Η (ανώτατη) εκπαίδευση την εποχή της AI

Έχοντας θητεύσει στη δημόσια τριτοβάθμια εκπαίδευση κάτι περισσότερο από τρεις δεκαετίες (συν κάτι ψιλά στην ιδιωτική), η πρώτη, ενστικτώδης αντίδρασή μου στην έλευση (ή μήπως επέλαση;) της τεχνητής νοημοσύνης (στο εξής: ΑΙ) ήταν… βιβλική: «Παρελθέτω απ’ εμού το ποτήριον τούτο». Σύντομα, όμως, κατέληξα να συμφωνήσω με το αρχαιοπρεπές απόφθεγμα: «Το πεπρωμένον φυγείν αδύνατον». Ήμασταν ακόμα στην εποχή των απλών μηχανών αναζήτησης, όταν, σε μια κάπως εξειδικευμένη ερώτηση, μια φοιτήτρια, με αίσθηση του χιούμορ, αποκρίθηκε αφοπλιστικά: «Δεν γνωρίζω, κύριε, αλλά για όλα αυτά έχει απάντηση η Google».

Έκτοτε, πέρασαν δώδεκα χρόνια. Στη διάρκειά τους, τόσο εγώ όσο και οι φοιτητές μου μάθαμε να χρησιμοποιούμε το διαδίκτυο για τις ανάγκες των μαθημάτων. Εγώ άρχισα να χρησιμοποιώ ηλεκτρονική πλατφόρμα (e-learning) για να επικοινωνώ, να δίνω υλικό, να παίρνω εργασίες και να τις υποβάλλω σε έλεγχο αυθεντικότητας· να ετοιμάζω και να δίνω ηλεκτρονικούς φακέλους με υλικό εργασιών· ενίοτε (αναπόφευκτα στη διάρκεια των lockdown της πανδημίας) να διενεργώ εξετάσεις εξ αποστάσεως. Οι φοιτητές επίσης προσέφευγαν στο διαδίκτυο για να επικοινωνούν μαζί μου, να αντλούν υλικό εργασιών, αλλά και για να βρουν απαντήσεις σε ερωτήσεις εξετάσεων, τις οποίες αποφάσισα να δίνω εκ των προτέρων. Υπήρξαν περιπτώσεις που, στη διάρκεια μαθήματος, ζήτησα από φοιτητές να «γκουγκλάρουν» κάποια πληροφορία, η οποία μου διέφευγε. Αποτέλεσμα; Η ζωή όλων μας έγινε ευκολότερη, καθώς μειώθηκε δραματικά ο χρόνος αναζήτησης σε βιβλιοθήκες και αρχεία (συχνά εκτός έδρας). Δεν είμαι βέβαιος ότι η χαμένη εμπειρία της (χρονοβόρας) αναζήτησης, ενίοτε διαισθητικά, υλικού σε καταλόγους, ράφια και τόμους δεν αντισταθμίζεται από τη σχεδόν άμεση πρόσβαση στο ίδιο υλικό από την άνεση του προσωπικού υπολογιστή.

Αυτά είναι τα θετικά – με ελάχιστες εξαιρέσεις απονενοημένης, καθότι σχετικά εύκολα ανιχνεύσιμης, copy-paste χρήσης υλικού σε εργασίες ή άλλα κρούσματα που επιβάλλουν τη φραγή των κινητών τηλεφώνων σε αίθουσες εξετάσεων.

Εδώ και ένα-ενάμιση χρόνο, ωστόσο, η διαδικασία διδασκαλίας και μάθησης αντιμετωπίζει μια τεράστια ποιοτική αλλαγή παραδείγματος. Τα διαθέσιμα συστήματα ΑΙ δεν διευκολύνουν απλώς την έρευνα και τη μεταφορά γνώσης· είναι σε θέση να υποκαταστήσουν την όλη μαθησιακή εμπειρία, προσφέροντας σε χρόνο dt έτοιμο το τελικό αποτέλεσμα, είτε πρόκειται για εργασία είτε για απαντήσεις σε θέματα εξετάσεων. Παρά το ρίσκο οι απαντήσεις να μην είναι πάντα απόλυτα σωστές και η παρεμβολή της ΑΙ να ανιχνεύεται, ο πειρασμός να προσφύγει κάποιος σε αυτή είναι σχεδόν ακαταμάχητος: Μπορεί όχι μόνο άκοπα να αποκομίσει ανταμοιβή (π.χ., έναν καλό βαθμό) αλλά και να διευρύνει τον ελεύθερο χρόνο του.

Διάσημα πανεπιστήμια έχουν ήδη αρχίσει να μελετούν το φαινόμενο και τα δημοσιεύματα απαριθμούν τις ευκαιρίες αλλά και τους κινδύνους που γεννά η χρήση ΑΙ στην εκπαίδευση, με έμφαση μάλλον στους κινδύνους. Πρόσφατη έκθεση του ΜΙΤ τονίζει ότι είναι απαραίτητο να μάθουμε να χρησιμοποιούμε την ΑΙ με τρόπο που να ενθαρρύνει και να μη μαραίνει την ικανότητά μας να μαθαίνουμε. Καθηγητής που συμμετείχε στην εκπόνηση αυτής της έρευνας λέει κάτι, με το οποίο δύσκολα θα διαφωνήσει κανείς:

Πρέπει να διδάξουμε στους φοιτητές τα θεμελιώδη … όπως πώς να γράφουν σωστά. Και αν οι φοιτητές μας καταφεύγουν π.χ. σε ένα chatbot (που σε ακούει και σου μιλά) με την πρώτη μικρή δυσκολία, με το που δεν βρίσκουν μονομιάς την κατάλληλη λέξη, ή όταν έχουν ένα μαθηματικό πρόβλημα που τους παιδεύει, και η προεπιλεγμένη αντίδρασή τους είναι απλώς να ρωτήσουν την ΑΙ πώς να το κάνουν … τότε νομίζουν ότι μαθαίνουν. … Και αισθάνονται καλά για ό,τι ξέρουν, αλλά όταν έρθει η στιγμή να τους αξιολογήσεις σε μια εξέταση, (θα φανεί ότι) δεν έχουν κάνει κτήμα τους τις θεμελιώδεις ικανότητες.

Ικανότητες, προσθέτω, όπως κατανόηση κειμένου, ανάκληση πληροφοριών, δόκιμη διατύπωση σκέψεων σε προφορικό ή γραπτό λόγο.

Ως προς το «διά ταύτα», τα δημοσιεύματα φαίνεται να συμφωνούν ότι η λύση δεν είναι η γενική απαγόρευση της χρήσης ΑΙ (αν και ορισμένα ιδρύματα, όπως το Πανεπιστήμιο του Σικάγο, το Μπέρκλεϊ ή το Κορνέλλ επιβάλλουν ήδη αυστηρούς περιορισμούς), αλλά ο ανασχεδιασμός της διαδικασίας της μάθησης ώστε να παρέχει στον φοιτητή εργαλεία τα οποία, ακόμα, δεν του δίνει η τεχνητή νοημοσύνη: κριτική σκέψη, ικανότητες επικοινωνίας με άλλους ανθρώπους, δημιουργικότητα, αντίληψη, ενσυναίσθηση.

Όλα αυτά, βέβαια, ακούγονται πολύ γενικά, πράγμα αναπόφευκτο για ένα σύντομο σημείωμα. Επί του πρακτέου, λέω να δοκιμάσω τα ακόλουθα: Καθώς διδάσκω θεωρητικά μαθήματα, χωρίς πρακτικές ασκήσεις, αλλά με εργασίες σε ολιγομελή τμήματα, σεμιναριακού ή μικτού τύπου, θα ξεκινήσω μιλώντας στους φοιτητές για τα πλεονεκτήματα και τους κινδύνους της ΑΙ: Αφενός, διευρύνεται η δυνατότητα να εντοπίζουν πηγές και να βλέπουν πολυδιάστατα το θέμα τους· αφετέρου, διατρέχουν κίνδυνο να υποστούν ένα είδος ατροφίας του νου, που επέρχεται όταν καταναλώνεις μόνο μασημένη τροφή – άσε που μπορεί και να πιαστούν για λογοκλοπή. Το χειρότερο σενάριο για τους φοιτητές μιας θεωρητικής Σχολής θα ήταν να περάσουν από την αποστήθιση των εισαγωγικών εξετάσεων σε αυτό που η μελέτη του ΜΙΤ χαρακτηρίζει «κατάθεση των όπλων της γνώσης» (cognitive surrender).

Μετά την ενημέρωση (και προειδοποίηση), θα προσπαθήσω να έρθω στη θέση τους. Είπαμε, ο πειρασμός είναι μεγάλος. Ας δεχτούμε, λοιπόν, ότι ξεκινάμε βάζοντας το θέμα μας σε ένα σύστημα ΑΙ. Το πιθανότερο είναι ότι η πρώτη απάντηση που θα λάβουμε θα δίνει λαβή για περισσότερες ερωτήσεις. Αυτές οι ερωτήσεις θα μείνουν αναπάντητες μέσα μας, αν αρκεστούμε στο ΑΙ κείμενο. Επομένως, καλό είναι να πηγαίνουμε μερικά βήματα πιο πέρα, βάζοντας τα δικά μας ερωτήματα, βασανίζοντας την κάθε απάντηση, και, κυρίως, προετοιμαζόμενοι να απαντήσουμε σε μια πιθανή εξέταση. Με δυο λόγια, να αποδεικνύουμε ότι το αποτέλεσμα που παρουσιάζουμε είναι πλέον δικό μας κτήμα.

Και βλέπουμε.