Φθινοπωρινό Σχολείο του Γράμμου: Μνήμη και ιστορία στον 20ό και 21ο αιώνα

Τι συμβαίνει όταν τα πεδία της ιστορικής μνήμης, της πολιτισμικής τοπιογραφίας, της τεχνολογίας, της εκπαίδευσης και του πολιτισμού συναντώνται στο Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων στον Γράμμο; Το Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, με επιστημονικό υπεύθυνο τον καθηγητή Ιστορίας των Πολιτισμών κ. Χρήστο Μεράντζα, ξεκινά φέτος μια ενδιαφέρουσα ακαδημαϊκή προσπάθεια, διοργανώνοντας το πρώτο του Φθινοπωρινό Σχολείο από τις 26 έως τις 28 Σεπτεμβρίου. Με τον τίτλο «Μνήμη και Ιστορία στον 20ο και 21ο αιώνα» το εν λόγω σχολείο τελεί υπό την αιγίδα του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων. Ο επιστημονικά υπεύθυνος του Κέντρου, κ. Θοδωρής Σιόντης, θα ξεναγήσει τους φοιτητές του Τμήματος στις μόνιμες εκθέσεις του Πάρκου ενώ παράλληλα θα υπάρχουν και περιηγητικές διαδρομές ιστορικού ενδιαφέροντος να συνοδεύουν τις ώρες των μαθημάτων.

Νιώθω, πραγματικά, μεγάλο το αίσθημα της ευθύνης που θα συμμετέχω κι εγώ σε αυτή την προσπάθεια. Τα ιστορικά σημαινόμενα της περιοχής συνιστούν αναμφίβολα μια μοναδική πρόκληση για τον νεότερο ελληνισμό και για τον λόγο αυτό επιβάλλουν ιδιαίτερη ωριμότητα στην προσέγγισή τους και, κυρίως, στη διδασκαλία τους σε νέους ανθρώπους. Στη διάρκεια του τρίωρου μαθήματός μου εκεί θα επιχειρήσω να διαπραγματευτώ τη διαχείριση της μνήμης στην Προφορική Ιστορία στο ιδιαίτερα τραχύ έδαφος των συγκρουσιακών θεμάτων (controversial issues), όπου οι δημόσιες αναπαραστάσεις προκαλούν συχνά έντονα συγκινησιακά φορτία και συγκροτούν αλληλοσυγκρουόμενες απόψεις.

Ήταν 29 Αυγούστου του 1949 όταν τερματίστηκαν οι ένοπλες επιχειρήσεις του Εμφυλίου με την νίκη του Εθνικού Στρατού και τους τελευταίους καπετάνιους του Δημοκρατικού Στρατού να εγκαταλείπουν τον Γράμμο με την υπόσχεση του Νίκου Ζαχαριάδη ότι το όπλο παραμένει «παρά πόδα». «Ο Γράμμος κατέρρευσε» έγραφαν το πρωί της 30ης Αυγούστου όλα τα πρωτοσέλιδα. Η αλήθεια, ωστόσο, είναι ότι η μνήμη όσων διαδραματίστηκαν εκεί συνέβαλε καθοριστικά στην συγκρότηση της σύγχρονης πολιτικής μας ζωής. Ο Γράμμος φέρει μια ιδιαίτερη βαρύτητα, αναδείχτηκε μοιραία ως ένας μνημονικός τόπος με καθοριστικό νόημα για τη ζωή των σύγχρονων Ελλήνων. Τραύματα, μνήμες, συγκρούσεις, φόβοι, μελαγχολία ακόμη και ελπίδα και παραμυθία εκφράζονται πίσω από το όνομά του. Από τον αποδέκτη όλων αυτών των συναισθημάτων απαιτείται η ύπαρξη ανεπτυγμένης κριτικής σκέψης για να μπορεί να αξιολογεί χωρίς να χειραγωγείται.

Αυτό θα επιχειρήσουμε στο Φθινοπωρινό Σχολείο του Γράμμου οι συνάδελφοί μου κι εγώ, με τη μεγάλη ευκαιρία που μας έδωσε το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων. Είστε όλοι καλοδεχούμενοι να συζητήσουμε για τη βιωματική τραυματική μνήμη του Εμφυλίου. Μιας μνήμης που αποτέλεσε μια από τις κυριότερες συνισταμένες που καθόρισαν την συγκρότηση της ιστορικής μας συνείδησης, προκαλώντας σοβαρές διχαστικές συμπεριφορές και κοινωνικά απωθημένα.