200 Χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου: Διεθνές Συνέδριο στο Τρικούπειο Πολιστικό Κέντρο

Υπάρχουν πόλεις που η ιστορία τις προσπερνά και υπάρχουν πόλεις που η ιστορία τις μετατρέπει σε σύμβολο. Το Μεσολόγγι ανήκει αναμφισβήτητα στη δεύτερη κατηγορία. Διακόσια χρόνια μετά την Έξοδο της 10ης Απριλίου 1826, η μικρή αυτή πόλη της Αιτωλοακαρνανίας εξακολουθεί να συγκινεί, να εμπνέει και, το σημαντικότερο, να ενώνει. Από την 1η έως τις 4 Οκτωβρίου, το Τρικούπειο Πολιτιστικό Κέντρο του Μεσολογγίου θα υποδεχθεί ένα διεθνές επιστημονικό συνέδριο-ορόσημο, «200 Χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου», διοργανωμένο από κοινού από τον Δήμο της Ιεράς Πόλης Μεσολογγίου, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Πανεπιστήμιο Πατρών. Με 63 ομιλητές από 23 χώρες και τις πέντε ηπείρους, δεν πρόκειται απλώς για μια ακαδημαϊκή συνάντηση, αλλά αποτελεί μια έμπρακτη απόδειξη ότι το Μεσολόγγι έπαψε προ πολλού να είναι μόνο ελληνική υπόθεση.

Η τετραήμερη διοργάνωση θα ανοίξει με την κεντρική ομιλία του βραβευμένου με το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων 2024 ποιητή Παντελή Μπουκάλα, γεννημένου στο Λεσίνι Μεσολογγίου, με θέμα «Ο Αγώνας των παιδιών στο πολιορκημένο Μεσολόγγι», μια θεματική που θυμίζει πως πίσω από κάθε μεγάλη ιστορική αφήγηση κρύβονται και οι πιο ευάλωτες, σιωπηλές μορφές του πολέμου. Θα ακολουθήσει εισαγωγική ομιλία της διεθνώς καταξιωμένης συγγραφέως Victoria Hislop, ενώ ξεχωριστή στιγμή του συνεδρίου θα αποτελέσει η παρουσία του Νίκου Αλιάγα, ανθρώπου που ενσαρκώνει ο ίδιος τη γέφυρα ανάμεσα στο Μεσολόγγι και τον κόσμο.

Γιατί άραγε μια πολιορκία του 1826 συνεχίζει να απασχολεί ερευνητές από την Κίνα ως τη Βραζιλία, από τη Φινλανδία ως την Αίγυπτο και την Ινδία; Η απάντηση βρίσκεται στο πώς αντέδρασε η ίδια η Ευρώπη εκείνη την εποχή. Το Μεσολόγγι δεν ήταν απλώς ένα ακόμη πεδίο μάχης της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά έγινε, σχεδόν αμέσως, ευρωπαϊκός μύθος. Ο θάνατος του Λόρδου Μπάιρον εκεί, το 1824, λειτούργησε ως σπίθα που άναψε φωτιά σε όλη την ήπειρο. Όπως λένε οι μελετητές, ο Μπάιρον «δημιούργησε την Ελλάδα δύο φορές»: μία στα ποιήματά του και μία με την ίδια του τη θυσία.

Κανείς ίσως δεν εξέφρασε καλύτερα το πνεύμα αυτό από τον Giuseppe Mazzini, τον μεγάλο ηγέτη του ιταλικού εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος. Ο Mazzini μίλησε για το Μεσολόγγι ως «ιερή συμμαχία της ποίησης με την υπόθεση των λαών», βλέποντας στη θυσία της πόλης κάτι πολύ πέρα από ένα στρατιωτικό γεγονός: μια ηθική δύναμη ικανή να διαμορφώσει συνειδήσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη. Για τον Mazzini, που αγωνιζόταν για την ενοποίηση και απελευθέρωση της δικής του πατρίδας από την ξένη κατοχή, το Μεσολόγγι δεν ήταν απλώς ελληνική υπόθεση, αλλά κοινό παράδειγμα όλων των υπόδουλων λαών της Ευρώπης. Δεν είναι τυχαίο ότι αναφερόταν επανειλημμένα στην πόλη ως πηγή έμπνευσης, θεωρώντας ότι «από τα ερείπια του Μεσολογγίου αναδύθηκε η Ελλάδα», μια φράση που θα μπορούσε κάλλιστα να λειτουργήσει και ως σύνθημα για τον δικό του αγώνα. Η σκέψη του Mazzini αποτυπώνει με ενάργεια το πώς το Μεσολόγγι λειτούργησε ως πρότυπο πατριωτικής αυτοθυσίας πολύ πέρα από τα ελληνικά σύνορα, τροφοδοτώντας το ριζοσπαστικό δημοκρατικό όραμα για μια ενωμένη, ελεύθερη Ιταλία.

Το φαινόμενο δεν περιορίστηκε στη Γαλλία ή την Αγγλία. Στη Γερμανία, ο Wilhelm Müller, γνωστός ως «ο Μύλλερ των Ελλήνων», έγραψε τέσσερα ποιήματα εμπνευσμένα από «το ολοκαύτωμα της πόλης», ενώ ο ίδιος ο Γκαίτε, στον δεύτερο Φάουστ, έπλασε τον Ευφορίωνα, έναν χαρακτήρα που φωνάζει με ενθουσιασμό το όνομα του Μεσολογγίου, μετατρέποντας τη θυσία του Βύρωνα σε αιώνιο ιδανικό. Στην Ιταλία, ο φιλελληνισμός δεν ήταν απλώς μόδα αλλά πατριωτική ανάγκη: μια χώρα που κι εκείνη ζούσε υπό ξένη κατοχή είδε στο Μεσολόγγι τον καθρέφτη του δικού της μελλοντικού αγώνα. Ο πολιτικός και ποιητής Angelo Brofferio έγραψε την ωδή του για την «Πτώση του Μεσολογγίου» μόλις έναν μήνα μετά την Έξοδο, ενώ, τριάντα χρόνια αργότερα, ο ίδιος αγόρευσε με πάθος στο κοινοβούλιο του Πιεμόντε, επικαλούμενος ακόμη τη θυσία του Μεσολογγίου για να καταγγείλει τη συμμετοχή της χώρας του στον Κριμαϊκό Πόλεμο. Το Μεσολόγγι, δηλαδή, δεν έμεινε ανάμνηση· έγινε πολιτικό επιχείρημα, ζωντανό εργαλείο ρητορικής, για δεκαετίες.

Στη Ρωσία, ο Πούσκιν τοποθέτησε το πορτρέτο του Βύρωνα δίπλα σε εκείνο του Ναπολέοντα στο δωμάτιο του ήρωά του στον Ευγένιο Ονέγκιν. Στην Αμερική, ο Fitz-Greene Halleck έγραψε το διασημότερο αμερικανικό ποίημα εμπνευσμένο από τον ελληνικό αγώνα, ταυτίζοντας τα ιδανικά της νεαρής αμερικανικής δημοκρατίας με εκείνα του Μεσολογγίου. Ζωγράφοι σαν τον Delacroix απαθανάτισαν «Την Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου», έναν πίνακα που παραμένει ίσως το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο ολόκληρου του Αγώνα. Στο Παρίσι, μάλιστα, οι νέοι φορούσαν ρούχα σε ένα συγκεκριμένο γκρι χρώμα, γνωστό ως «γκρι του Μεσολογγίου», σε ένδειξη αλληλεγγύης.

Αυτή η τεράστια, πολύγλωσση και πολυποίκιλη λογοτεχνική, καλλιτεχνική και πολιτική παραγωγή είναι ακριβώς αυτό που θα φέρει στο φως το επερχόμενο συνέδριο. Οι 63 ομιλητές δεν θα μιλήσουν απλώς για ιστορία· θα ανασυνθέσουν έναν ολόκληρο πολιτισμικό χάρτη, δείχνοντας πώς μια ελληνική τραγωδία μετατράπηκε σε πανευρωπαϊκό και, τελικά, παγκόσμιο σύμβολο ελευθερίας και αυτοθυσίας. Θα ακουστούν φωνές από πανεπιστήμια πέντε ηπείρων, αποδεικνύοντας ότι το Μεσολόγγι έχει γίνει κοινό κτήμα της ανθρωπότητας, με τον ίδιο τρόπο που ο Διονύσιος Σολωμός το ανέδειξε σε σύμβολο ηθικής ελευθερίας στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους», έναν τόπο όπου, όπως έγραφε ο ποιητής, η ψυχή νικά ό,τι πιο σκληρό μπορεί να αντιμετωπίσει το ανθρώπινο σώμα.

Το γεγονός ότι, διακόσια χρόνια μετά, ερευνητές από όλο τον κόσμο συγκεντρώνονται στην Ιερή Πόλη του Μεσολογγίου για να συνομιλήσουν με την ιστορία της, δεν αποτελεί απλώς επιστημονικό γεγονός. Είναι απόδειξη πως ό,τι συνέβη το 1826 εξακολουθεί να θέτει διαχρονικά ερωτήματα: τι σημαίνει ελευθερία, πόσο μακριά φτάνει η ανθρώπινη αντοχή, πώς μια τοπική τραγωδία γίνεται παγκόσμιο μάθημα ανθρωπιάς. Το συνέδριο του Οκτωβρίου δεν είναι απλώς ένα ακόμη συνέδριο ανάμεσα σε τόσα άλλα, μα αποδεικνύει πως το Μεσολόγγι, όπως και τότε, μπορεί ξανά να γίνει για λίγες μέρες το κέντρο του κόσμου.