Επιταχυντισμός: Τι είναι και τι επιδιώκει

Ήξερα πολύ καλά τι είναι και τι επιδιώκει ο επιταχυντισμός, αλλά δεν ήξερα την ιστορία του όρου και της θεωρίας που περιγράφει — ούτε καν τον ίδιο τον όρο, εδώ που τα λέμε. Και η ιστορία του έχει ενδιαφέρον και, παραδόξως, λογοτεχνικές ρίζες.

Το 1967, λοιπόν, ο σπουδαίος συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας Roger Zelazny (1937-1995) κυκλοφόρησε το μυθιστόρημά του «Ο Κύριος του Φωτός» («Lord of Light», Βραβείο Hugo 1968). Στα ελληνικά, το βιβλίο βγήκε το 1993 από τον Αίολο, τον βασικό οίκο στη χώρα μας για το είδος (μετάφραση Χρήστος Παπαϊωάννου, επιμέλεια σειράς Λογοτεχνίας Φαντασίας και Τρόμου Μάκης Πανώριος, ο Θεός να τον έχει καλά εκεί που είναι, μας έμαθε γράμματα). Διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο του βιβλίου:

Ένας άγνωστος πλανήτης έχει αποικισθεί από Ινδούς φυγάδες. Μια ομάδα από αυτούς, με τη βοήθεια της υψηλής τεχνολογίας, εμφανίζονται ως ενσαρκώσεις του ινδουιστικού πανθέου, επιβάλλοντας στους υπόλοιπους ένα θεοκρατικό καθεστώς. Η πλοκή του μύθου θυμίζει έντονα το ινδικό έπος. Ο Βράχμα, ο Βισνού, η Κάλι, το μυθικό πτηνό Γκαρούνα, ακόμα και ο ίδιος ο Βούδας πρωταγωνιστούν στο έργο, του οποίου ο κεντρικός άξονας είναι η αιώνια εξέγερση του ανθρώπου, εναντίον ενός άκαρδου και αντιανθρώπινου Ουρανού.

Μια ομάδα επαναστατών όμως, οι Επιταχυντές, αντιτίθεται στο καθεστώς τεχνολογικής στασιμότητας που έχουν επιβάλει οι «θεοί»-αποικιστές, και κάνουν ό,τι μπορούν για να διαδώσουν την προηγμένη τεχνολογία σε όλο τον πληθυσμό, επιταχύνοντας έτσι την κοινωνική εξέλιξη.

Ο όρος «επιταχυντισμός» (accelerationism) παραήταν ωραίος για να μη βγει από τις σελίδες του βιβλίου. Αρχικά ενέπνευσε τον Βρετανό φιλόσοφο Benjamin Noys (Μπέντζαμιν Νόις, γεννημένος το 1969), που το 2010 τον χρησιμοποίησε για να ορίσει —ασκώντας της κριτική— τη σύγχρονη φιλοσοφική τάση (των Ντελέζ, Γκουαταρί, Λιοτάρ, Μποντριγιάρ και άλλων) που υποστηρίζει την ακραία, ριζοσπαστική επιτάχυνση του καπιταλισμού και της τεχνολογίας ώστε να αυτοδιαλυθεί, οδηγώντας σε ριζικό μετασχηματισμό του υπάρχοντος συστήματος. Μια θεώρηση δηλαδή των πραγμάτων που, με δυο λόγια, υποστηρίζει πως, όσο χειρότερα πάνε τα πράγματα, τόσο το καλύτερο μακροπρόθεσμα.

Η μεν αριστερή εκδοχή του επιταχυντισμού (τα δύο άκρα συνυπάρχουν πάντα στη ζωή μας) ονειρεύεται την ανάδυση, μέσα από τις στάχτες της σημερινής «κατάστασης», μιας μετακαπιταλιστικής κοινωνίας με μικρή εξάρτηση από τη μισθωτή εργασία και αυστηρό κοινωνικό έλεγχο των παραγωγικών δυνατοτήτων, η δε ακροδεξιά εκδοχή (που επιδιώκει έναν «Σκοτεινό Διαφωτισμό»: όρος βγαλμένος θαρρείς επίσης από την επιστημονική φαντασία) αποσκοπεί στην πλήρη κατάρρευση της φιλελεύθερης δημοκρατίας και την εγκαθίδρυση στη θέση της αυταρχικών μορφών εξουσίας: μιας νέας τάξης πραγμάτων, στην οποία απόλυτος κυρίαρχος θα είναι ο λευκός άντρας.

Η μεν αριστερή εκδοχή του επιταχυντισμού (τα δύο άκρα συνυπάρχουν πάντα στη ζωή μας) ονειρεύεται την ανάδυση, μέσα από τις στάχτες της σημερινής «κατάστασης», μιας μετακαπιταλιστικής κοινωνίας με μικρή εξάρτηση από τη μισθωτή εργασία και αυστηρό κοινωνικό έλεγχο των παραγωγικών δυνατοτήτων.

Έχουμε έτσι μια πρακτική, λαϊκή, ακτιβιστική εκδοχή του επιταχυντισμού, αυτό που συχνά ονομάζεται «στρατηγική της κατάρρευσης» (collapse strategy), κατά την οποία η επιτάχυνση τροφοδοτείται με συγκεκριμένες πράξεις, με βίαιες συγκρούσεις και ρηξικέλευθες διαμάχες, αποσκοπώντας τη θραύση των ορίων ανοχής του συστήματος. Και έχουμε και την ακροδεξιά επιτάχυνση, που κυρίως εκφράζεται με στρατηγικές πρόκλησης φυλετικού ή κοινωνικού πολέμου, ή, πιο «φιλοσοφημένα», με την ώθηση της τεχνολογίας στον απώτατο δυνατό βαθμό — αυτό που λέμε τεχνοφασισμός: στόχος εδώ είναι η επιτάχυνση της τεχνολογικής εξέλιξης, ώστε να έρθει μία πέραν τού ανθρώπου εποχή, η εποχή του Υπερανθρώπου…

Ωστόσο, η ιδέα της συνειδητής επιτάχυνσης των αντιθέσεων δεν γεννήθηκε στο κενό ούτε περιορίστηκε στα ακαδημαϊκά έδρανα· είχε ήδη βρει αιματηρές εφαρμογές στην ιστορική πράξη: όλα τα παραπάνω προϋπήρχαν τού όρου. Αίφνης, η Κομουνιστική Διεθνής στο τέλος της δεκαετίας του 1920 και το κομουνιστικό κόμμα στη Γερμανία τού 1930-33 έβλεπαν τη σοσιαλδημοκρατία σαν «κοινωνικό φασισμό», και υποτιμούσαν τον αναδυόμενο ναζισμό με τη λογική «Μετά τον Χίτλερ, εμείς»: Δεν πά’ να ’ρθει ο Χίτλερ στα πράγματα; Μετά από δαύτονε θα ’ρθει η δικιά μας σειρά. Στην Ιταλία της δεκαετίας τού ’70 και του ’80, από την άλλη, η «στρατηγική της έντασης» ήταν οι σκληρές βομβιστικές επιθέσεις με σαφή, καταγεγραμμένο στόχο να δικαιολογηθεί μία αυταρχική στροφή του καθεστώτος: όσο χειρότερα γίνουν τα πράγματα, τόσο το καλύτερο.

Υπάρχουν και πάρα πολλοί μοναχικοί λύκοι βέβαια που ομνύουν στον επιταχυντισμό, τρελοί που παίρνουν τα αυτόματα και γαζώνουν τον κόσμο για να δείξουν πως το πράγμα έχει φτάσει στα όριά του, και πρέπει να γεννήσει κάτι καινούργιο. Αυτοί, οι πασαλειμμένοι αίμα προφήτες του χάους, δεν κατέχουν τίποτε από τις εν λόγω ανατριχιαστικές θεωρίες, γιατί είναι ανατριχιαστικοί οι ίδιοι: τις ενσωματώνουν, τις ενσαρκώνουν. Πολλοί από αυτούς είναι παρανοϊκοί ακροδεξιοί και εθνικιστές, αλλά δεν λείπουν και οι ακροαριστεροί και αναρχικοί. Όπως δεν λείπουν βέβαια και οι τζιχαντιστές —η σφαγή της 7ης Οκτωβρίου είχε ακριβώς μοναδικό σκοπό την εξώθηση του Ισραήλ στα άκρα, ώστε αφενός να εξαντληθεί και αφετέρου να χάσει τη νομιμοποίησή του— αλλά και κάποιοι τρελοί οικολόγοι — κάτι ριζοσπαστικά γκρουπούσκουλα οικολογικής δράσης (ή ακόμα και «θεωρητικοί της κατάρρευσης»), που ταυτίζονται με την άγρια φύση, απορρίπτουν την τεχνολογική κοινωνία, αγκαλιάζουν δέντρα, και υποστηρίζουν ότι η παγκόσμια οικολογική κρίση δεν πρέπει επ’ ουδενί να… μετριαστεί από μεταρρυθμίσεις, για όνομα του Θεού, αλλά να αφεθεί να εξελιχθεί ή και να επιταχυνθεί (μέσω, π.χ., σαμποτάζ σε αγωγούς πετρελαίου και σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις: ζήτω η ρύπανση!), ώστε η οριστική περιβαλλοντική κατάρρευση να γίνει αναπόφευκτη, αναγκάζοντας την ανθρωπότητα να χτίσει εκ θεμελίων έναν νέο, αντικαπιταλιστικό πολιτισμό…

Πολλοί από αυτούς είναι παρανοϊκοί ακροδεξιοί και εθνικιστές, αλλά δεν λείπουν και οι ακροαριστεροί και αναρχικοί. Όπως δεν λείπουν βέβαια και οι τζιχαντιστές —η σφαγή της 7ης Οκτωβρίου είχε ακριβώς μοναδικό σκοπό την εξώθηση του Ισραήλ στα άκρα, ώστε αφενός να εξαντληθεί και αφετέρου να χάσει τη νομιμοποίησή του.

Τέτοιες «λογικές» παρεισφρέουν πολύ εύκολα σε μαζικές διαδηλώσεις (π.χ., κατά της λιτότητας,  κατά των κινητοποιήσεων για τη φυλετική και αστυνομική βία, κ.ο.κ.): μπορεί μεν οι περισσότεροι συμμετέχοντες σε αυτά τα κινήματα να έχουν πραγματικό πόνο και μία σαφή σειρά από συγκεκριμένα αιτήματα, και ασφαλώς όχι την… επιτάχυνση της κατάρρευσης, αλλά πολύ συχνά συγκεκριμένες ομάδες επιλέγουν τη βίαιη ρήξη (καταστροφές υποδομών, βόμβες μολότοφ, συγκρούσεις με τα ΜΑΤ), θεωρώντας πως η εικόνα της φλεγόμενης πόλης τραντάζει το status quo, αποκαλύπτει τη βία του κράτους, και καταστρέφει την «κανονικότητα» που συντηρεί το σύστημα. Τα ίδια, αλλά δι’ αντιπροσώπου, κάνουν και πολλοί βολεμένοι μεσοαστοί, που, βιδωμένοι όλη μέρα στα σόσιαλ και στην τηλεόραση, με μια περίεργη κάψα στο στομάχι και σκασμένοι από τη ζήλια για τα πάντα, διεγείρονται σεξουαλικά από τα σπασίματα στις διαδηλώσεις, ενθαρρύνοντας τα black block να τα κάψουν όλα — όπως τα μυρμήγκια, κατά το γνωστό ανέκδοτο: Κάποτε, ένας ελέφαντας περνούσε κάθε μέρα πάνω από μια μυρμηγκοφωλιά και την κατέστρεφε. Τα μυρμήγκια, αγανακτισμένα, αποφάσισαν να τον βγάλουν από τη μέση. Ανέβηκαν λοιπόν κατά χιλιάδες πάνω του και άρχισαν να τον τσιμπάνε. Ο ελέφαντας, ενοχλημένος, τινάχτηκε δυνατά, και όλα τους έπεσαν χώμα. Μόνο ένα κατάφερε να μείνει γαντζωμένο στον λαιμό του ελέφαντα. Τότε, όλα τα υπόλοιπα άρχισαν να του φωνάζουν: «Πνίξ’ τον, Αντωνάκη, πνίξ’ τον!»

Δεν υπάρχει καμία απολύτως διαφορά ανάμεσα στις πρακτικές των δύο άκρων, ούτε είναι δυνατόν να υπάρξει. Αμφότερες, δε, λειτουργούν σε κάθε περίπτωση μόνον υπέρ τού ενός επιταχυντισμού, του ακροδεξιού, εξ ου και στην πραγματικότητα ταυτίζονται: δεν αρκούν οι κατ’ όνομα «καλές» προθέσεις για να μην είσαι ακροδεξιός, ούτε οι αυτοπροσδιορισμοί ή τα μπαρ που συχνάζουμε. Το μόνο που συμβαίνει (χωρίς καμία εξαίρεση, ποτέ) είναι ότι το προκαλούμενο χάος το εκμεταλλεύονται πάντα διά σιδηράς πυγμής οι πιο αυταρχικές και βίαιες δυνάμεις, και τάχα μου «δικαιολογημένα» αυτή τη φορά…

Δεν αρκούν οι κατ’ όνομα «καλές» προθέσεις για να μην είσαι ακροδεξιός, ούτε οι αυτοπροσδιορισμοί ή τα μπαρ που συχνάζουμε.

Δεν χρειάζεται βέβαια πάντα βία στους δρόμους. Ίσα-ίσα. Θα μπορούσαμε να θυμίσουμε εδώ τη στήριξη στον Τραμπ από τον Ζίζεκ το 2016, που πίστευε ότι η Χίλαρι Κλίντον συνιστούσε απειλή «απόλυτης αδράνειας», ενώ η νίκη του Τραμπ θα ξεκινούσε μια διαδικασία από την οποία θα αναδυόταν μια αυθεντική Αριστερά, ανεξάρτητη από πρόσωπα όπως η Κλίντον και ο Μπάιντεν. Μόνο με τον Τραμπ θα είχε τύχη ένα ριζοσπαστικό  σχέδιο χειραφέτησης των λαών…

Όμως πολλοί τοποθετούν τον Ζίζεκ στους ημίτρελους, οπότε δεν μετράει η γνώμη του, ό,τι και να πει.

* * *

Η στήλη μας αυτή κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Τετάρτη. Όμως έχουμε κι άλλα! Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Παρασκευή, διαβάστε τη στήλη μας «Καλή Ερώτηση»: απαντάμε στα πάντα, με όσο περισσότερη αισιοδοξία και θετική ματιά μπορούμε. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Τις Κυριακές, μιλάμε για το Βιβλίο της Εβδομάδας: μη διαβάσετε μόνο την παρουσίαση, διαβάστε και το βιβλίο! Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.