Sexism. Psychology of Women Quarterly.

-A-Z Gender Studies Glossary, λήμμα «Neosexism».

-Rollano, C., Pérez-González, J.-C., & Román-González, M. A Framework for Understanding the Manosphere. Social and Personality Psychology Compass.

-Franklin-Paddock, B., Platow, M. J., & Ryan, M. K. From Privilege to Threat: Unraveling Psychological Pathways to the Manosphere. Archives of Sexual Behavior.

-European Union Knowledge Hub on Prevention of Radicalisation, Online Misogyny and the Manosphere: A Review of Scientific Literature (2014-2024).