Το «Famous Last Words» του Netflix, και όλα τα τελευταία πράγματα

Το τέλος όλων των πραγμάτων

Κάθε μέρα κάνουμε μερικές χιλιάδες διαφορετικά πράγματα, από τα οποία την επομένη μπορούμε να θυμηθούμε ένα ή δύο, άντε τρία το πολύ: πήγαμε σινεμά, φάγαμε χούμους, τσακωθήκαμε με έναν ταξιτζή, τέτοια. Δεν μας περνούν καν από το μυαλό όλα τα πράγματα που κάνουμε κάθε μέρα —το πλήθος των πραγμάτων που περνούν από τα χέρια μας, ο όγκος των γεγονότων που επεξεργαζόμαστε, ο οπτικός και ακουστικός χείμαρρος που μας κατακλύζει—, από το απλό γεγονός ότι ξυπνάμε, μέχρι, κυριολεκτικά, οτιδήποτε άλλο συνιστά ένα μόνιμο τουβλάκι Lego της ωραίας, υπέροχης ρουτίνας μας. (Η ρουτίνα είναι ο μόνος τρόπος για να φτιαχτεί και να δημιουργηθεί πολιτισμός, τέχνη, πλούτος, ανθρωπιά και ευτυχία).

Και, φυσικά, ποτέ δεν ξέρουμε —ας μας συγχωρεθεί το, φαινομενικά, μακάβριον του πράγματος— πότε είναι η τελευταία φορά που θα τύχει να κάνουμε —αν και για πολλοστή, ακόμη και για εκατομμυριοστή φορά— αυτό ή εκείνο το πράγμα. Αυτό το (οποιοδήποτε) «τελευταίο» σε μία σειρά από πράγματα δεν το αντιλαμβανόμαστε σχεδόν ποτέ. Δεν του δίνουμε σημασία όταν συμβαίνει. Δεν το ξέρουμε, καθώς βέβαια μόνο εκ των υστέρων αναγνωρίζεται σαν τέτοιο. Συνήθως έρχεται στη ζωή μας αθόρυβα, χωρίς καμία προειδοποίηση, πατώντας στις μύτες σαν τον κλέφτη.

Δεν του δίνουμε σημασία όταν συμβαίνει. Δεν το ξέρουμε, καθώς βέβαια μόνο εκ των υστέρων αναγνωρίζεται σαν τέτοιο. Συνήθως έρχεται στη ζωή μας αθόρυβα, χωρίς καμία προειδοποίηση, πατώντας στις μύτες σαν τον κλέφτη.

Αίφνης, ποτέ δεν ξέρουμε πότε θα κλείσουμε για τελευταία φορά ένα βιβλίο —ένα βιβλίο γενικώς ή ένα βιβλίο τού τάδε συγγραφέα—, ή πότε θα μιλήσουμε για τελευταία φορά με έναν άνθρωπο κοντινό, δικό μας, ή πότε θα κοιταχτούμε για τελευταία φορά σε εκείνη τη βιτρίνα που κολακεύει την εικόνα μας όταν περνάμε από μπροστά της. Δεν χρειάζεται καν να… πεθάνουμε, ασφαλώς, για να κάνουμε κάτι τελευταία φορά. Κάποτε, αρκεί απλώς να μετακομίσουμε, να αλλάξουμε πόλη ή χώρα, ή απλώς επάγγελμα, ή να αποκτήσουμε άλλες, νέες συνήθειες: Πότε ήταν η τελευταία φορά που έτρεξα ημιμαραθώνιο; Τότε. Αλλά δεν το ήξερα όταν συνέβαινε, ή τη στιγμή που τερμάτιζα. Όλα τα πράγματα στη ζωή μας είναι αναπάντεχα, και συχνά απατηλά. Ή, ακόμα-ακόμα, και κοροϊδευτικά. Η ζωή τείνει γενικά να μας βγάζει τη γλώσσα, και μοιάζει να το απολαμβάνει καθώς το κάνει. Κανείς δεν θα μάθει ποτέ γιατί, καθώς δεν υπάρχει τρόπος να το μάθει — τη εξαιρέσει τής τέχνης.

Όταν ξέρουμε πως αυτό εδώ, το τώρα, συνιστά ένα κάποιο τέλος, η συνολική εμπειρία μας αλλάζει ριζικά.

Από την άλλη, η επίγνωση της τελευταίας φοράς —το να ξέρουμε πως «αυτό εδώ» είναι το τέλος γι’ αυτό ή για εκείνο το πράγμα· ή για όλα: νά ξανά η μακάβρια νότα— ουσιαστικά μεταμορφώνει μια απλή συνήθεια σε μια ιεροτελεστία αποχαιρετισμού. Αφαιρεί από την, συνήθως μικρή, καθημερινή, «ασήμαντη», πράξη μας κάθε έννοια «αυτοματοποίησης», χτενίζει και βουρτσίζει τη γούνα της ρουτίνας μας, και την επενδύει με μια απόκοσμη πυκνότητα, με κάτι παρμένο από τα άστρα. Όταν ξέρουμε πως αυτό εδώ, το τώρα, συνιστά ένα κάποιο τέλος, η συνολική εμπειρία μας αλλάζει ριζικά. Μια τέτοιου ειδικού βάρους (ή ειδικού βάθους) συνειδητότητα προσδίδει στο βλέμμα μας πάνω στα πράγματα μια οξύτητα που η υγιής αμεριμνησία μας δεν θα μπορούσε ποτέ να του δώσει: η ευλογημένη συνήθεια θολώνει τη ματιά μας για να μην τα χάσουμε από τον πολύχρωμο όγκο (σε όλες τις αποχρώσεις και τους τόνους τού γκρι) του κόσμου που μας περιβάλλει.

Το σώμα, τότε, γνωρίζοντας την επερχόμενη λήξη της λειτουργίας του, αντιλαμβανόμενο τη λέξη εφήμερο σαν ένα σπαθί που κρέμεται πάνω από το κεφάλι μας, μεταμορφώνεται σε έναν υπερευαίσθητο δέκτη που πασχίζει να αποθηκεύσει την ουσία της ύπαρξης σε μία και μόνη στιγμή.

Τι θα άλλαζε στη ζωή μας αν γινόταν με έναν μαγικό τρόπο δυνατόν να ζούμε καθετί σαν να ήταν η τελευταία φορά που το κάναμε; Πιθανότατα θα μεταμορφωνόμασταν σε τέρατα, ή θα αναλυόμασταν διαρκώς σε δάκρυα, και θα πνιγόμασταν μ’ αυτά. Ευτυχώς δεν γίνεται να γίνει, και οι εφηβικές προτροπές τού στιλ, «Ζήσε την κάθε μέρα σου σαν να ’ταν η τελευταία» δεν μπορούν να δηλητηριάσουν τη ζωή μας.

Αλλά οι ίδιοι οι μελλοθάνατοι—οι πραγματικοί, οι όντως μελλοθάνατοι— το περνούν όντως όλο αυτό. Το σώμα, τότε, γνωρίζοντας την επερχόμενη λήξη της λειτουργίας του, αντιλαμβανόμενο τη λέξη εφήμερο σαν ένα σπαθί που κρέμεται πάνω από το κεφάλι μας, μεταμορφώνεται σε έναν υπερευαίσθητο δέκτη που πασχίζει να αποθηκεύσει την ουσία της ύπαρξης σε μία και μόνη στιγμή. Ακόμη και η απλή πράξη τού να ξαπλώσει κανείς στο κρεβάτι του αποκτά το βάρος μιας επικής κίνησης, παίρνει διαστάσεις τέτοιες που το μυαλό μας δεν τις έχει συνηθίσει, ούτε βέβαια θα τις συνηθίσει ποτέ: ο χρόνος σταματά να είναι μια γραμμή που οδηγεί κάπου αλλού —τι ευτυχία που ζούμε σε ένα σύμπαν όπου ο χρόνος κυλά γραμμικά, και που δεν θα γνωρίσουμε ποτέ κανένα άλλο!— και γίνεται ένας κύκλος που κλείνει γύρω από το άτομο, αγκαλιάζοντάς το με μια απόκοσμη στοργή. 

Είναι η στιγμή που η ύπαρξη απογυμνώνεται από τις προσδοκίες και τις ματαιώσεις της, μένοντας μόνο με την καθαρή, διαυγή αίσθηση του είναι. Κατ’ αυτά, η τελευταία φορά για κάποιον που φεύγει δεν είναι μια ήττα, αλλά η ύστατη μορφή παρουσίας: σαν τη λάμπα, η ζωή, λίγο πριν σβήσει, λάμπει με μια ένταση που μόνο το τέλος μπορεί να της χαρίσει.

Famous Last Words

Αυτά, ή περίπου αυτά, σκεφτόμασταν βλέποντας την εκπομπή Famous Last Words του Netflix. Διαβάζουμε ότι το φορμάτ βασίζεται στο δανέζικο «Det Sidste Ord» («Η τελευταία λέξη»). Αν δεν την έχετε δει, να πούμε απλώς ότι είναι μία σειρά με συνεντεύξεις προσωπικοτήτων που παραμένουν κρυφές στο αρχείο της πλατφόρμας και προβάλλονται μόνο μετά τον θάνατό τους. Παρουσιαστής και εκτελεστικός παραγωγός της σειράς είναι ο βραβευμένος με Emmy Brad Falchuk, δημιουργός του «Glee» και του «American Horror Story». Ο ίδιος ο Falchuk συνομιλεί με τους καλεσμένους του σε ένα απολύτως ιδιωτικό και ελεγχόμενο περιβάλλον, χωρίς την παρουσία συνεργατών, τεχνικών και άλλων — ακόμα και οι κάμερες λειτουργούν με τηλεχειρισμό. Μάλιστα, η απουσία συνεργείου στο πλατό δημιούργησε, καθ’ ομολογία όλων, μια σπάνια οικειότητα που δύσκολα συναντάται σε τηλεοπτικές συνεντεύξεις.

Το κόνσεπτ της εκπομπής είναι απλό: παρακολουθούμε μία συζήτηση για τη ζωή του καλεσμένου και για την κληρονομιά που αφήνει πίσω του — γιατί οι καλεσμένοι αυτής της εκπομπής το ξέρουν πως θα πεθάνουν, ότι ο θάνατός τους επίκειται, ότι είναι θέμα λίγου χρόνου. Προς το τέλος, ο παρουσιαστής και παραγωγός αποχωρεί από το πλατό, αφήνοντας τον καλεσμένο μόνο του να απευθύνει ένα τελευταίο μήνυμα κοιτώντας απευθείας την κάμερα.

Ο ίδιος ο Falchuk συνομιλεί με τους καλεσμένους του σε ένα απολύτως ιδιωτικό και ελεγχόμενο περιβάλλον, χωρίς την παρουσία συνεργατών, τεχνικών και άλλων — ακόμα και οι κάμερες λειτουργούν με τηλεχειρισμό

Μέχρι στιγμής έχουν προβληθεί δύο επεισόδια, διάρκειας 50-55 λεπτών το καθένα. Το πρώτο, που γυρίστηκε μερικούς μήνες πριν την προβολή του, ανέβηκε στις 3 Οκτωβρίου πέρυσι, και ήταν η συνέντευξη της διάσημης πρωτευοντολόγου (ήτοι, ζωολόγου εξειδικευμένης στα πρωτεύοντα θηλαστικά) Jane Goodall, που πέθανε την 1η Οκτωβρίου πέρυσι σε ηλικία 91 ετών. Το δεύτερο επεισόδιο, που γυρίστηκε τον Νοέμβριο του 2025, ανέβηκε στις 20 Φεβρουαρίου, πριν από δύο εβδομάδες δηλαδή, μόλις μία ημέρα μετά τον θάνατο του ηθοποιού του Grey’s Anatomy και του Euphoria Eric Dane, ο οποίος έφυγε από τη ζωή στα 53 του μόλις χρόνια από ALS. Μολονότι όλοι αγαπούσαμε με πάθος την Goodall για όλα όσα προσέφερε στους χιμπατζήδες της, και συνεκδοχικά σε εμάς, στον πλανήτη —τι σπουδαία γυναίκα, τι πελώρια κληρονομιά—, οι περισσότεροι έμειναν στον συγκλονιστικό Eric Dane, και στην αφοπλιστική ωμότητα και ειλικρίνεια με την οποία μίλησε για τη φθαρτότητα του σώματος.

Το Famous Last Words —ένα τολμηρό τηλεοπτικό πείραμα που επαναπροσδιορίζει το είδος του βιογραφικού ντοκιμαντέρ— είναι μία από τις πιο ιδιαίτερες στιγμές στην ιστορία του Netflix, της πλατφόρμας που άλλαξε τα πάντα σχετικά με το πώς βλέπουμε τηλεόραση (αλλά και κινηματογράφο, πλέον). Και της πλατφόρμας εκείνης, επίσης, που είναι καρφί στο μάτι όλων των επικριτών τού woke κινήματος. Κάτι που, ομολογούμε, απολαμβάνουμε τρίβοντας την κοιλιά μας από ευχαρίστηση.

Και τα δύο επεισόδια πήραν, και εξακολουθούν να παίρνουν, πολύ υψηλές βαθμολογίες στο IMDb: 9,3/10 και 9,4/10 αυτή τη στιγμή που μιλάμε. Και δικαίως.

Η τελευταία συνέντευξη και άλλες συζητήσεις

Σχετική είναι και μία σειρά βιβλίων που μας άρεσαν πάρα πολύ. Κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Key Books, και έχει τον γενικό τίτλο Η Τελευταία Συνέντευξη και Άλλες Συζητήσεις. Η σειρά, όπως διαβάζουμε στο εκδοτικό σημείωμα, συγκεντρώνει εμβληματικές συνομιλίες με κορυφαίες προσωπικότητες από κάθε χώρο: συγγραφείς, στοχαστές, αθλητές, καλλιτέχνες και πολιτικούς — από τα πρώτα τους βήματα μέχρι την τελευταία τους συνέντευξη. Μέσα από τις σελίδες κάθε τόμου αποκαλύπτεται η ανθρώπινη διάσταση πίσω από τη δημόσια εικόνα: ο εσωτερικός κόσμος, το χιούμορ, η οργή, η στοχαστικότητα, οι αδυναμίες και οι αλήθειες που δεν γράφτηκαν ποτέ στα επίσημα βιογραφικά.

Μέχρι σήμερα έχουν εκδοθεί οι εξής τίτλοι:

• Ντέιβιντ Μπόουι (μετάφραση Χρήστος Καψάλης, 216 σελίδες)

Σε αυτές τις συνεντεύξεις, συγκεντρωµένες από όλη τη διάρκεια της µυθικής καριέρας του —συµπεριλαµβανοµένης της πρώτης του σε ηλικία δεκαέξι ετών, αλλά και της τελευταίας του, δεκαετίες µετά—, ο Ντέιβιντ Μπόουι µιλά για τα παιδικά του χρόνια στους δύσκολους δρόµους του Νότιου Λονδίνου, τη σύνθεση τραγουδιών, τις καταχρήσεις, την επιρροή του Άντι Γουόρχολ, τη σεξουαλικότητα, τις ταινίες του, τη µόδα, τη συνεργασία του µε τον Μπράιαν Ίνο, τη φιλία του µε τον Τζον Λένον και πολλά άλλα. Εύστροφος στον λόγο του και µε το εκλεπτυσµένο, σαρκαστικό, αγγλικό χιούµορ του πάντα σε ετοιµότητα, ο Μπόουι αποδεικνύει µέσα από τις συνεντεύξεις του γιατί θεωρούνταν πάντα µπροστά από την εποχή του — τόσο στην καλλιτεχνική δηµιουργία όσο και στον κοινωνικό σχολιασµό.

• Άντονι Μπουρντέν (μετάφραση Εριέττα Βασιλείου-Σγούρου, 152 σελίδες)

Ο Άντονι Μπουρντέν μπορεί να υποβάθμιζε τις μαγειρικές του ικανότητες —αν και πολλοί διαφωνούσαν—, όμως ένα πράγμα το αναγνώριζε και ο ίδιος στον εαυτό του: ήταν γεννημένος αφηγητής. Αυτό γίνεται ξεκάθαρο σε αυτή τη συλλογή ζωηρών συζητήσεων, όπου η οξυδέρκεια, το πάθος και το χιούμορ του ξεχειλίζουν. Είτε μιλά με έναν blogger, είτε απευθύνεται σε ένα τεράστιο κοινό, είτε βρίσκεται απέναντι από έναν παρουσιαστή ειδήσεων, ο Μπουρντέν παραμένει αφοπλιστικά ειλικρινής και διορατικός — ειδικά όταν αγγίζει προσωπικά του θέματα, όπως οι εξαρτήσεις του, εκφράζει την άποψή του για τους γευσιγνώστες ή αναλύει τις πολιτικές και ιστορικές διαστάσεις του φαγητού. Πίσω από κάθε λέξη ξεπροβάλλει η βαθιά ενσυναίσθηση που καλλιέργησε ταξιδεύοντας στον κόσμο μέσα από τις εκπομπές του. Ο «Χέμινγουεϊ της γαστρονομίας», όπως τον αποκάλεσε ο Άγγλος σεφ Μάρκο Πιερ Γουάιτ, ξαναζεί σε αυτές τις σελίδες.

• Έρνεστ Χέμινγουεϊ (μετάφραση Χρήστος Καψάλης, 112 σελίδες)

O Έρνεστ Χέμινγουεϊ, ένας από τους πιο επιδραστικούς λογοτέχνες του 20ού αιώνα, αποκαλύπτεται όπως ποτέ άλλοτε μέσα από αυτή τη συναρπαστική συλλογή συζητήσεων που καλύπτουν όλη του τη σταδιοδρομία — και περιλαμβάνουν την τελευταία του συνέντευξη. Στις σελίδες αυτού του βιβλίου ο Χέμινγουεϊ μιλά με ωμότητα, χιούμορ και διορατικότητα για την αγάπη, τον πόλεμο, τη δόξα, το ψάρεμα, αλλά και για την απαιτητική τέχνη της γραφής. Οι συζητήσεις του ρίχνουν φως όχι μόνο στο έργο του, αλλά και στην εσωτερική πειθαρχία και το πάθος που το γέννησαν — αυτά ακριβώς που τον καθιέρωσαν ως το αιώνιο σύμβολο της αμερικανικής λογοτεχνίας.

• Τζ. Ντ. Σάλιντζερ (μετάφραση Χρήστος Καψάλης, 224 σελίδες)

Από τη στιγμή που ο Τζ. Ντ. Σάλιντζερ δημοσίευσε τον «Φύλακα στη σίκαλη» το 1951, βρέθηκε αντιμέτωπος με φανατικούς θαυμαστές, επίδοξους βιογράφους και πιεστικούς δημοσιογράφους. Σε αυτή τη συλλογή σπάνιων και αποκαλυπτικών συναντήσεων με τον μυστηριώδη λογοτεχνικό γίγαντα, ο Σάλιντζερ μιλάει —άλλοτε πρόθυμα, άλλοτε απρόθυμα— για το πώς βίωσε αυτή την πίεση, για τις αυτοβιογραφικές ρίζες του έργου του και για τις συμβουλές που δίνει στους συγγραφείς. Περιλαμβάνοντας την τελευταία, απρόσμενη συνέντευξή του, καθώς και μια διεισδυτική εισαγωγή από τον δημοσιογράφο των New York Times Ντέιβιντ Στρέιτφελντ, οι συζητήσεις αυτές αποκαλύπτουν έναν συγγραφέα που αντιστεκόταν στη δημοσιότητα, αλλά δεν μπορούσε να ξεφύγει από τη λάμψη της.

Ωραία βιβλία. Αναζητήστε τα.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.