Νεκροί ελέφαντες και επιθετικά θαλάσσια λιοντάρια: πώς οι τοξικές ανθίσεις φυκών βλάπτουν τον πλανήτη

Τον Μάιο του 2020, εκατοντάδες ελέφαντες πέθαναν μυστηριωδώς στο Δέλτα του Οκαβάνγκο στη Μποτσουάνα. Τα ζώα περιφέρονταν χωρίς προορισμό, πριν καταρρεύσουν ξαφνικά, αφήνοντας πίσω τους σκορπισμένα κουφάρια κοντά σε υδάτινες πηγές. Οι οργανώσεις προστασίας της άγριας ζωής ανησύχησαν έντονα. Μέχρι τον Ιούλιο είχαν καταγραφεί τουλάχιστον 350 νεκροί ελέφαντες. Οι χαυλιόδοντές τους ήταν άθικτοι, αποκλείοντας την πιθανότητα λαθροθηρίας. Πέντε χρόνια αργότερα, το 2024, επιστήμονες κατέληξαν στο πιθανό αίτιο: τοξικό νερό εξαιτίας ανάπτυξης κυανοβακτηρίων (φυκών) που παράγουν θανατηφόρες τοξίνες για τα ζώα. Οι ακραίες διακυμάνσεις μεταξύ ξηρών και υγρών συνθηκών το 2019–2020 δημιούργησαν ιδανικές συνθήκες για αυτό το φαινόμενο.

Οι λεγόμενες «ανθίσεις φυκών» (blooms) είναι ταχύτατες αυξήσεις του πληθυσμού φυκών σε θερμά, στάσιμα νερά. Αν και κάποιες είναι ακίνδυνες, άλλες παράγουν τοξίνες, μειώνουν τα επίπεδα οξυγόνου και δημιουργούν «νεκρές ζώνες» — περιοχές όπου η θαλάσσια ζωή δεν μπορεί να επιβιώσει. Οι τοξικές ανθίσεις εντείνονται παγκοσμίως λόγω της κλιματικής αλλαγής, της ρύπανσης από γεωργικά λιπάσματα και της απορροής λυμάτων. Υπολογίζεται ότι σχεδόν τα δύο τρίτα των λιμνών του πλανήτη έχουν αλλάξει χρώμα τα τελευταία 40 χρόνια, ενώ οι ωκεανοί γίνονται ολοένα και πιο πράσινοι καθώς απορροφούν το 90% της υπερβάλλουσας θερμότητας.

Η συχνότητα και η έκταση των φυκών αυξάνονται τόσο σε θαλάσσια όσο και σε γλυκά νερά. Σε παραθαλάσσιες περιοχές, μεταξύ 2003 και 2020, οι ανθίσεις αυξήθηκαν κατά 59,2%. Στα γλυκά νερά, μια μελέτη του 2022 σε 248.000 λίμνες κατέγραψε αύξηση 44% μέσα στη δεκαετία του 2010. Ιδιαίτερα έντονο είναι το φαινόμενο στην Ασία και την Αφρική, όπου η χρήση λιπασμάτων παραμένει εκτεταμένη. Τα αντιδραστικά θρεπτικά στοιχεία, όπως το άζωτο και ο φώσφορος, επιταχύνουν την άνθιση φυκών και διαταράσσουν τα οικοσυστήματα.

Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην άγρια φύση. Στη Νορβηγία, μια μόνο άνθιση φυκών εξόντωσε πάνω από επτά εκατομμύρια σολομούς το 2019, ενώ άλλη κατέστρεψε έως και ένα εκατομμύριο ψάρια το 2024. Στη Νότια Αυστραλία, άνθιση 8.800 τετρ. χιλιομέτρων προκάλεσε μαζικό θάνατο θαλάσσιας ζωής, με θερμοκρασίες 2,5°C πάνω από τα φυσιολογικά επίπεδα. Στην Καλιφόρνια, άγρια θαλάσσια λιοντάρια εμφάνισαν επιθετική συμπεριφορά λόγω τοξικής νευροτοξίνης από άλγη, οδηγώντας σε επιθέσεις σε ανθρώπους. Αν και κάποια είδη αφανίζονται, άλλα –όπως οι μέδουσες– επωφελούνται από το περιβάλλον χαμηλού οξυγόνου και επεκτείνονται ραγδαία.

Καθώς η υπερθέρμανση του πλανήτη επιταχύνεται, επιστήμονες προειδοποιούν ότι οι ανθίσεις τοξικών φυκών θα συνεχίσουν να προκαλούν ανατροπές στα οικοσυστήματα. Ο καθηγητής Ντόναλντ Μπος, που πρώτος εντόπισε τη «νεκρή ζώνη» στον Κόλπο του Μεξικού, προειδοποιεί: η θέρμανση των υδάτων μειώνει τη διαλυτότητα του οξυγόνου και ενισχύει τη διαστρωμάτωση των υδάτινων μαζών, εμποδίζοντας την ανάμειξή τους. Αν δεν περιοριστεί η κλιματική κρίση, το φαινόμενο θα ενταθεί σημαντικά.