Explainer | Πώς οι ΗΠΑ μετατράπηκαν σε πολιτική βάση των μπολσοναρικών

Τρεις ημέρες μετά την ήττα του στις προεδρικές εκλογές της Βραζιλίας την Κυριακή, ο γερουσιαστής Φλάβιο Μπολσονάρου έφτασε στο Μαϊάμι, ακολουθώντας άλλα προβεβλημένα στελέχη του πολιτικού κινήματος Μπολσονάρου, τα οποία έχουν αναζητήσει καταφύγιο στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ αντιμετωπίζουν νομικές περιπέτειες στην πατρίδα τους.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, ο ηττημένος υποψήφιος πέρασε την Τρίτη στην Αργεντινή μαζί με τη σύζυγό του και τις δύο κόρες τους και στη συνέχεια επιβιβάστηκε σε ιδιωτικό αεροσκάφος, το οποίο έκανε στάση στον Ισημερινό προτού προσγειωθεί στη νότια Φλόριντα. Αναχώρησε παρά την εντολή του Ανώτατου Δικαστηρίου, η οποία εκδόθηκε την επομένη των εκλογών και τον υποχρέωνε να παραδώσει τα διαβατήριά του, απαγορεύοντάς του παράλληλα να εγκαταλείψει τη Βραζιλία. Ο δικαστής Αλεξάντρε ντε Μοράες, ο οποίος έχει μακρά ιστορία δικαστικών αντιπαραθέσεων με την οικογένεια Μπολσονάρου, εξέδωσε την εντολή επικαλούμενος «συγκεκριμένο κίνδυνο» διαφυγής του γερουσιαστή.

Την Παρασκευή, σε εμφάνισή του στο αμερικανικό συντηρητικό podcast Louder with Crowder, ο αδελφός του, Εντουάρντο Μπολσονάρου, είχε προτείνει στον Φλάβιο να εγκαταλείψει τη Βραζιλία σε περίπτωση ήττας του από τον πρόεδρο Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, επικαλούμενος τις έρευνες που ενδέχεται να αντιμετωπίσει μετά τη λήξη της θητείας του στη Γερουσία.

Σε βίντεο που δημοσίευσε τη Δευτέρα, ο Φλάβιο Μπολσονάρου αναφέρθηκε στα σχόλια του αδελφού του και δεσμεύτηκε ότι θα συμμορφωθεί με την εντολή του Ανώτατου Δικαστηρίου, κάνοντας λόγο για πολιτική δίωξη. Η θητεία του στη Γερουσία λήγει στις 31 Ιανουαρίου 2027, γεγονός που θα τον αφήσει εκτός αιρετού αξιώματος για πρώτη φορά έπειτα από 24 χρόνια. Ο Φλάβιο Μπολσονάρου βρίσκεται σήμερα υπό έρευνα από το ανώτατο δικαστήριο της χώρας για φερόμενες πράξεις διαφθοράς και νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες.

Μετά την άφιξή του στις ΗΠΑ, δημοσίευσε την Τετάρτη μια τρισέλιδη ανακοίνωση, στην οποία αυτοχαρακτηρίστηκε «ηγέτης της Βραζιλίας», παρά την ήττα του από τον Λούλα στον δεύτερο γύρο των εκλογών της Κυριακής. Επανέλαβε ατεκμηρίωτους ισχυρισμούς περί εκλογικής νοθείας, υποστήριξε ότι δεν είχε πρόθεση να εγκαταλείψει τη χώρα και δεσμεύτηκε να ηγηθεί της βραζιλιάνικης αντιπολίτευσης από τις Ηνωμένες Πολιτείες. «Θέλω να το ξεκαθαρίσω: Δεν εγκατέλειψα τη Βραζιλία. Έφυγα για τη Βραζιλία», έγραψε, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως θύμα πολιτικής δίωξης και ευχαριστώντας τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, και τον πρόεδρο της Αργεντινής, Χαβιέρ Μιλέι, για τη στήριξή τους στα σχέδιά του να αναχωρήσει από τη χώρα.

Μια πολιτική βάση για τον Μπολσονάρου που διευρύνεται στο εξωτερικό

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Φλάβιο Μπολσονάρου προστίθεται σε έναν αυξανόμενο κατάλογο προβεβλημένων προσώπων του κινήματος Μπολσονάρου που έχουν μετεγκατασταθεί εκεί, ενώ αντιμετωπίζουν νομικές εκκρεμότητες στη Βραζιλία. Ο Εντουάρντο, πρώην βουλευτής, μετακόμισε στις ΗΠΑ στις αρχές του 2025, υποστηρίζοντας ότι αποτελεί στόχο πολιτικής δίωξης, και έλαβε καθεστώς μόνιμου κατοίκου τον Ιούλιο. Έκτοτε, το Ανώτατο Δικαστήριο της Βραζιλίας τον καταδίκασε σε τέσσερα χρόνια και δύο μήνες φυλάκισης για εξαναγκασμό, κρίνοντας ότι άσκησε πιέσεις σε Αμερικανούς αξιωματούχους προκειμένου να επηρεάσει τους δικαστές που χειρίζονταν την υπόθεση του πατέρα του για απόπειρα πραξικοπήματος. Ο Μοράες διέταξε τη σύλληψή του αυτόν τον μήνα.

Ο πρώην επικεφαλής των υπηρεσιών πληροφοριών και βουλευτής Αλεξάντρε Ραμαζέμ διέφυγε από τη Βραζιλία μέσω της Γουιάνας τον Σεπτέμβριο του 2025, ενώ το Ανώτατο Δικαστήριο εξακολουθούσε να τον δικάζει για τον ρόλο του στο σχέδιο ανατροπής του εκλογικού αποτελέσματος του 2022. Έφτασε στις ΗΠΑ την ημέρα που καταδικάστηκε. Οι αμερικανικές μεταναστευτικές αρχές τον κράτησαν στη Φλόριντα τον Απρίλιο και τον άφησαν ελεύθερο δύο ημέρες αργότερα. Σύμμαχοί του υποστηρίζουν ότι έχει υποβάλει αίτηση ασύλου.

Οι συντηρητικοί σχολιαστές Άλαν ντος Σάντος και Πάουλο Φιγκεϊρέντο έχουν επίσης αναπτύξει τη δραστηριότητά τους στις ΗΠΑ, ενώ αντιμετωπίζουν δικαστικές διαμάχες στη Βραζιλία. Οι υποθέσεις τους διαφέρουν, ωστόσο, όλες μαζί υποδηλώνουν ότι οι ΗΠΑ έχουν μετατραπεί σε κάτι περισσότερο από καταφύγιο για τους συμμάχους του Μπολσονάρου. Αποτελούν επίσης πολιτική βάση, με ιδεολογικούς συμμάχους, πρόσβαση σε ισχυρούς συντηρητικούς παράγοντες και ένα δίκτυο Βραζιλιάνων υποστηρικτών.

«Η εξορία δεν σημαίνει πλέον απομόνωση», δήλωσε η Τερέζα Κριστίνα Σνάιντερ Μάρκες, πολιτική επιστήμονας στο Ποντιφικό Καθολικό Πανεπιστήμιο του Ρίο Γκράντε ντο Σουλ (PUCRS), η οποία μελετά το φαινόμενο του μπολσοναρισμού στις ΗΠΑ. «Με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα μέσα ενημέρωσης, έχει μετατραπεί σε στρατηγική διεθνούς και διακρατικής προβολής».

Γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες;

Οι ΗΠΑ φιλοξενούν τη μεγαλύτερη βραζιλιάνικη κοινότητα του εξωτερικού, με περίπου δύο εκατομμύρια ανθρώπους, σύμφωνα με εκτιμήσεις του υπουργείου Εξωτερικών της Βραζιλίας. Η κοινότητα αυτή παραδοσιακά κλίνει προς τον συντηρητισμό. Σύμφωνα με τα στοιχεία των βραζιλιάνικων εκλογικών αρχών, οι Βραζιλιάνοι που ζουν στις ΗΠΑ στήριξαν τον δεξιό υποψήφιο στους δεύτερους γύρους των εκλογών του 2010, του 2014, του 2018 και του 2022. Φέτος, ψήφισαν υπέρ του Φλάβιο Μπολσονάρου, ο οποίος συγκέντρωσε σχεδόν το 63% των έγκυρων ψήφων τους στον δεύτερο γύρο της Κυριακής.

Οι δεσμοί αυτοί ξεπερνούν την κάλπη. Οι σχέσεις μεταξύ των συντηρητικών ελίτ της Βραζιλίας και Αμερικανών πολιτικών ενισχύθηκαν κατά τη διάρκεια των παράλληλων προεδρικών θητειών του Ζαΐρ Μπολσονάρου - πατέρα του Φλάβιο - και του Τραμπ, καθώς τα κινήματά τους συμμερίζονται εθνικιστικές και κοινωνικά συντηρητικές θέσεις.

Μετά την ήττα του Ζαΐρ Μπολσονάρου στις εκλογές του 2022, χιλιάδες υποστηρικτές του εισέβαλαν στο Κογκρέσο, στο Ανώτατο Δικαστήριο και στο προεδρικό μέγαρο της Βραζιλίας στις 8 Ιανουαρίου 2023. Η επίθεση παραλληλίστηκε με την εισβολή στο Καπιτώλιο των ΗΠΑ στις 6 Ιανουαρίου 2021. Καθώς εντεινόταν η δικαστική πίεση, αρκετά προβεβλημένα στελέχη του κινήματός του εγκατέλειψαν τη Βραζιλία και εγκαταστάθηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες. Έκτοτε, σύμφωνα με τη Μάρκες, το κίνημα έχει εργαστεί σε τρία μέτωπα για να «οικειοποιηθεί την υπόθεση», επιδιώκοντας να πείσει την αμερικανική κοινωνία να την υιοθετήσει ως δική της.

Το πρώτο μέτωπο είναι η Ουάσιγκτον, όπου σύμμαχοι του κινήματος έχουν επιχειρήσει να επηρεάσουν την αμερικανική πολιτική απέναντι στη Βραζιλία. Το δεύτερο είναι τα μέσα ενημέρωσης: ο Εντουάρντο Μπολσονάρου και ο Φιγκεϊρέντο, μεταξύ άλλων, έχουν αξιοποιήσει αμερικανικά podcast, συντηρητικά μέσα ενημέρωσης και τα κοινωνικά δίκτυα για να υποστηρίξουν ότι η βραζιλιάνικη δικαιοσύνη διώκει τη δεξιά.

Το τρίτο μέτωπο είναι η βραζιλιάνικη διασπορά. «Η διασπορά διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διάδοση των αφηγημάτων, αλλά και στη μετάφρασή τους», δήλωσε η Μάρκες. «Όχι μόνο στα αγγλικά, αλλά και μέσω της προσαρμογής των πολιτικών μηνυμάτων, ώστε να έχουν απήχηση στο αμερικανικό κοινό». Ομάδες όπως η Yes Brasil στη Φλόριντα και το Congresso Conservador Brasileiro στη Μασαχουσέτη συγκεντρώνουν υποστηρικτές, Βραζιλιάνους πολιτικούς και μέλη της μεταναστευτικής κοινότητας, λειτουργώντας ενδεχομένως ως διαμεσολαβητές με τους αμερικανικούς συντηρητικούς κύκλους. Το αποτέλεσμα είναι ένας καταμερισμός ρόλων: τα προβεβλημένα στελέχη αποκτούν πρόσβαση σε θεσμούς και ισχυρούς συμμάχους, ενώ οι απλοί υποστηρικτές διαδίδουν τα μηνύματα του κινήματος στους Αμερικανούς και τους Βραζιλιάνους του περιβάλλοντός τους.

Ο τελικός στόχος είναι να εξασφαλιστεί η αμερικανική υποστήριξη και να αξιοποιηθεί για την άσκηση πίεσης στους θεσμούς της Βραζιλίας. Οι ακαδημαϊκοί αποκαλούν αυτή την τακτική «φαινόμενο μπούμερανγκ»: πολιτικά κινήματα στρέφονται σε διεθνείς συμμάχους για να επηρεάσουν αποφάσεις στο εσωτερικό της χώρας τους.

Ένας ισχυρός σύμμαχος στον Λευκό Οίκο

Ο Τραμπ έχει επικρίνει επανειλημμένα τη βραζιλιάνικη δικαιοσύνη για τη μεταχείριση του Ζαΐρ Μπολσονάρου, ο οποίος καταδικάστηκε σε περισσότερα από 27 χρόνια φυλάκισης για το σχέδιο πραξικοπήματος. Η υποστήριξή του είχε συγκεκριμένες συνέπειες. Πέρυσι, ο Τραμπ επέβαλε δασμούς έως και 50% στα βραζιλιάνικα προϊόντα, επικαλούμενος ρητά τη δικαστική δίωξη του Ζαΐρ Μπολσονάρου, ενώ η κυβέρνησή του επέβαλε κυρώσεις σε Βραζιλιάνους δικαστικούς αξιωματούχους. Πιο πρόσφατα, έρευνα του Reuters, η οποία δημοσιεύθηκε πριν από τον δεύτερο γύρο των εκλογών της Κυριακής, περιέγραψε προσπάθειες δύο ανώτερων αξιωματούχων του Στέιτ Ντιπάρτμεντ να βοηθήσουν την οικογένεια Μπολσονάρου να επιστρέψει στην εξουσία, μεταξύ άλλων μέσω μέτρων που αποσκοπούσαν στην άσκηση πίεσης στην κυβέρνηση του Λούλα.

Ο Τραμπ έχει αμφισβητήσει τη νομιμότητα των εκλογών στη Βραζιλία, χωρίς να παρουσιάσει στοιχεία που να τεκμηριώνουν νοθεία. Επικαλέστηκε απόφαση της τελευταίας στιγμής από το Ανώτατο Δικαστήριο, με την οποία παρατάθηκε κατά δύο ώρες η ψηφοφορία, έως τις 19.00, έπειτα από αναφορές για προβλήματα στις μεταφορές. Σε προεκλογική συγκέντρωση στο Τέξας την Τρίτη, ο Τραμπ συνέκρινε επίσης τις εκλογές στη Βραζιλία με τους μακροχρόνιους ισχυρισμούς του περί εκλογικής νοθείας από τους Δημοκρατικούς στις ΗΠΑ.

Την Τετάρτη, ο Τραμπ επιβεβαίωσε ότι οι ΗΠΑ επέτρεψαν στον Φλάβιο Μπολσονάρου να εισέλθει στη χώρα. «Δεν πρόκειται να σχολιάσω αυτό το θέμα, αλλά γνωρίζω ότι του δώσαμε άδεια να εισέλθει στη χώρα, οπότε θα δούμε», δήλωσε στους δημοσιογράφους προτού αναχωρήσει για το Οχάιο. Σύμβουλος του Τραμπ είχε δηλώσει στο CNN την Τρίτη ότι ο πρόεδρος είχε εγκρίνει την είσοδο του Φλάβιο Μπολσονάρου στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ Αμερικανοί αξιωματούχοι επιβεβαίωσαν ότι η κυβέρνηση θα χορηγούσε βίζες στον γερουσιαστή και την οικογένειά του. Δεν είναι σαφές τι είδους βίζες έλαβαν ούτε αν ο Φλάβιο Μπολσονάρου σκοπεύει να ζητήσει άσυλο. Η άδεια εισόδου σε μια χώρα δεν σημαίνει ότι κάποιος πληροί τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση ασύλου ή ότι προστατεύεται από έκδοση. Η Μάρκες υποστήριξε ότι η υποδοχή συμμάχων του Μπολσονάρου έχει πολιτική αξία για τον Τραμπ, καθώς οι ισχυρισμοί τους περί διώξεων εντάσσονται σε ένα αφήγημα που συμμερίζεται η διεθνής δεξιά και παρουσιάζει τις αριστερές κυβερνήσεις ως αυταρχικές. Όπως επισήμανε, η χορήγηση ασύλου συνιστά έμμεση κατηγορία κατά μιας άλλης χώρας για διώξεις. Ωστόσο, η Μάρκες σημείωσε ότι αυτό το αφήγημα είναι δυσκολότερο να προβληθεί στην περίπτωση της Βραζιλίας απ' ό,τι στην περίπτωση της Βενεζουέλας ή της Κούβας.

«Ο Λούλα καταλήγει να αποτελεί αγκάθι για τη διεθνή δεξιά», δήλωσε. «Ο Λούλα χαίρει εκτίμησης στο εξωτερικό και συμμορφώθηκε με τις δικαστικές αποφάσεις όταν φυλακίστηκε το 2018, γεγονός που καθιστά δύσκολο να παρουσιαστεί ως αυταρχικός ηγέτης». Η επανεκλογή του έχει επίσης ενισχύσει την αυτοπεποίθηση αριστερών ηγετών στο εξωτερικό, οι οποίοι βλέπουν την επιστροφή του στην εξουσία ως πιθανό σημείο καμπής, μετά από μια σειρά εκλογικών επιτυχιών της δεξιάς.

Ο πρωθυπουργός της Ισπανίας, Πέδρο Σάντσεθ, για παράδειγμα, χαιρέτισε τη νίκη του Λούλα ως πηγή έμπνευσης ενόψει των ισπανικών εκλογών της 29ης Νοεμβρίου, δηλώνοντας: «Ό,τι συνέβη στη Βραζιλία θα συμβεί και στην Ισπανία. Η επιστροφή της παγκόσμιας προοδευτικής παράταξης μόλις ξεκίνησε». Η Μάρκες εκτίμησε ότι η υποδοχή που προσφέρουν σήμερα οι ΗΠΑ έχει μικρότερη βαρύτητα απ' ό,τι στο παρελθόν. «Θα ήταν ένα πράγμα να υποδεχθεί η κυβέρνηση Ομπάμα κάποιον από τη Βραζιλία ως διωκόμενο. Είναι κάτι εντελώς διαφορετικό να το κάνει η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ», δήλωσε. Ούτε αυτή η προστασία είναι απαραίτητα μόνιμη, καθώς μια επόμενη αμερικανική κυβέρνηση θα μπορούσε να προσεγγίσει διαφορετικά το ζήτημα από ό,τι ο Τραμπ.

Μια ριψοκίνδυνη στρατηγική για τη βραζιλιάνικη δεξιά;

Ο Φλάβιο συγκέντρωσε σχεδόν 60 εκατομμύρια ψήφους στον δεύτερο γύρο της Κυριακής, επιβεβαιώνοντας τη συνεχιζόμενη ισχύ της δεξιάς. Η αιφνίδια αναχώρησή του, ωστόσο, αιφνιδίασε ακόμη και το ίδιο του το κόμμα. Ο Ροζέριο Μαρίνο, γερουσιαστής που συντόνισε την προεκλογική εκστρατεία του Φλάβιο Μπολσονάρου, δήλωσε την Τρίτη ότι η ηγεσία του κόμματος δεν είχε ενημερωθεί για τα ταξιδιωτικά του σχέδια. Με τον Ζαΐρ Μπολσονάρου να εκτίει την ποινή του σε κατ' οίκον περιορισμό και τον Φλάβιο και τον Εντουάρντο να βρίσκονται στο εξωτερικό, ορισμένοι στη δεξιά αναζητούν ήδη εναλλακτικές λύσεις.

«Πιστεύω ότι πρόκειται για μια κάπως ριψοκίνδυνη κίνηση, ιδίως με τον τρόπο που την έκανε ο Φλάβιο», δήλωσε η Μάρκες. Η ίδια θεωρεί ότι η εξορία αποτελεί συνειδητή πολιτική στρατηγική. Ωστόσο, σε αντίθεση με τον Εντουάρντο, ο οποίος παρουσίασε τη μετεγκατάστασή του ως πολιτική επιλογή, ο Φλάβιο Μπολσονάρου έφυγε αμέσως μετά την έκδοση δικαστικής εντολής που περιόριζε τις μετακινήσεις του, ενισχύοντας την εντύπωση ότι διέφυγε για να αποφύγει τη δίωξη. «Ο τρόπος με τον οποίο έγινε η αναχώρηση αύξησε το κόστος αυτής της στρατηγικής», σημείωσε.

Το περιστατικό θα μπορούσε να δώσει σε άλλους συντηρητικούς ηγέτες την ευκαιρία να αποστασιοποιηθούν από την οικογένεια, πρόσθεσε, αν και η βραζιλιάνικη δεξιά έχει επανειλημμένα δυσκολευτεί να διαμορφώσει μια πολιτική ταυτότητα ανεξάρτητη από τον Ζαΐρ Μπολσονάρου. «Το μεγάλο ερώτημα τώρα είναι για πόσο ακόμη θα επιτρέψει η δεξιά στον εαυτό της να παραμένει δεμένη με τον μπολσοναρισμό».

Η ίδια θεωρεί επίσης δύσκολο να διατηρηθεί στο εσωτερικό της χώρας το αφήγημα περί πολιτικών διώξεων, καθώς οι σύμμαχοι του κινήματος εξασφάλισαν μεγάλο μερίδιο των εδρών στο Κογκρέσο αυτόν τον μήνα.

Η παρουσία του Φλάβιο και του Εντουάρντο στις ΗΠΑ θα μπορούσε να ενισχύσει τη διεθνή επιρροή της οικογένειας. Ταυτόχρονα, όμως, αναδεικνύει ένα εντυπωσιακό παράδοξο: τα τρία πιο προβεβλημένα πρόσωπα του κινήματος επιχειρούν να διαμορφώσουν το πολιτικό μέλλον της Βραζιλίας, ενώ δύο από αυτά αντιμετωπίζουν νομικούς κινδύνους σε περίπτωση επιστροφής τους στη χώρα και το τρίτο, ο Ζαΐρ Μπολσονάρου, παραμένει σε κατ' οίκον περιορισμό.

Η Μάρκες εκτιμά ότι η αντιπαράθεση θα μεταφερθεί στη διεθνή σκηνή. Η Βραζιλία θα μπορούσε να ζητήσει την έκδοση του Φλάβιο Μπολσονάρου, δήλωσε, ανοίγοντας τον δρόμο για μια παρατεταμένη διαμάχη σχετικά με το αν πρόκειται για φυγά ή για πολιτικό αντιφρονούντα, στα πρότυπα των υποθέσεων του Τζούλιαν Ασάνζ και του Έντουαρντ Σνόουντεν. «Όπως ο μπολσοναρισμός επιχειρεί να αξιοποιήσει αυτό το φαινόμενο του μπούμερανγκ μέσω της διεθνούς δεξιάς, έτσι θα κάνει και η αριστερά», δήλωσε. «Το ερώτημα τώρα είναι προς ποια κατεύθυνση θα επιστρέψει το μπούμερανγκ».

Πηγή: CNN