Ώρα για ένα εθνικό σχέδιο πρόληψης της αυτοκτονίας

Η πρόληψη των αυτοκτονιών συνιστά ένα σύνθετο, πολυπαραγοντικό ζήτημα που αντανακλά την ποιότητα του κοινωνικού μας πολιτισμού. Στις μέρες μας, η αυτοκτονία αναγνωρίζεται διεθνώς ως σημαντικό κοινωνικό πρόβλημα και η πρόληψή της αποτελεί μείζονα προτεραιότητα των πολιτικών δημόσιας υγείας. Συγκαταλέγεται στις κύριες αιτίες θανάτου παγκοσμίως και αποτελεί την τρίτη αιτία θανάτου στους νέους ηλικίας 15–29 ετών, γεγονός που αντικατοπτρίζει την έκταση του φαινομένου και την άμεση ανάγκη λήψης μέτρων για την αντιμετώπισή του.

Αυτοκτονίες: Η πραγματικότητα πίσω από τους αριθμούς

Τα στοιχεία, τόσο στη χώρα μας όσο και διεθνώς, δείχνουν ότι οι απαιτητικοί ρυθμοί ζωής, η κοινωνική απομόνωση, η ψυχική κόπωση και οι μακροχρόνιες συνέπειες της πανδημίας έχουν επιβαρύνει σημαντικά την ψυχική υγεία μεγάλου μέρους του πληθυσμού. Η χαλάρωση των κοινωνικών δεσμών, η αποξένωση των ανθρώπων, το ακραίο, κάποιες φορές, αίσθημα μοναξιάς και ματαίωσης δημιουργούν ένα πολυεπίπεδο φορτίο, που, εάν δεν αποσυμπιεστεί, ενέχει τον κίνδυνο αυτοκτονικών κρίσεων. Οι παράγοντες αυτοί ενισχύουν την ανάγκη για επένδυση στην πρόληψη, στην έγκαιρη αναγνώριση των κινδύνων και στην ουσιαστική ψυχοκοινωνική στήριξη.

Ειδικότερα στη χώρα μας, σύμφωνα με τα επικαιροποιημένα δεδομένα του Παρατηρητηρίου Αυτοκτονιών της ΚΛΙΜΑΚΑ, το 2025 καταγράφηκαν συνολικά 579 περιστατικά αυτοκτονίας, με το ποσοστό των ανδρών να ανέρχεται σε 85,7% και των γυναικών σε 14,3%. Τα δεδομένα δείχνουν διασπορά των αυτοκτονιών σε όλες τις ηλικιακές ομάδες. Ιδιαίτερα αυξημένος αριθμός περιστατικών αποτυπώνεται στις ηλικίες από 50 έως 54 ετών, ενώ υψηλοί αριθμοί εμφανίζονται και στις ηλικίες από 45 έως 49 ετών. Στις νεότερες ηλικίες, η ομάδα από 20 έως 24 ετών αντιστοιχεί στο 8,3% του συνόλου των αυτοκτονιών, ενώ οι ηλικίες από 15 έως 19 ετών αντιστοιχούν στο 2,9%.

Τα στοιχεία αυτά υπογραμμίζουν την ανάγκη για έγκαιρη πρόληψη και ουσιαστική ψυχική υποστήριξη από την εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή. Περαιτέρω, σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το 2023, την τελευταία δεκαετία πάνω από 500.000 άτομα επηρεάστηκαν από κάποια αυτοκτονία στο περιβάλλον τους. Πρόκειται για τα αόρατα και σιωπηλά θύματα: τις οικογένειες, τους συγγενείς και τους φίλους των ανθρώπων που έφυγαν. Πίσω από τους αριθμούς υπάρχουν παιδιά που χάνουν αναίτια τους γονείς τους, γονείς που η ζωή τους γκρεμίζεται, μια μητέρα ή ένας πατέρας που θα μεγαλώσει μόνος του τα παιδιά του, ενώ παράλληλα βρίσκεται αντιμέτωπος και με το κοινωνικό στίγμα.

Οι αριθμοί αυτοί δεν αποτυπώνουν πλήρως την πραγματικότητα, καθώς δεν έχουν προσμετρηθεί οι «αόρατες» αυτοκτονίες που κρύβονται πίσω από άλλα αίτια θανάτου. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, η υποκαταγραφή των αυτοκτονιών αποτελεί διεθνώς αναγνωρισμένο πρόβλημα.

Υφιστάμενες δράσεις και πρόοδος
Η πρόληψη της αυτοκτονικότητας είναι εφικτή μέσα από την έγκαιρη παρέμβαση, την ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας και την εξασφάλιση πρόσβασης σε ποιοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, σε συνδυασμό με την ευαισθητοποίηση και τη μείωση του κοινωνικού στίγματος.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Πολιτεία έχει ήδη αναπτύξει σημαντικούς μηχανισμούς άμεσης παρέμβασης. Η 24ωρη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018, που λειτουργεί υπό την εποπτεία του Υπουργείου Υγείας, και το Κέντρο Ημέρας για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας της «Κλίμακα» παρέχουν συμβουλευτική υποστήριξη σε κατάσταση κρίσης για την αποφυγή της αυτοκτονίας.

Παράλληλα, σε θεσμικό επίπεδο, η Ελλάδα έχει κάνει ουσιαστικά βήματα προόδου τα τελευταία χρόνια στον τομέα της ψυχικής υγείας, με την εκπόνηση του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για την Ψυχική Υγεία 2021–2030 και τον νόμο 5129/2024 για την Ολοκλήρωση της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης. Στην κατεύθυνση αυτή, η πρόληψη της αυτοκτονίας αποτελεί οριζόντια προτεραιότητα που συνδέεται με την ανάπτυξη κοινοτικών δομών, τη διασύνδεση με την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, την ενίσχυση της παιδοψυχιατρικής φροντίδας και την προαγωγή της ψυχικής υγείας.

Η ανάγκη για ένα ολοκληρωμένο εθνικό σχέδιο
Στη βάση περαιτέρω ενίσχυσης των πολιτικών πρόληψης της αυτοκτονικότητας, αναδεικνύεται η ανάγκη θέσπισης ενός συνεκτικού και ολοκληρωμένου Εθνικού Σχεδίου Δράσης για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας, που θα δίνει έμφαση στον διατομεακό συντονισμό, στη συστηματική συλλογή δεδομένων και στην περαιτέρω ανάπτυξη αξιόπιστων και διαλειτουργικών συστημάτων καταγραφής των αιτιών θανάτου, καθώς και στη σύνδεση της ψυχικής υγείας με την εκπαίδευση και την εργασία.

Είναι ώριμες πλέον οι συνθήκες για την κατάρτιση ενός ενιαίου πλαισίου για την πρόληψη της αυτοκτονικότητας, με ενεργή εμπλοκή επιστημόνων ψυχικής υγείας, εκπαιδευτικών και γονέων. Η πρόληψη, η έγκαιρη ανίχνευση του κινδύνου, η παρέμβαση στην κρίση και η παραπομπή σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, όταν κρίνεται απαραίτητο, αποτελούν κρίσιμα εργαλεία αντιμετώπισης του φαινομένου.

Σε αυτό το πλαίσιο, κομβικό ρόλο κατέχει η προώθηση δράσεων όπως η ενίσχυση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας στην κοινότητα, ιδίως σε απομακρυσμένες και νησιωτικές περιοχές, καθώς και η συστηματική εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας, Πρωτοβάθμιας Φροντίδας και εκπαιδευτικών στην έγκαιρη ανίχνευση και διαχείριση της αυτοκτονικότητας και των ψυχιατρικών κρίσεων.

Επιπλέον, για την ενίσχυση των μηχανισμών πρόληψης, είναι αναγκαία η καταγραφή όχι μόνο των τετελεσμένων αυτοκτονιών, αλλά και όλων των περιστατικών απόπειρας που καταλήγουν στα νοσοκομεία.

Πρόληψη από το σχολείο και κοινωνική ευθύνη
Το πιο σημαντικό όμως είναι η επένδυση στην πρόληψη ήδη από το σχολείο. Η καλλιέργεια της ομαδικότητας και της ενσυναίσθησης μεταξύ των παιδιών, δηλαδή της αίσθησης ότι δεν είναι μόνοι τους, καθώς και η ενίσχυση του κλίματος εμπιστοσύνης με τους εκπαιδευτικούς, διαδραματίζουν καίριο ρόλο.

Είναι χρέος όλων μας να συνδιαμορφώσουμε ένα περιβάλλον όπου κανείς δεν θα αισθάνεται μόνος απέναντι στο αδιέξοδο, όπου η αναζήτηση βοήθειας θα είναι πράξη δύναμης και όχι αφορμή στιγματισμού.