Από τον γιατρό-αυθεντία στον γιατρό-influencer: Πώς αλλάζει η Ιατρική στην εποχή των social media

Η αφορμή που γράφω αυτό άρθρο είναι ότι η ηλικία μου απαιτεί να παρακολουθώ τους σχετικούς αιματολογικούς δείκτες που αφορούν την πρόληψη μεταβολικών και καρδιαγγειακών νοσημάτων, ώστε να προλάβω τυχόν δυσάρεστες συνέπειες για την υγεία μου. Αναγκαστικά ήρθα, λοιπόν, αντιμέτωπος με το θέμα το οποίο απασχολεί όλους τους κάτοικους του πλανήτη Γη από κάποια ηλικία και πάνω. Με παρακολουθεί ένας εξαιρετικός γιατρός –φίλος μου πλέον–, ο οποίος, όντας συνεπής στα τρέχοντα ιατρικά πρωτόκολλα, μου συστήνει την λήψη στατινών.

Παράλληλα στα social media διεξάγεται μια έντονη συζήτηση από γιατρούς για τις παρενέργειες αυτών των θεραπειών και για την ευκολία με την οποία συνταγογραφούνται χωρίς να συνεκτιμώνται και άλλοι παράγοντες που αφορούν τον κάθε ασθενή. To αποτέλεσμα αυτής της συζήτησης απευθείας με την κοινωνία είναι η αμφισβήτηση των επίσημων ιατρικών οδηγιών όσον αφορά τις στατίνες, ένα φάρμακο που για πολλούς γιατρούς είναι η βασική αιτία της αύξησης του προσδόκιμου ζωής.

Επειδή δεν είμαι γιατρός, δεν θα αποφασίσω τι είναι το σωστό και τι όχι και, φυσικά, δεν θα προτείνω θεραπείες. Αυτό που θα κάνω είναι να αναφερθώ στο συγκεκριμένο επιστημονικό πεδίο της Ιατρικής από την πλευρά της Επιστημολογίας και της Κοινωνιολογίας.

Στατίνες, Ιατρική και social media: Βρισκόμαστε μπροστά σε μια αλλαγή παραδείγματος;

Ο Τόμας Κουν (T. S. Kuhn) στο μνημειώδες έργο του «Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων» χρησιμοποιεί την έννοια του «παραδείγματος» (paradigm) για να περιγράψει το κοινό πλαίσιο μέσα στο οποίο εργάζεται μια επιστημονική κοινότητα. Αυτό συμπεριλαμβάνει: βασικές θεωρίες και έννοιες, αποδεκτές μεθόδους, πρότυπα για το τι θεωρείται σωστό επιστημονικό πρόβλημα και λύση και γενικότερες παραδοχές για το πώς κατανοούμε την πραγματικότητα.

Για τον Κουν, η επιστήμη δεν εξελίσσεται πάντα γραμμικά. Συνήθως υπάρχει μια περίοδος «κανονικής επιστήμης», όπου οι επιστήμονες λύνουν προβλήματα μέσα στο υπάρχον παράδειγμα. Όταν συσσωρεύονται ανωμαλίες που το παράδειγμα δυσκολεύεται να εξηγήσει, μπορεί να προκύψει κρίση και τελικά μια επιστημονική επανάσταση, κατά την οποία εγκαθίσταται ένα νέο παράδειγμα.

Γνωστή περίπτωση αλλαγής παραδείγματος: η μετάβαση από την Πτολεμαϊκή στην Κοπερνίκεια/Ηλιοκεντρική Αστρονομία ή από τη Νευτώνεια Φυσική στη Θεωρία της Σχετικότητας του Αϊνστάιν. Με μία φράση: το παράδειγμα είναι το κοινό «πλαίσιο σκέψης» που καθορίζει τι θεωρεί μια επιστημονική κοινότητα πρόβλημα, μέθοδο και αποδεκτή λύση.

Για την περίπτωση, λοιπόν, στην οποία αναφερόμαστε, δηλαδή της αντιμετώπισης της υψηλής LDL χοληστερόλης και των επιπτώσεών της στην υγεία μας, η χορήγηση στατινών ήταν μέχρι τον τελευταίο καιρό ο απόλυτος και σχεδόν μοναδικός τρόπος. Σημειωτέον ότι το όριο χορήγησης εγώ προσωπικά το θυμάμαι να πέφτει από το 240 στο 180 μέσα σε λίγες δεκαετίες.

Όμως τώρα τελευταία φαίνεται κάτι να αλλάζει. Οι νεότερες οδηγίες αναγνωρίζουν πλέον πολύ περισσότερες διαστάσεις του καρδιαγγειακού κινδύνου. Οι αμερικανικές οδηγίες του 2026 ενσωματώνουν αιματολογικούς δείκτες και ειδικές εξετάσεις, όπως ApoB, Lp(a), CAC, και σύγχρονους υπολογισμούς κινδύνου, ενώ εξακολουθούν να θέτουν στόχους LDL και να χρησιμοποιούν τις στατίνες ως βασικό θεραπευτικό εργαλείο. To ίδιο και στην Ευρώπη, όπου επίσης ακολουθείται η ίδια κατεύθυνση.

Ποιο είναι, λοιπόν, το συμπέρασμα; Βρισκόμαστε σε αλλαγή παραδείγματος; Πιστεύω πως όχι. Αυτό που φαίνεται να συμβαίνει, από επιστημολογικής απόψεως, μάλλον προσιδιάζει σε μεταβατική περίοδο διεύρυνσης και επαναπροσδιορισμού παρά σε πλήρη «Κούνεια» επανάσταση. Οι επιστήμονες έχουν, απ’ ό,τι φαίνεται, κατανοήσει ότι το πρόβλημα, έτσι όπως ετίθετο για δεκαετίες, ήταν μικρότερο από το φαινόμενο που επιχειρούσαν να εξηγήσουν. Δηλαδή, στην περίπτωση της χοληστερόλης, το ερώτημα ίσως δεν είναι πλέον το πώς θα ρίξουμε την LDL, αλλά το πώς θα κατανοήσουμε, θα μετρήσουμε και θα τροποποιήσουμε με τον πιο τεκμηριωμένο τρόπο τον ατομικό αθηροσκληρωτικό κίνδυνο.

Το ανωτέρω ερώτημα στα social media εμφανίζεται υπεραπλουστευμένο ως «Φυσικά φάρμακα εναντίον στατινών» ή «Κετογονικές δίαιτες εναντίον μεσογειακής διατροφής» κ.λπ. Αυτό, κατά την άποψή μου, εκλαμβάνεται ως σύμπτωμα μιας βαθύτερης κρίσης εμπιστοσύνης προς τον θεσμικό ιατρικό λόγο, κάτι το οποίο διαπιστώσαμε με μεγάλη ένταση στην περίοδο της επιδημίας COVID με τη στάση του κόσμου απέναντι στα εμβόλια.

Εδώ ο Μισελ Φουκώ, διαπρεπής διανοούμενος, μέλος του ρεύματος που ονομάζουμε Σύγχρονη Γαλλική Φιλοσοφία, θα ρωτούσε: «Ποιος έχει το δικαίωμα να ορίζει τι είναι υγιές, ποιος παράγει την αλήθεια για το σώμα και με ποιους θεσμούς αποκτά κύρος αυτή η αλήθεια;». Υπάρχει λοιπόν ένα πραγματικό παράδοξο: οι κοινωνίες μπορεί να δυσπιστούν απέναντι στους θεσμούς, ενώ ταυτόχρονα να εξακολουθούν να εμπιστεύονται σε μεγάλο βαθμό τους γιατρούς ως πρόσωπα.

Με το νέο καθεστώς γνώσης δεν εξαφανίζεται η επιστήμη, αλλάζει όμως η διαδρομή με την οποία η επιστημονική αλήθεια αποκτά κοινωνική νομιμοποίηση

Η εποχή μας της πρωτοκαθεδρίας των social media έχει δημιουργήσει και τον influencer-γιατρό, ο οποίος αλλάζει τη διαδρομή με την οποία η επιστημονική αλήθεια αποκτά κοινωνική νομιμοποίηση. Έχουμε λοιπόν μια αλλαγή στη διαδρομή και στο καθεστώς της γνώσης:

• Παραδοσιακό καθεστώς γνώσης: πανεπιστήμιο → επιστημονικό περιοδικό/δημοσίευση → κατευθυντήρια οδηγία → γιατρός → ασθενής.
• Νέο καθεστώς γνώσης: επιστημονική δημοσίευση → podcast → YouTube → Instagram/TikTok → προσωπική μαρτυρία → κοινότητα ασθενών → γιατρός.

Με το νέο καθεστώς γνώσης δεν εξαφανίζεται η επιστήμη, αλλάζει όμως η διαδρομή με την οποία η επιστημονική αλήθεια αποκτά κοινωνική νομιμοποίηση, υπό την πίεση, σε μεγάλο βαθμό, των social media. Αυτά από τη μια πλευρά διαμορφώνουν το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο η ιατρική γνώση αμφισβητείται και τίθεται σε διαπραγμάτευση μέχρι να νομιμοποιηθεί, γιατί τα social media επιταχύνουν τη διάδοση μιας γνώσης και της εμπειρίας που αποκτάται και μέσα από τις διάφορες ιντερνετικές κοινότητες.

Όταν η αμφισβήτηση της Ιατρικής μετατρέπεται σε αγυρτεία

Όμως, από την άλλη, υπάρχει και η σκοτεινή πλευρά της αλλαγής του παραδείγματος, όταν η αμφισβήτηση της Ιατρικής γίνεται αγυρτεία. Εκεί που η επιστημονική αμφισβήτηση δεν είναι επιστημονική.

Πρόσφατα είχαμε την τραγική απώλεια του δημοφιλούς τραγουδιστή Γιώργου Μαζωνάκη κάτω από παρόμοιες συνθήκες. Ο αγύρτης γιατρός εμφανίζεται ως «αντισυστημικός», ενώ στην πραγματικότητα χρησιμοποιεί το κύρος του συστήματος. Φορά τη λευκή μπλούζα, χρησιμοποιεί ιατρική ορολογία, διαθέτει έναν χώρο που μοιάζει με κλινική και χειρίζεται μηχανήματα που δημιουργούν την εικόνα τεχνολογικής εγκυρότητας, ενώ πρόκειται για μια σκηνογραφία που αντικαθιστά την επιστήμη.

Εδώ εμφανίζεται αναγκαστικά και η φουκωική διάσταση: Η ιατρική δεν λειτουργεί μόνο μέσω γνώσης αλλά και μέσω εξουσίας, διότι ο γιατρός διαθέτει θεσμικό κύρος. Το λευκό μπλουζάκι, το ιατρείο, το μηχάνημα, η ιατρική ορολογία, η επιστημονική ιδιότητα δημιουργούν ένα πειστικό καθεστώς αλήθειας, με αποτέλεσμα ο ασθενής να βρίσκεται σε μια ασύμμετρη σχέση.

Δεν μπορεί ο ασθενής να γνωρίζει από μόνος του αν μια συγκεκριμένη διαδικασία είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη, απλώς «εμπιστεύεται». Και ακριβώς αυτή η εμπιστοσύνη μπορεί να γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης. Η αγυρτεία, λοιπόν, δεν είναι απλώς «λάθος ιατρική» είναι η κατάχρηση της κοινωνικής εμπιστοσύνης που έχει επενδυθεί στον θεσμό της Ιατρικής.

Επομένως το ζήτημα δεν είναι απλώς εάν πρέπει να εμπιστευόμαστε τους γιατρούς. Η σωστή ερώτηση είναι: Πώς οργανώνουμε ένα σύστημα στο οποίο ο ασθενής να μη χρειάζεται να βασίζεται αποκλειστικά στην προσωπική εμπιστοσύνη; Και η απάντηση μπορεί να είναι μόνο: Με θεσμική πληρότητα και έλεγχο.