Μοναξιά και κοινωνική απομόνωση: Το πρόβλημα στο μικροσκόπιο

Η πανδημία της Covid-19 και οι καθαρά υγειονομικού ενδιαφέροντος επιπτώσεις της αποτελούν μόνο τη μία όψη του νομίσματος. Στην άλλη βρίσκονται η κοινωνική απομόνωση και η μοναξιά, που συγκαταλέγονται στα σοβαρότερα προβλήματα τα οποία μαστίζουν τις σύγχρονες κοινωνίες, με το φαινόμενο να εντείνεται τα τελευταία (πολλά) χρόνια. Τα νούμερα των σχετικών ερευνών έχουν φτάσει σε ιστορικά υψηλά, ενώ είναι χιλιάδες οι ενήλικες που δηλώνουν πως, είτε πολύ συχνά είτε συνεχώς, αισθάνονται μόνοι. Εδώ και καιρό, η φροντίδα της ψυχικής υγείας έχει πάψει να αποτελεί ταμπού και αντιμετωπίζεται ισότιμα με τη σωματική υγεία. Υπό αυτό το πρίσμα, είναι εξαιρετικά σημαντική η διαπίστωση πως η μοναξιά και η απομόνωση είναι περισσότερο επιβλαβείς απ’ ό,τι το κάπνισμα, το αλκοόλ ή η παχυσαρκία. Πολλοί άνθρωποι ζουν αποκομμένοι από τον κοινωνικό ιστό, ενώ το φαινόμενο δεν περιορίζεται σε συγκεκριμένες ηλικιακές ομάδες. Σε κάθε περίπτωση, η μοναξιά δεν ταυτίζεται με την εκούσια απομόνωση και ορίζεται με γνώμονα τη δυνατότητα ή μη για κοινωνικές συνδέσεις. Η εποχή μας αντικατοπτρίζεται ίσως περισσότερο από κάθε άλλη στη φράση του Αντώνη Σαμαράκη από τη συλλογή διηγημάτων «Ζητείται Ελπίς»: «Ποτέ άλλοτε οι στέγες των σπιτιών των ανθρώπων δεν ήταν τόσο κοντά η μία στην άλλη όσο είναι σήμερα. Και ποτέ άλλοτε οι καρδιές των ανθρώπων δεν ήταν τόσο μακριά η μία από την άλλη όσο είναι σήμερα».

Σύμφωνα με στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, εκτιμάται πως από το 2014 έως το 2023, ένας στους έξι ανθρώπους παγκοσμίως βίωσε τη μοναξιά. Το φαινόμενο παρατηρείται συχνά σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες, ενώ σημαντικό ρόλο παίζει και η οικονομική κατάσταση, με την αίσθηση μοναξιάς να είναι ιδιαίτερα αυξημένη σε χώρες της Αφρικής, της Νοτιοανατολικής Ασίας και της Ανατολικής Μεσογείου. Επίσης, τα στοιχεία δείχνουν πως ΑμεΑ, LGBTQ+ και άτομα μεταναστευτικού ή προσφυγικού υποβάθρου είναι πολύ πιο πιθανόν να βιώσουν το αίσθημα της μοναξιάς και την κοινωνική απομόνωση.

Παράγοντες όπως η τεχνολογία και η εκβιομηχάνιση αναφέρονται συχνά ως αίτια του φαινομένου, εντούτοις δεν υπάρχει απτή απόδειξη για την επίδρασή τους και τη μέτρηση αυτής. Οι ειδικοί συνιστούν συχνά προσοχή στη χρήση του internet και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, με τον αντίκτυπό τους ωστόσο να παραμένει σε σημαντικό βαθμό ασαφής και απροσδιόριστος.

Σήμερα λειτουργούν διάφορα δίκτυα για την προώθηση της κοινωνικής σύνδεσης –όπως το πρόγραμμα LONELY-EU της Ευρωπαϊκής Ένωσης–, ενώ παράλληλα υλοποιούνται εκστρατείες ενημέρωσης γύρω από το ζήτημα. Καθίσταται δε σαφής και επιτακτική η ανάγκη συστηματικής παρακολούθησης του φαινομένου σε περιφερειακό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο, βάσει τυποποιημένων και συγκρίσιμων δεικτών. Η κα Μελίνα Δασκαλάκη, δικηγόρος, πρώην αντιδήμαρχος του Δήμου Αθηναίων με κοινωνικό χαρτοφυλάκιο, έχει ασχοληθεί εκτενώς με το ζήτημα, έχοντας εκπονήσει, μάλιστα, μεταπτυχιακή διατριβή με θέμα «Πολιτικές για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της Κοινωνικής Απομόνωσης και της Μοναξιάς». Στη διατριβή αυτή η κοινωνική απομόνωση και η μοναξιά αναγνωρίζονται σαφώς ως παγκόσμια προβλήματα με συνέπειες στη δημόσια υγεία και την κοινωνική συνοχή και προτείνονται συγκεκριμένες παρεμβάσεις και πολιτικές αντιμετώπισης. Η κα Δασκαλάκη μίλησε στην Athens Voice για τον βαθμό συνειδητοποίησης της βαρύτητας του προβλήματος, παρουσιάζοντας τρόπους αντιμετώπισής του σε επίπεδο γειτονιάς, πόλεων και κοινωνικών υποδομών.

Τι είναι κοινωνική απομόνωση και μοναξιά και τι ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ; Ποια είναι τα συναφή φαινόμενα με τα οποία μπορεί να τα μπερδεύουμε;
Ας αρχίσουμε από το πιο απλό: Η μοναξιά είναι εκείνο το βάρος που νιώθει κανείς όταν του λείπει η ανθρώπινη επαφή και οι ανθρώπινες σχέσεις, είτε επειδή δεν έχει αρκετούς ανθρώπους στη ζωή του, είτε επειδή οι σχέσεις που έχει δεν τον γεμίζουν. Μοναξιά δεν είναι η μοναχικότητα. Οι μοναχικοί άνθρωποι επιλέγουν να είναι μόνοι, χωρίς αυτή η επιλογή τους να τους βαραίνει. Η μοναξιά, δηλαδή, είναι το έλλειμμα στην ποσότητα ή την ποιότητα των σχέσεών μας, όπως το βιώνουμε εμείς υποκειμενικά. Η κοινωνική απομόνωση, από την άλλη, είναι μια αντικειμενική και μετρήσιμη συνθήκη, που αποτυπώνει τη χαμηλή κοινωνική συμμετοχή και αλληλεπίδραση ενός ανθρώπου: άνθρωποι που ζουν μόνοι, που εργάζονται απομονωμένοι ή εξ αποστάσεως, που δεν βλέπουν συχνά φίλους και συγγενείς, που δεν συμμετέχουν στα κοινά, για όποιον λόγο κι αν συμβαίνει αυτό, βρίσκονται σε κοινωνική απομόνωση.

Τα δύο φαινόμενα συχνά συνδέονται, καθώς η αντικειμενική συνθήκη της κοινωνικής απομόνωσης, ακόμα κι αν πιστεύει κανείς ότι την αντέχει, είναι αναμενόμενο να οδηγήσει σε μοναξιά. Είναι σημαντικό να υπογραμμίσω ότι την κοινωνική απομόνωση και τη μοναξιά τις εξετάζουμε στην κοινωνική τους διάσταση – και αυτή είναι μια πολύ σημαντική διάκριση. Στο παρελθόν η μοναξιά ήταν μια μάλλον προσωπική υπόθεση. Συνεπώς αφορούσε μόνο το άτομο, άντε και τον ψυχολόγο ή τον ψυχίατρό του. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, ιδίως μετά την πανδημία, φάνηκε ότι υπάρχει παγκόσμια έξαρση της μοναξιάς, σε σημείο το φαινόμενο να χαρακτηριστεί «επιδημία». Σήμερα πλέον έχουμε επαρκή στοιχεία για να πούμε ότι ναι, υπάρχει ανησυχητική αύξηση της μοναξιάς και της κοινωνικής απομόνωσης παγκοσμίως, ακόμα και σε στρώματα του πληθυσμού που κανείς δεν θα το ανέμενε, όπως είναι επί παραδείγματι οι νέοι.

Πόσο μετρήσιμο είναι το φαινόμενο; Μπορείτε να μας πείτε λίγα λόγια για τα εργαλεία μέτρησης;
Για τη μέτρηση του φαινομένου χρησιμοποιούνται κυρίως ερωτηματολόγια που έχουν τυποποιηθεί από την ακαδημαϊκή και ερευνητική κοινότητα. Με ερωτήσεις όπως «Πόσο συχνά βλέπεις την οικογένειά σου;» ή «Πόσο συχνά συμμετέχεις στην α΄ ή στη β΄ δραστηριότητα;» μετρούν τον βαθμό κοινωνικής απομόνωσης. Με την πολύ απλή ερώτηση «Αισθάνεσαι μόνος;» ή «Πόσους ανθρώπους έχεις για να στραφείς για βοήθεια και στήριξη, υλική ή ηθική;» μετρούν και την υποκειμενική διάσταση της μοναξιάς. Μεγάλες διεθνείς έρευνες που έχουν διεξαχθεί σε παγκόσμια κλίμακα –π.χ. από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας– αξιοποιούν κυρίως αυτό το εργαλείο και αναλύουν τα αποτελέσματα σε σχέση με την γενικότερη υγεία, σωματική και ψυχική, των ανθρώπων. Είναι εντυπωσιακή η συσχέτιση μοναξιάς και κοινωνικής απομόνωσης με κακή, όχι μόνο ψυχολογική, όπως εύλογα θα υπέθετε κανείς, αλλά και σωματική υγεία.

Πώς ακριβώς επηρεάζουν το φαινόμενο η αύξηση του προσδόκιμου ζωής και η δημογραφική γήρανση;
Η πρώτη ομάδα που εύλογα έρχεται στον νου μας όταν μιλάμε για μοναξιά είναι οι ηλικιωμένοι. Στις σημερινές κοινωνίες, ιδίως στην Δύση, η τάση είναι οι άνθρωποι τρίτης ηλικίας να ζουν μόνοι. Τα παιδιά τους συχνά ζουν σε άλλες πόλεις ή και χώρες ή απλώς αρκετά μακριά τους. Από την άλλη το δώρο που μας έχει κάνει η επιστήμη, η Ιατρική ιδίως, να ζούμε δηλαδή πολύ περισσότερο, έχει έρθει με ακριβό τίμημα: Ζούμε πολύ περισσότερο, αλλά δυστυχώς ζούμε και περισσότερα χρόνια μόνοι. Έπειτα καθώς ζούμε περισσότερο και κάνουμε ολοένα και λιγότερα παιδιά, η αναλογία των ηλικιωμένων στον γενικό πληθυσμό ανεβαίνει. Συνεπώς καταλήγουμε με γερασμένες κοινωνίες, που ακόμα σήμερα αντιμετωπίζουν με αμηχανία και με τους όρους του παρελθόντος την τρίτη ηλικία: Δεν έχουν βρει παραγωγικό ρόλο για ανθρώπους που παλιά θα θεωρούνταν «γέροι», σήμερα όμως έχουν μπροστά τους 20 και 30 χρόνια ζωής ακόμη. Είναι πολύ σημαντικό να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με άλλους όρους για τους ανθρώπους 65+, αντί να τους θεωρούμε «ξοφλημένους», αντί και οι ίδιοι να θεωρούν τον εαυτό τους ξοφλημένο.

Ωστόσο, οι έρευνες αποκάλυψαν, προς έκπληξή μας, ότι αν και πράγματι οι ηλικιωμένοι πλήττονται από μοναξιά, εν τούτοις δεν είναι αυτοί που υποφέρουν περισσότερο από αυτήν. Φαίνεται πως η δυσφορία από τη μοναξιά είναι εντονότερη –και πιο απρόσμενη, πιο αφύσικη ίσως– στους νέους. Μεγάλες έρευνες σε παγκόσμια κλίμακα δείχνουν ότι το φαινόμενο είναι σημαντικά εντονότερο στους νέους Η μοναξιά μπορεί να αποδειχθεί καταστροφική για την ψυχική υγεία, με τις γυναίκες να είναι σε ποσοστό 24% πιο ευάλωτες σε αυτήν σε σύγκριση με τους άνδρες, και τους νέους 18-25 ετών να πλήττονται σε συντριπτικά ποσοστά (59%), τα οποία μειώνονται στις μεγαλύτερες ηλικίες ως το 20-25% για τους άνω των 55 ετών. Το εύρημα αυτό ανατρέπει την παραδοσιακή αντίληψη που θέλει το πρόβλημα της μοναξιάς να αφορά κυρίως άτομα τρίτης ηλικίας.

Οι εξηγήσεις πρέπει να αναζητηθούν σε αυτά που είπαμε νωρίτερα, δηλαδή στο ότι και οι νέοι ζουν από νωρίς μόνοι, συχνά εργάζονται εξ αποστάσεως, σπάνια συγκατοικούν, καθυστερούν να δημιουργήσουν οικογένεια, αν το κάνουν τελικά, και, κυρίως, ζουν μια ολοένα και περισσότερο «ψηφιακή» ζωή, με μορφές κοινωνικότητας που διαμορφώνονται μέσα στα social media, τα παιχνίδια και τις εφαρμογές γνωριμιών, και με εργασία σε ψηφιακό περιβάλλον. Αυτό είναι, σε μεγάλο βαθμό, και το κόστος της 4ης βιομηχανικής επανάστασης: η ζωή σε έναν όλο και περισσότερο ψηφιακό κόσμο, με λιγότερες ευκαιρίες φυσικής επαφής, που φαίνεται πως οδηγεί και σε μειωμένη ικανότητα καλλιέργειας σχέσεων – χάνουμε δηλαδή τη φόρμα μας. Μένει να α δούμε πώς θα επιδράσει στην ψηφιακή αυτή ζωή η ΤΝ, η 5η βιομηχανική επανάσταση.

Γράφετε στη διατριβή σας πως «Τα μη ετεροφυλόφιλα άτομα έχουν σημαντικά περισσότερες πιθανότητες να αισθάνονται μοναξιά σε σύγκριση με τα ετεροφυλόφιλα». Γιατί;
Κάθε μορφή ευαλωτότητας που μπορείτε να φανταστείτε, οτιδήποτε θα μπορούσε να λειτουργήσει ως εμπόδιο, κοινωνικό ή και πρακτικό, στην ομαλή κοινωνική ένταξη αποτελεί έναν ακόμα παράγοντα ενίσχυσης της μοναξιάς. Παιδιά και νέοι που υφίστανται bullying για το φύλο τους, τις σεξουαλικές τους προτιμήσεις, το σώμα τους, κάποια αναπηρία τους κ.λπ., υφίστανται μεγάλη πίεση και οδηγούνται σε κοινωνική απομόνωση και κατά συνέπεια μια αφύσικα σκληρή μοναξιά. Συχνά αυτή η μοναξιά τους ακολουθεί σε όλη τους τη ζωή, μαζί με τον φόβο για την περιθωριοποίηση. Επιπλέον και αντικειμενικά, λόγω της κοινωνικής πίεσης που νιώθουν, έχουν και λιγότερες πραγματικές ευκαιρίες για σύνδεση με άλλους ανθρώπους. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που συνήθως οργανώνονται σε κοινότητες.

Η πανδημία έπαιξε ουσιαστικό ρόλο ή ήταν απλώς ένας καταλύτης συνειδητοποίησης; Είναι πολύς ο κόσμος που μιλάει για τα «κατάλοιπα» της πανδημίας.
Πιστεύω ότι έπαιξε ουσιαστικό και καταλυτικό ρόλο, όχι όμως απλώς στη συνειδητοποίηση. Δεν είναι αμελητέο το γεγονός ότι επί δύο σχεδόν χρόνια οι άνθρωποι έζησαν σε μια πρωτόγνωρη συνθήκη. Πολλές από τις αλλαγές ήρθαν για να μείνουν, όπως λ.χ. ό,τι έχει να κάνει με το εργασιακό περιβάλλον και την απομακρυσμένη εργασία, αλλά και τις μαζικές μετακινήσεις ανθρώπων σε άλλες πόλεις, για λόγους οικονομικούς ή για να βρίσκονται πιο κοντά στη φύση, που εκείνη την περίοδο λειτουργούσε παρηγορητικά. Και πράγματι η φύση επενεργεί θετικά στη ζωή μας, αλλά σε ισορροπία με τις κοινωνικές σχέσεις. Κάτι φαίνεται πως ήξερε ο Αριστοτέλης όταν έλεγε ότι ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ζώο.

Πώς ακριβώς επιβαρύνει η μοναξιά το κόστος της δημόσιας υγείας;
Φαίνεται πως η μοναξιά δεν επιβαρύνει απλώς το κόστος της ψυχικής φροντίδας. λ.χ. για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης, που συνδέεται άμεσα με τη μοναξιά, αλλά επηρεάζει αρνητικά και άλλους δείκτες υγείας. Έχει μετρηθεί η επίδρασή της στη θνησιμότητα και θεωρείται ότι ισοδυναμεί με το κάπνισμα 15 τσιγάρων την ημέρα, ή με την επίδραση της παχυσαρκίας και της έλλειψης κίνησης στην εμφάνιση ασθενειών όπως οι καρδιοπάθειες, η υπέρταση και τα εγκεφαλικά επεισόδια. Στις μεγαλύτερες ηλικίες συνδέεται σαφώς και με την ταχύτερη εμφάνιση και πρόοδο της άνοιας. Δεν έχει γίνει ακόμα σαφές από την έρευνα αν αυτή καθεαυτήν η μοναξιά αποτελεί παράγοντα κινδύνου άμεσα ή έμμεσα, επειδή οι πάσχοντες δεν έχουν κοντά τους ανθρώπους που θα τους παρακινήσουν να αντιμετωπίσουν ένα πρόβλημα υγείας νωρίτερα.

Ποιες είναι οι εφαρμόσιμες προτάσεις και παρεμβάσεις με τις οποίες μπορούμε να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα;
Πρώτα απ’ όλα χρειάζεται να γίνει ορατό και αντιληπτό το πρόβλημα και να αρχίσουμε να μιλάμε γι’ αυτό. Σε πολλές κοινωνίες, όπως και στην ελληνική, δεν έχει γίνει ακόμα αντιληπτή ευρέως η κοινωνική του διάσταση, ενώ παράλληλα οι άνθρωποι που υποφέρουν διστάζουν να το συζητήσουν δημόσια. Είναι ένα ζήτημα ταμπού. Παρατηρώ όμως πως τελευταία κάτι κινείται. Διανοητές, ερευνητές και πολιτικοί προβληματίζονται και εισάγουν ιδέες και νέα οπτική, κάνουν προτάσεις και παρεμβάσεις. Θα αναφερθώ επιλεκτικά στην πρόταση του καθηγητή κ. Ρωμανού Γεροδήμου για τη δημιουργία του Κινήματος της Τραπεζαρίας. Αυτή η ιδέα δεν είναι τίποτα άλλο από τη συστηματική και συνειδητή επιστροφή σε συνήθειες που λειτουργούν θεραπευτικά στη μοναξιά και την απομόνωση – στη συγκεκριμένη περίπτωση ένα απλό φιλικό τραπέζι, όπου όλοι θα συμμετέχουν προσφέροντας κάτι και όπου ο στόχος θα είναι η ζεστή και ουσιαστική συζήτηση, που θα φέρει τους συμμετέχοντες πιο κοντά. Παρεμπιπτόντως αυτή η ιδέα έχει μεγάλη απήχηση στη Δανία, όπου έχει δημιουργηθεί μα πρωτοβουλία της κοινωνίας των πολιτών με το όνομα «Η Δανία τρώει μαζί». Δύο φορές τον χρόνο, πολίτες που συμμετέχουν στην πρωτοβουλία οργανώνουν ένα απλό γεύμα για φίλους, γείτονες, συναδέλφους ή ανθρώπους από κάποιον κύκλο συναναστροφής τους, λ.χ. το γυμναστήριο ή το σχολείο των παιδιών, αλλά και με ανοιχτές θέσεις για όποιον ενδιαφέρεται. Έχουν μάλιστα δημιουργήσει μια ωραία πλατφόρμα (https://danmarkspisersammen.dk/) όπου ο καθένας μπορεί να αναζητήσει ένα τέτοιο γεύμα στη γειτονιά του και να συμμετάσχει, εφόσον υπάρχουν κενές θέσεις. Μια τέτοια πρωτοβουλία προϋποθέτει έναν ελάχιστο βαθμό εμπιστοσύνης αλλά και, με τη σειρά της, αυξάνει την εμπιστοσύνη μέσα στην κοινότητα και καλλιεργεί το νοιάξιμο και τη σύνδεση.

Οι πιο ενδιαφέρουσες όμως, κατά την άποψή μου, παρεμβάσεις είναι αυτές που στοχεύουν στην αναδιοργάνωση της γειτονιάς, των υποδομών μιας πόλης, μέσα από τη δημιουργία κοινωνικών υποδομών στο ανθρωπογενές περιβάλλον: Πάρκων και κοινοτικών χώρων συγκέντρωσης που να είναι ελκυστικοί και να προσφέρουν ευκαιρίες για διάδραση και επικοινωνία διαγενεακά, και όχι μόνο για παθητική παρουσία, ιδίως των ηλικιωμένων. Διάβασα επίσης με μεγάλο ενδιαφέρον μια πρόσφατη πρόταση του Κώστα Μπακογιάννη για τον μετασχηματισμό των λεσχών φιλίας (των ΚΑΠΗ της Αθήνας) σε τέτοιους πολυχώρους για όλες τις ηλικίες. Αυτή είναι μια πρόταση πολιτικής που, αν εφαρμοστεί, θα έχει σημαντικό αποτύπωμα.