Τα τηγανόψωμα της Μαρία Σαμπανιώτη που δηλητηρίασαν επτά ανθρώπους στο Περιστέρι τη δεκαετία του ’90
Τον χειμώνα του 1992, σε μια ήσυχη γειτονιά του Περιστερίου, εκτυλίχθηκε μια από τις πιο σκοτεινές υποθέσεις της σύγχρονης ελληνικής εγκληματολογικής ιστορίας. Ένα απλό, σχεδόν αυτονόητο καθημερινό έθιμο, το κέρασμα σπιτικού φαγητού σε φίλους και γείτονες, μετατράπηκε σε εργαλείο θανάτου. Επτά άνθρωποι δηλητηριάστηκαν έπειτα από κατανάλωση τηγανόψωμων και ψωμιού. Τρεις από αυτούς έχασαν τη ζωή τους. Στο επίκεντρο της υπόθεσης βρέθηκε η γυναίκα που τα είχε παρασκευάσει: η Μαρία Σαμπανιώτη.
Η υπόθεση, που έφτασε στα δικαστήρια της Αθήνας το 1992 και ολοκληρώθηκε με βαριά καταδίκη το 1993, συγκλόνισε την κοινή γνώμη όχι μόνο για το αποτέλεσμα, αλλά και για το προφίλ της κατηγορούμενης. Δεν επρόκειτο για κάποιο πρόσωπο του υποκόσμου ή για εγκληματία με παρελθόν. Ήταν μια γυναίκα της διπλανής πόρτας, μια μητέρα, μια γειτόνισσα που μέχρι τότε δεν είχε απασχολήσει τις αρχές.
Η Μαρία Σαμπανιώτη ζούσε για χρόνια στο Περιστέρι και διατηρούσε φιλικές σχέσεις με γειτονικές οικογένειες, ανάμεσά τους τις οικογένειες Μουστόπουλου και Κληματσά. Οι επαφές ήταν συχνές, οι επισκέψεις συνηθισμένες, και τίποτα δεν προμήνυε την έκρηξη που θα ακολουθούσε. Σύμφωνα με όσα προέκυψαν αργότερα στη δικογραφία, στο παρασκήνιο υπήρχε μια ένταση που δεν είχε γίνει ευρέως αντιληπτή. Η Σαμπανιώτη φέρεται να είχε επιχειρήσει να κανονίσει γάμους μεταξύ των δύο κορών της και δύο νεαρών ανδρών από τις γειτονικές οικογένειες. Οι προτάσεις αυτές δεν έγιναν αποδεκτές. Η απόρριψη, κατά την κατηγορούσα αρχή, αποτέλεσε τη σπίθα που οδήγησε σε μια πράξη εκδίκησης με αδιανόητες συνέπειες.
Το Σάββατο 18 Ιανουαρίου 1992 ξεκίνησε χωρίς τίποτα το ασυνήθιστο. Η Μαρία Σαμπανιώτη παρασκεύασε ζύμη στο σπίτι της και έφτιαξε, μεταξύ άλλων, τηγανόψωμα. Μέρος της ζύμης χρησιμοποιήθηκε για τρόφιμα που κατανάλωσε η ίδια και η οικογένειά της. Ένα άλλο μέρος προσφέρθηκε ως κέρασμα σε γείτονες. Επτά άνθρωποι έφαγαν από αυτά τα τρόφιμα. Μέσα σε λίγες ώρες άρχισαν να εμφανίζουν σοβαρά συμπτώματα δηλητηρίασης. Η κατάσταση εξελίχθηκε ραγδαία. Ασθενοφόρα τους μετέφεραν εσπευσμένα σε νοσοκομεία της Αθήνας και του Πειραιά, όπου οι γιατροί διαπίστωσαν ότι δεν επρόκειτο για μια απλή τροφική διαταραχή. Το αρχικό σοκ γρήγορα μετατράπηκε σε αγωνία, καθώς η κατάσταση ορισμένων ασθενών κρίθηκε εξαιρετικά κρίσιμη. Τις επόμενες εβδομάδες, παρά τις προσπάθειες των γιατρών, τρεις άνθρωποι υπέκυψαν. Πρώτος πέθανε ο Θόδωρος Μουστόπουλος. Ακολούθησε η Ειρήνη Κληματσά και, λίγο αργότερα, ο 24χρονος γιος της, Αντώνης Κληματσάς. Ο απολογισμός ήταν πλέον βαρύς: τρεις νεκροί, τέσσερις επιζώντες με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία τους.
Οι τοξικολογικές εξετάσεις έφεραν στο φως την αιτία. Στα τρόφιμα εντοπίστηκε παραθείο, ένα ισχυρό εντομοκτόνο. Το στοιχείο που προκάλεσε ιδιαίτερη αίσθηση ήταν ότι η ζύμη από την οποία είχαν φάει η ίδια η Σαμπανιώτη και οι δικοί της άνθρωποι δεν περιείχε την ουσία. Αυτό σήμαινε ότι το δηλητήριο είχε προστεθεί επιλεκτικά. Η υπόθεση έπαψε πλέον να θεωρείται ατύχημα. Ήταν έγκλημα.
Την άνοιξη του 1992, η Αστυνομία σχημάτισε δικογραφία σε βάρος της Μαρίας Σαμπανιώτη. Τα στοιχεία -η προέλευση των τροφίμων, το τοξικολογικό εύρημα, το υποτιθέμενο κίνητρο- την έφεραν στο επίκεντρο των ερευνών. Όμως, ποιον λόγο είχε η Σαμπανιώτη να δηλητηριάσει τα μέλη των οικογενειών Μουστόπουλου και Κληματσά; Οι πληροφορίες που συγκέντρωσαν οι αστυνομικοί οδηγούσαν στο κίνητρο της αντεκδίκησης.
Οι μαρτυρίες και τα διαθέσιμα στοιχεία ανέφεραν ότι η Σαμπανιώτη από καιρό καλλιεργούσε την ιδέα να παντρέψει τις κόρες της με τον Κώστα Μουστόπουλο και τον Αντώνη Κληματσά, όμως όταν εκείνοι δεν δέχτηκαν, η Σαμπανιώτη αποφάσισε να τους εκδικηθεί δηλητηριάζοντάς τους. Η ίδια αρνήθηκε από την πρώτη στιγμή κάθε εμπλοκή ενώπιον του ανακριτή λέγοντας: «Εγώ δεν ήθελα να κάνω κακό σε κανέναν. Κάποιος άλλος έβαλε στο μάτι την οικογένειά μου κι επειδή αυτή τη ζύμη την είχα φτιάξει για το σπίτι μου, έριξε δηλητήριο μέσα όταν εγώ έλειπα από το σπίτι για ψώνια» υποστήριξε και διευκρίνισε: «Το παιδί μου από νωρίς μου είχε πει να βγούμε για ψώνια αλλά εγώ το είχα ξεχάσει. Έτσι άρχισα να φτιάχνω τη ζύμη και μάλιστα κάποια στιγμή “πετάχτηκα” στο σούπερ μάρκετ για να πάρω κάποιο υλικό, αφήνοντας πίσω μου ανοιχτή την πόρτα. Αμέσως μόλις γύρισα, έπιασα πάλι τη ζύμη και τότε εμφανίστηκε η κόρη μου και μου θύμισε ότι θα έπρεπε να βγούμε στα μαγαζιά. Για να μη χαλάσει το ζυμάρι, το πήγα εγώ η ίδια στην οικογενειακή μας φίλη Ελένη Μουστοπούλου και της είπα: “Ελένη, πάρε εσύ αυτό το κομμάτι κι εγώ θα πάρω από τον φούρνο μαγιά για να φτιάξω άλλο ζυμάρι για μένα, το βράδυ”. Εκείνη με ευχαρίστησε κι έφυγα. Το υπόλοιπο τμήμα του ζυμαριού το πήγα στην Ειρήνη Κληματσά για να φτιάξει κι εκείνη ψωμί».
Ακόμα, η Σαμπανιώτη υποστήριξε πως δεν είχε κανένα λόγο να προξενήσει βλάβη στις δύο οικογένειες, καθώς τόσο η Μουστοπούλου όσο και η Κληματσά της στάθηκαν σε δύσκολες στιγμές και επέμεινε ότι κάποιος άλλος έριξε το δηλητήριο στη ζύμη, την ώρα που εκείνη έλειπε από το σπίτι, κατονομάζοντας, μάλιστα, και τη γειτόνισσά της Αγάπη Κοασίδου, η οποία ωστόσο διαπιστώθηκε πως εκείνη τη μέρα βρισκόταν στην Κόρινθο, αλλά αφήνοντας υπαινιγμούς ακόμα και για την κόρη της Ελισάβετ. Υποστήριξε ότι δεν γνώριζε πώς βρέθηκε το δηλητήριο στα τρόφιμα και ότι δεν είχε κανέναν λόγο να βλάψει ανθρώπους που γνώριζε χρόνια. Παρ’ όλα αυτά, οι αρχές θεώρησαν πως υπήρχαν επαρκείς ενδείξεις. Οι κατηγορίες ήταν βαριές: τρεις ανθρωποκτονίες από πρόθεση και τέσσερις απόπειρες ανθρωποκτονίας.
Η δίκη ξεκίνησε την άνοιξη του 1993 στο Μεικτό Ορκωτό Δικαστήριο Αθηνών και προσέλκυσε έντονο ενδιαφέρον από τα μέσα ενημέρωσης. Οι εφημερίδες της εποχής γέμισαν με πρωτοσέλιδα και δραματικούς τίτλους, παρουσιάζοντας τη Σαμπανιώτη ως «τη γυναίκα με τα τηγανόψωμα» ή «τη φαρμακούλα». Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, παρουσιάστηκαν τα τοξικολογικά ευρήματα, καταθέσεις συγγενών των θυμάτων και μαρτυρίες που αφορούσαν τις σχέσεις μεταξύ των οικογενειών. Ο εισαγγελέας υποστήριξε ότι η πράξη ήταν συνειδητή και στοχευμένη, ζητώντας την ενοχή της κατηγορούμενης χωρίς κανένα ελαφρυντικό. Η υπεράσπιση, από την άλλη πλευρά, μίλησε για ελλείψεις στην απόδειξη και για ενδεχόμενη εμπλοκή τρίτου προσώπου, χωρίς όμως να καταφέρει να πείσει το δικαστήριο.
Στις 3 Μαΐου 1993, το δικαστήριο ανακοίνωσε την ετυμηγορία του. Η Μαρία Σαμπανιώτη κρίθηκε ένοχη για όλες τις πράξεις που της αποδίδονταν. Η ποινή ήταν από τις βαρύτερες που είχαν επιβληθεί σε γυναίκα δράστη εκείνη την περίοδο: τρεις φορές ισόβια κάθειρξη και επιπλέον 25 χρόνια φυλάκιση, χωρίς αναγνώριση ελαφρυντικών. Η απόφαση προκάλεσε ανακούφιση στις οικογένειες των θυμάτων, αλλά και συζητήσεις στην κοινωνία για το πώς μια φαινομενικά συνηθισμένη γυναίκα μπορούσε να φτάσει σε μια τέτοια πράξη.
Η Μαρία Σαμπανιώτη δεν ταίριαζε στο στερεότυπο του «βίαιου εγκληματία». Δεν χρησιμοποίησε όπλο, δεν άσκησε σωματική βία. Το έγκλημα διαπράχθηκε μέσα από οικιακή ρουτίνα και κοινωνική οικειότητα. Αυτό το στοιχείο είναι που καθιστά την υπόθεση ιδιαίτερα ανησυχητική. Η δηλητηρίαση μέσω τροφής προϋποθέτει: υπομονή, έλεγχο και γνώση ότι το θύμα εμπιστεύεται τον δράστη. Δεν πρόκειται για παρορμητική έκρηξη, αλλά για πράξη που απαιτεί σχεδιασμό.
Παράλληλα, η φερόμενη εμμονή με τον κοινωνικό ρόλο της μητέρας και την «αποκατάσταση» των παιδιών της δείχνει μια προσωπικότητα που όριζε την αυτοεκτίμησή της μέσα από την αποδοχή των άλλων. Η απόρριψη, σε αυτό το πλαίσιο, βιώθηκε όχι απλώς ως άρνηση, αλλά ως προσβολή.
Η Ελλάδα των αρχών της δεκαετίας του ’90 βρισκόταν σε μεταβατικό στάδιο. Οι παραδοσιακές αξίες συνυπήρχαν με την κοινωνική αλλαγή. Το προξενιό δεν ήταν πια κανόνας, αλλά δεν είχε εξαφανιστεί. Η άρνηση ενός τέτοιου «κανονίσματος» μπορούσε ακόμη να βιωθεί ως κοινωνική απαξίωση. Σε αυτό το περιβάλλον, η υπόθεση Σαμπανιώτη λειτούργησε σαν καθρέφτης: ανέδειξε πώς παγιωμένες αντιλήψεις, όταν συναντούν προσωπικές ματαιώσεις και ψυχολογική ακαμψία, μπορούν να οδηγήσουν σε ακραίες πράξεις. Τριάντα και πλέον χρόνια μετά, η υπόθεση εξακολουθεί να στοιχειώνει τη συλλογική μνήμη. Όχι μόνο για τους νεκρούς, αλλά για τον τρόπο. Τα τηγανόψωμα, σύμβολο φιλοξενίας και καθημερινότητας, έγιναν εργαλείο θανάτου. Και ίσως αυτό είναι το πιο τρομακτικό στοιχείο της ιστορίας: ότι το κακό δεν εμφανίστηκε ως απειλή, αλλά ως κέρασμα.
9°
