MyAthens: Πόλεμος ευθυνών για το λουκέτο στον ξενώνα για άστεγους χρήστες

Λίγες ημέρες πριν ολοκληρωθεί η λειτουργία του, ο μοναδικός Ξενώνας Μεταβατικής Φιλοξενίας για άστεγους ενεργούς χρήστες ψυχοδραστικών ουσιών στην Αθήνα άδειασε.

Οι τελευταίοι φιλοξενούμενοι μετακινήθηκαν σε άλλες δομές και οι εργαζόμενοι αποχαιρέτησαν έναν χώρο που, από το 2020 μέχρι σήμερα, αποτέλεσε σημείο αναφοράς για περίπου 500 ανθρώπους που βρέθηκαν αντιμέτωποι με την αστεγία και την εξάρτηση.

Το κλείσιμο της δομής προκάλεσε σφοδρή αντιπαράθεση. Η πρώην δημοτική αρχή του Κώστα Μπακογιάννη κάνει λόγο για κατάργηση μιας πρωτοποριακής κοινωνικής υπηρεσίας, ενώ η σημερινή διοίκηση του Δήμου Αθηναίων απαντά ότι δεν πρόκειται για κατάργηση αλλά για ολοκλήρωση μιας συμφωνημένης μεταβίβασης της ευθύνης λειτουργίας στον Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης των Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ).

Ξενώνας αστέγων χρηστών: Το λουκέτο και ο πόλεμος ευθυνών

Η δομή που δημιουργήθηκε μέσα στην πανδημία

Στην οδό Κεραμεικού, λίγα βήματα μακριά από την Ομόνοια, σε μία από τις πιο βεβαρημένες γειτονιές του κέντρου, λειτουργούσε επί έξι χρόνια ένας ξενώνας που απευθυνόταν αποκλειστικά σε άστεγους χρήστες ουσιών. 

Άνοιξε τον Απρίλιο του 2020, εν μέσω της πανδημίας, με το όνομα Ιονής, ως κοινή πρωτοβουλία του Δήμου Αθηναίων και του ΚΥΑΔΑ μαζί με τον ΟΚΑΝΑ και το ΚΕΘΕΑ. Ήταν ο Ξενώνας Μεταβατικής Φιλοξενίας για ενεργούς χρήστες, και από εκείνη την πρώτη φάση μέχρι τις τελευταίες του μέρες πέρασαν από αυτόν περίπου 498 μοναδικοί ωφελούμενοι, άνθρωποι που έμειναν από μία μέρα μέχρι και τρεισήμισι χρόνια.

Τη λειτουργία του τη μοιράζονταν τρεις φορείς. Ο Δήμος κάλυπτε το κόστος ενοικίασης και τα λειτουργικά έξοδα, ενώ ο ΟΚΑΝΑ και το ΚΕΘΕΑ διέθεταν το εξειδικευμένο προσωπικό, γιατροί και νοσηλευτές, κοινωνικοί λειτουργοί, άνθρωποι που δούλευαν με τις εξαρτήσεις.

Ο ξενώνας φιλοξενούσε γύρω στους εβδομήντα ανθρώπους ταυτόχρονα, με παραμονή που έφτανε μέχρι ένα εξάμηνο, άρα υπερδιπλάσιο αριθμό ανθρώπων μέσα σε έναν χρόνο.

Στη διάρκεια του κορονοϊού οι φιλοξενούμενοι εμβολιάστηκαν, φροντίστηκαν, και όπως λέει η Φωτεινή Λεομπίλλα, άνθρωπος που τον έστησε, «ο ξενώνας πέρασε την πανδημία με σχεδόν μηδενικά κρούσματα και καμία απώλεια». 

Μέσα εκεί οι άνθρωποι έπαιρναν θεραπείες για HIV, για ηπατίτιδες, για καρδιολογικά προβλήματα, έβγαζαν ταυτότητες και επιδόματα, γίνονταν σεμινάρια μείωσης βλάβης και χορήγησης ναλοξόνης σε περιπτώσεις υπερδοσολογίας.

Το χρονικό της υπόθεσης

Η θεσμική δομή γύρω από τον ξενώνα άλλαξε στις αρχές του 2025. Τον Φεβρουάριο ιδρύθηκε ο ΕΟΠΑΕ, ο νέος εθνικός οργανισμός που προέκυψε από τη συγχώνευση την οποία έφερε ο νόμος για την «ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης», και πήρε τη θέση του ΟΚΑΝΑ και του ΚΕΘΕΑ δίπλα στον Δήμο.

Λίγους μήνες αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 2025, ο Δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας συναντήθηκε με τον τότε υφυπουργό Υγείας Δημήτρη Βαρτζόπουλο και τον πρόεδρο του ΕΟΠΑΕ Αθανάσιο Θεοχάρη. Εκεί συμφωνήθηκε ότι ο Δήμος θα συνέχιζε να χρηματοδοτεί τον ξενώνα μέχρι τον Αύγουστο του 2026 - και από εκείνο το σημείο ο ΕΟΠΑΕ θα αναλάμβανε, εκτός από την επιστημονική, τη συνολική οικονομική ευθύνη της δομής. Στον ΕΟΠΑΕ δόθηκε ένα διάστημα έντεκα μηνών για να προετοιμαστεί.

Κατά τον Σύλλογο Εργαζομένων του ΕΟΠΑΕ, το διάστημα αυτό δεν αξιοποιήθηκε ώστε να διασφαλιστεί η συνέχεια της δομής. Σύμφωνα με την ανακοίνωσή τους, η διοίκηση του οργανισμού ενημέρωσε αρχικά το προσωπικό ότι το κτίριο έπρεπε να εκκενωθεί μέχρι τα τέλη Αυγούστου. 

Στην πορεία, η προθεσμία μετατέθηκε για τα τέλη Ιουλίου και τελικά για τα τέλη Ιουνίου, με διαδοχικές ανατροπές. Στην πράξη, το κτίριο εκκενώθηκε και έπαψε να λειτουργεί ως ξενώνας. Περίπου εβδομήντα άνθρωποι αποχώρησαν από τη δομή, ανάμεσά τους, όπως καταγγέλλει ο Σύλλογος, καρκινοπαθείς, αιμοκαθαιρόμενοι, ένας με ακρωτηριασμό μέλους, άλλοι με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα και υποστήριξη από μηχανήματα οξυγόνου.

Πού πήγαν; Άλλοι σε Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης, για να συνεχίσουν κατόπιν σε δομές απεξάρτησης, και άλλοι σε δύο υπνωτήρια του ΕΟΠΑΕ που, όπως τονίζουν οι εργαζόμενοι, δεν είναι ξενώνες. Το ένα, στο Ίλιον, είναι μια σχετικά μικρή δομή. Το άλλο, στην οδό Σουρμελή στο κέντρο, λειτουργεί «στα κόκκινα», με σοβαρά προβλήματα υγιεινής και ασφάλειας. 

Οι λίγοι εργαζόμενοι που ανήκαν ακόμη στον Δήμο μετακινήθηκαν σε άλλες δημοτικές δομές, ενώ το υπόλοιπο προσωπικό διασκορπίστηκε.

Η πολιτική αντιπαράθεση

Ο πρώην Δήμαρχος Κώστας Μπακογιάννης, επί θητείας του οποίου δημιουργήθηκε ο ξενώνας, μίλησε για μια διαδρομή «από την αναβάθμιση στο λουκέτο».

«Τον Μάιο η δημοτική αρχή διαβεβαίωνε ότι ο μοναδικός Ξενώνας Μεταβατικής Φιλοξενίας για άστεγους χρήστες "δεν κλείνει, αναβαθμίζεται". Δύο μήνες μετά, τον έκλεισε», έγραψε, εντάσσοντας το κλείσιμο σε ένα ευρύτερο μοτίβο μαζί με την απαξίωση του Πολυδύναμου Κέντρου Αστέγων και το κλείσιμο του Υπνωτηρίου των Γιατρών του Κόσμου. «Όταν κλείνεις δομές, δεν λύνεις το πρόβλημα. Το επιστρέφεις στον δρόμο», κατέληξε.

Από εκεί και πέρα η αντιπαράθεση αποκτά δύο βασικές φωνές. Η Φωτεινή Λεομπίλλα, που τον έστησε και τον διηύθυνε από την πρώτη μέρα, και η Μαρία Στρατηγάκη, Αντιδήμαρχος Ισότητας, Δημοτικών Ιατρείων και Παιδικής Προστασίας, που υπερασπίζεται τη σημερινή δημοτική αρχή.

Το πρώτο πεδίο σύγκρουσης είναι η αρμοδιότητα, και το επιχείρημα της Στρατηγάκη δεν είναι απλώς ότι ο ξενώνας δεν αφορούσε τον Δήμο. Είναι πιο συγκεκριμένο και θεσμικό. Η αρμοδιότητα του Δήμου, εξηγεί, «αφορά ξενώνες μεταβατικής φιλοξενίας για αστέγους που είναι άμεσα επανεντάξιμοι στην αγορά εργασίας, ανθρώπους που έχασαν τη δουλειά και τη στέγη τους και μπορούν, με λίγη στήριξη, να επιστρέψουν». Γι' αυτόν ακριβώς τον σκοπό, θυμίζει, ο Δήμος έφτιαξε και το Job Center. 

Οι ενεργοί χρήστες, όμως, βρίσκονται σε άλλη κατηγορία. «Αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι επανεντάξιμοι αυτή τη στιγμή. Για να γίνουν, πρέπει πρώτα να απεξαρτηθούν, και η απεξάρτηση δεν είναι δουλειά του Δήμου». Πάνω σε αυτή τη λογική στηρίζεται ολόκληρο το επιχείρημά της: αφού η προϋπόθεση για να αναλάβει ο Δήμος έναν άνθρωπο είναι να μπορεί να επανενταχθεί, και η επανένταξη περνά υποχρεωτικά από την απεξάρτηση, τότε η ευθύνη ανήκει στον φορέα που κάνει την απεξάρτηση, δηλαδή στον ΕΟΠΑΕ. «Ο Δήμος δεν είχε τότε, ούτε έχει σήμερα, αρμοδιότητα στο πεδίο της απεξάρτησης και, κατά συνέπεια, δεν διαθέτει το εξειδικευμένο προσωπικό για την παροχή των συγκεκριμένων υπηρεσιών», σημειώνει.

Η Λεομπίλα θεωρεί το επιχείρημα αυτό στρέβλωση, γιατί μεταθέτει τη συζήτηση από τη στέγαση στη θεραπεία. Για εκείνη, ο ξενώνας δεν ήταν δομή απεξάρτησης, ήταν δομή στέγασης.

«Ο Ξενώνας είναι κατεξοχήν δομή φιλοξενίας, που σημαίνει ότι είναι αστεγία, που σημαίνει ότι είναι αρμοδιότητα με τον ένα ή τον άλλο τρόπο του δήμου, του εκάστοτε δήμου».

Κανείς, τονίζει, δεν ζήτησε ποτέ από τον δήμαρχο να κάνει θεραπεία.«Δεν τους ζητήσαμε να κάνει θεραπεία ή απεξάρτηση στους χρήστες αυτούς. Τους ζητήσαμε να τους δώσει όλες τις υπόλοιπες άλλες υπηρεσίες».

Την απεξάρτηση, θυμίζει, την είχαν αναλάβει το ΚΕΘΕΑ και ο ΟΚΑΝΑ. «Οπότε μη μου πουλάνε φούμαρα εμένα», λέει - και προχωρά ακόμη πιο πέρα, ζητώντας από όσους έκλεισαν τη δομή ένα «πολύ μεγάλο συγγνώμη από τους ανθρώπους που είχαν ανάγκη αυτές οι υπηρεσίες και πλέον δεν τις έχουν».

Ποιος είχε την ευθύνη;

Το δεύτερο πεδίο είναι η χρηματοδότηση και η μετάβαση. Η Στρατηγάκη παρουσιάζει τον Δήμο ως τον φορέα που κράτησε όρθια μια δομή που δεν του ανήκε. «Ο Δήμος όχι μόνο στήριξε τη λειτουργία του Ξενώνα επί σειρά ετών με ίδιους πόρους, αλλά εξασφάλισε, σε συνεργασία με το Υπουργείο Υγείας και τον ΕΟΠΑΕ, τη μετάβαση της λειτουργίας του στον καθ' ύλην αρμόδιο φορέα, με στόχο τη βιώσιμη συνέχισή της», αναφέρει. 

Η ίδια ασκεί κριτική και στη δημοτική αρχή Μπακογιάννη για τον τρόπο με τον οποίο χρηματοδοτήθηκε εξαρχής η δομή. Υποστηρίζει ότι, ενώ ο Δήμος διέθετε τότε σημαντικούς ευρωπαϊκούς πόρους, ο ξενώνας δεν εντάχθηκε ποτέ σε πρόγραμμα ΕΣΠΑ, με αποτέλεσμα να επιβαρύνει αποκλειστικά τον τακτικό προϋπολογισμό του Δήμου. «Ο κ. Μπακογιάννης είχε τότε πάρα πολλά χρήματα από το ΕΣΠΑ. Χρηματοδότησε άλλες δράσεις, όπως το street work και τη "Βοήθεια στο Σπίτι". Τον ξενώνα αυτόν τον άφησε στον τακτικό προϋπολογισμό», υποστηρίζει.

Θυμίζει ότι από τον Ιανουάριο του 2024 ο Δήμος εξακολούθησε να καλύπτει το κόστος του ξενώνα, πάνω από ένα εκατομμύριο ευρώ τον χρόνο, βαρύνοντας τον τακτικό του προϋπολογισμό για μια δομή αρμοδιότητας άλλων. Και ξεκαθαρίζει ότι ο Δήμος «όχι μόνο δεν αποσύρεται αλλά αντίθετα συστηματοποιεί και εντείνει τις δράσεις του» στην πρόληψη, στη μείωση της βλάβης και στην επανένταξη απεξαρτημένων, μέσα από προγράμματα όπως το «Στέγαση & Εργασία» και το Job Center.

Η αντιδήμαρχος υποστηρίζει ακόμη ότι, ανεξάρτητα από τη μεταβίβαση της ευθύνης στον ΕΟΠΑΕ, η παραμονή του ξενώνα στο ίδιο κτίριο δεν ήταν εφικτή. Όπως αναφέρει, ο ιδιοκτήτης του ακινήτου είχε γνωστοποιήσει την πρόθεσή του να μην ανανεώσει τη μίσθωση, καθώς ήθελε να αξιοποιήσει διαφορετικά το κτίριο. «Ακόμη κι αν θέλαμε να συνεχίσουμε εκεί, θα έπρεπε να πάμε σε άλλο μέρος, σε άλλο σημείο», λέει.

Η Λεομπίλα δεν αρνείται ότι ο Δήμος πλήρωνε. Καταλογίζει όμως ευθύνες και στις δύο πλευρές. Στον Δήμο, γιατί όταν έπρεπε, αντί να βρει τα κονδύλια για να συνεχιστεί η λειτουργία, «είτε από έλλειψη βούλησης, είτε από ανικανότητα, δεν μπόρεσε να το κάνει», και μεταφέροντας την αρμοδιότητα στον ΕΟΠΑΕ «απεμπόλησε το δικαίωμα να ασκεί κοινωνική πολιτική για τους αστέγους». Και στον ΕΟΠΑΕ, που είχε στη διάθεσή του σχεδόν έναν χρόνο και δεν έκανε τις ενέργειες που απαιτούνταν «προκειμένου να μην μείνει ούτε μια μέρα κλειστή αυτή η δομή», έστω και σε άλλο κτίριο, αν το παλιό δεν ήταν διαθέσιμο.

Τι απέγιναν οι φιλοξενούμενοι

Στο τρίτο πεδίο, την τύχη των ανθρώπων, οι δύο γυναίκες δεν διαφωνούν για το τι έγινε αλλά για το τι σημαίνει. Και οι δύο δέχονται ότι οι φιλοξενούμενοι μετακινήθηκαν σε άλλες δομές. Το ερώτημα είναι αν αυτή η μετακίνηση συνιστά λύση. Η Στρατηγάκη θεωρεί ότι όλοι τακτοποιήθηκαν, και μάλιστα ότι η μεταφορά τους έναν μήνα νωρίτερα ήταν θετική, γιατί έγινε πριν οι υπηρεσίες μείνουν χωρίς δυναμικό στα τέλη του καλοκαιριού.

Η Λεομπίλα το βλέπει αλλιώς. Πάνω από τριάντα από τους περίπου 70 ανθρώπους κατέληξαν σε υπνωτήριο, που δεν είναι ξενώνας. «Οι άνθρωποι πάνε εννιά με εννιά και από τις εννιά το πρωί μέχρι τις εννιά το βράδυ είναι έξω σαν την άδικη κατάρα», περιγράφει. Για όσους μπήκαν σε προγράμματα απεξάρτησης και detox, η εμπειρία της είναι σκληρή: «Το 95% για να μην σου πω παραπάνω από αυτούς δεν καταλήγει καλά». Μόνο έξι ή οκτώ άτομα, οι φωτεινές εξαιρέσεις, ένωσαν τα επιδόματά τους και νοίκιασαν από κοινού ένα σπίτι. Η συντριπτική πλειονότητα, εκτιμά, θα ξαναβρεθεί στον δρόμο.

Η αντιδήμαρχος δίνει τη δική της ερμηνεία και για τα κίνητρα των επικριτών της. Την κριτική του Μπακογιάννη τη διαβάζει ως καθαρά «αντιπολιτευτικούς λόγους», μια «υπερβάλλουσα αντιπολίτευση» που, όπως λέει, «φτάνει να διαστρεβλώνει τις δικές μας ανακοινώσεις».

Αντίθετα, για τη Φωτεινή Λεομπίλα θεωρεί ότι η στάση της εξηγείται κυρίως από τη στενή προσωπική της σχέση με μια δομή που η ίδια δημιούργησε.

Ο ξενώνας έκλεισε

Ο ξενώνας στην Κεραμεικού είχε την τελευταία του μέρα με τους εργαζόμενους να καλούν τη Λεομπίλα για έναν αποχαιρετισμό. Βρέθηκε εκεί, όπως λέει, με προσωπικό που δούλεψε μαζί της από την πρώτη φάση. Το κτίριο όπου λειτουργούσε ο μοναδικός ξενώνας αυτού του είδους στην Ελλάδα έκλεισε, και οι φιλοξενούμενοι μεταφέρθηκαν σε άλλες δομές. Το αν αυτό συνιστά κατάργηση μιας υπηρεσίας ή μεταβίβαση της ευθύνης της παραμένει το επίκεντρο της αντιπαράθεσης. 

Για τη Λεομπίλα, πάντως, η ιστορία είναι μία και μοναδική: «Μία ιστορία είναι όλη και όλη. Ο ξενώνας έκλεισε. Ήμουν εκεί σήμερα, όπου με κάλεσαν οι εργαζόμενοι. Ήταν η τελευταία τους μέρα στον ξενώνα. Οι ωφελούμενοι είχαν ήδη αποχωρήσει». Και καταλήγει: «Ο δήμος δεν κράτησε μια δομή στη φαρέτρα του», ενώ «έχει ευθύνη κι ο ΕΟΠΑΕ - δεν υπήρχε ετοιμότητα για την επόμενη μέρα».