Το Νόμπελ Ειρήνης στη Νάβι Πιλάι

Η Νοτιοαφρικανή δικηγόρος που κατηγόρησε το Ισραήλ για γενοκτονία στη Γάζα βραβεύτηκε με το Νόμπελ Ειρήνης. Δεν είναι το πρώτο αμφιλεγόμενο Νόμπελ Ειρήνης: αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι το 1973 βραβεύτηκε ο Χένρυ Κίσιντζερ —μαζί με τον Βορειοβιετναμέζο ηγέτη Λε Ντουκ Θο— για τη διαπραγμάτευση της κατάπαυσης του πυρός στον Πόλεμο του Βιετνάμ, ενώ στο μεταξύ, είχε εγκρίνει τους βομβαρδισμούς στην Καμπότζη και είχε υποστηρίξει βάναυσα στρατιωτικά καθεστώτα στη Νότια Αμερική. Τότε ο Λε Ντουκ Θο αρνήθηκε να παραλάβει το βραβείο, δηλώνοντας ότι η ειρήνη δεν είχε ακόμα επιτευχθεί, ενώ δύο μέλη της Επιτροπής Νόμπελ παραιτήθηκαν σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Το 2002 βραβεύτηκε η Γουάνγκαρι Μαατάι από την Κένυα, βάσει κάποιας άτυπης ποσόστωσης —γυναίκα, Αφρικανή, οικολόγος— η οποία είχε αποδώσει τον ιό του AIDS σε συνωμοσία της Δύσης με σκοπό τη γενοκτονία των Αφρικανών. Το 2009 βραβεύτηκε ο Μπαράκ Ομπάμα, μόλις εννέα μήνες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, για τις «εξαιρετικές προσπάθειές του να ενισχύσει τη διεθνή διπλωματία και τη συνεργασία μεταξύ των λαών». Ο ίδιος ο Ομπάμα εξεπλάγη· έκτοτε, όποτε τον ρωτούν για το Νόμπελ, δείχνει να μην το παίρνει στα σοβαρά: όμως, ο Ντόναλντ ζήλεψε και τώρα το θέλει κι αυτός. Το 2019 ο Πρωθυπουργός της Αιθιοπίας Άμπι Άχμεντ βραβεύτηκε για την επίλυση της μακροχρόνιας συνοριακής σύγκρουσης με τη γειτονική Ερυθραία, αλλά λίγους μήνες αργότερα εξαπέλυσε μια αιματηρή στρατιωτική επίθεση στην περιοχή Τιγκράι της ίδιας του της χώρας. (Αφελείς Νορβηγοί…)

Στις 9 Οκτωβρίου, η Επιτροπή Νόμπελ απένειμε το βραβείο στη 85χρονη Νάβι Πιλάι βάσει της προαναφερθείσας ποσόστωσης: γυναίκα και Αφρικανή —επιπλέον, 85 ετών, για να μην κατηγορηθούν οι αφελείς Νορβηγοί για ηλικιακό ρατσισμό. Η Πιλάι είναι πρώην δικαστής στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για τη Ρουάντα (ICTR) και αργότερα στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ICC) και έχει διατελέσει επικεφαλής του Γραφείου του Ύπατου Αρμοστή των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Καριέρα κύρους σίγουρα, αλλά και αγώνες εναντίον αυτού που χαρακτηρίζει «ισραηλινό απαρτχάιντ» —μια υπερβολική και μηχανιστική αναλογία. Αναρωτιέται κανείς πώς με τόσο έντονες απόψεις για την ισραηλινοπαλαιστινιακή σύγκρουση η Πιλάι διορίστηκε πέρυσι επικεφαλής μιας επιτροπής του ΟΗΕ για την έρευνα του εν λόγω προβλήματος: όπως αναμενόταν, η επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το Ισραήλ έχει διαπράξει γενοκτονία στη Γάζα, χωρίς ωστόσο, επί του παρόντος, κάποιο διεθνές δικαστήριο να έχει χαρακτηρίσει «γενοκτονία» τις ισραηλινές επιχειρήσεις.

Η νορβηγική επιτροπή, η οποία αρνείται ότι συνιστά «δικαστήριο» και αναγνωρίζει ότι «εναπόκειται στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης να λάβει την τελική απόφαση», δηλώνει ότι υπερασπίζεται το διεθνές δίκαιο σε μια εποχή που οι θεσμοί του αποτελούν στόχο σφοδρών επιθέσεων. Όμως, βραβεύοντας τη Νάβι Πιλάι, κινδυνεύει να θολώσει ακόμα περισσότερο το όριο μεταξύ πολιτικής δέσμευσης και δικαστικής εξουσίας —γεγονός που ίσως διαβρώνει ακόμα περισσότερο την αξιοπιστία της διεθνούς δικαιοσύνης. Με λίγα λόγια, αν δεχθούμε ότι η Νάβι Πιλάι έχει διακριθεί λιγότερο στην προώθηση της ειρήνης και περισσότερο στην όξυνση του εθνοφυλετικού μίσους ή σε αυτό που πολλοί Εβραίοι χαρακτηρίζουν «αντισημιτισμό», οι διεθνείς θεσμοί αυτουπονομεύονται. Όσο για την ουσία του επιχειρήματος, αναμφισβήτητα στη Γάζα έλαβαν χώρα πράξεις που εμπίπτουν στην κατηγορία των γενοκτονικών εγκλημάτων· όμως, προσωπικότητες διεθνούς κύρους όπως η Πιλάι θα έπρεπε να είναι, εκ της θέσεώς τους, πιο προσεκτικές στις κρίσεις και στις δηλώσεις τους. Αν και το Νόμπελ ανταμείβει μια σταδιοδρομία και μια δέσμευση για τα ανθρώπινα δικαιώματα χωρίς να επικροτεί 100% τις ιδέες του προσώπου που βραβεύει, η απόφαση μπορεί να ερμηνευθεί ως επικύρωση των κατηγοριών εναντίον του Ισραήλ.

Το Νόμπελ Ειρήνης δεν είναι δικαστήριο. Δεν αποφαίνεται επί του δικαίου. Και κανένα βραβείο, όσο έγκριτο κι αν είναι, δεν μπορεί να μετατρέψει μια κατηγορία για γενοκτονία σε νομικά κατοχυρωμένο γεγονός.