Γαλλία: ο μύθος της λιτότητας και της υποχρηματοδότησης της παιδείας

Μετά τις μεγάλες κινητοποιήσεις των μαθητών και των εκπαιδευτικών της 6ης Οκτωβρίου, στις οποίες συμμετείχαν περίπου 250.000 άτομα (κυρίως από την Ανυπότακτη Γαλλία και τις συναφείς οργανώσεις), το υπουργείο Παιδείας υποσχέθηκε λύσεις σε όλα τα αιτήματα: συντήρηση φθαρμένων κτιρίων, πλήρωση κενών ωρών διδασκαλίας (υπήρχαν 3.000 διορισμένοι αλλά αδρανείς καθηγητές!) και διαπραγματεύσεις για το ημερήσιο πρόγραμμα και τη διαδικασία εισόδου στα ΑΕΙ μετά το απολυτήριο. Ωστόσο, η ευρύτερη συζήτηση για τα δημοσιονομικά μέτρα και γισ τον κρατικό προϋπολογισμό, ο οποίος θα κατατεθεί σύντομα στην Εθνοσυνέλευση είναι αρκετά δυσκολότερη: η προεδρία βρίσκεται σε αποδρομή εν όψει των εκλογών του προσεχούς Απριλίου και ο προϋπολογισμός της κυβέρνησης Lecornu δεν θα περάσει ούτως ή άλλως από την Εθνοσυνέλευση. Από την 6η Οκτωβρίου 2026 η κατάσταση στη Γαλλία έχει περάσει σε νέο στάδιο: η μαθητική κινητοποίηση της περασμένης Τρίτης δεν εκτονώθηκε, αλλά προκάλεσε πολιτική και συνδικαλιστική κλιμάκωση στις 8 Οκτωβρίου, η οποία συνοδεύτηκε από επιστράτευση μεγάλου αριθμού αστυνομικών —πράγμα που, αν και αναπόφευκτο, όξυνε περαιτέρω τις τριβές μεταξύ των διαδηλωτών και των δυνάμεων ασφαλείας. Μια ακόμα πανεθνική διαδήλωση έχει ανακοινωθεί για την Τρίτη 13 Οκτωβρίου. Από την πλευρά του το Υπουργείο —με επικεφαλής τον εμφανώς πελαγωμένο και κάπως αλλόκοτο στην όψη Εντουάρ Ζεφρέ— προσπαθεί να μεταφέρει τη σύγκρουση από τον δρόμο στα σχολεία: στο εξής, κάθε λύκειο θα διαθέσει μισή ημέρα για διάλογο με τους μαθητές (όποιος έχει εργαστεί στην παιδεία ξέρει τι σημαίνει αυτό), ενώ το Υπουργείο Παιδείας άνοιξε πλατφόρμα εθνικής ηλεκτρονικής διαβούλευσης με την υπόσχεση αύξησης του προϋπολογισμού για την παιδεία κατά 1,2 δισ. ευρώ, αν και το σύνολο των αιτημάτων κοστολογείται σε περίπου 11 δισ., τα οποία απλούστατα δεν υπάρχουν.

Επισημαίνω δύο ζητήματα ανάμεσα στα πολλά που μπορούν να επισημανθούν γύρω από τα μαζικά κινήματα στη Γαλλία άλλοτε και τώρα.

Η δημοσιονομική κρίση στη Γαλλία και το αδιέξοδο του κρατικού προϋπολογισμού

Το πρώτο είναι ότι η χώρα αντιμετωπίζει οξεία δημοσιονομική κρίση, καθώς η διεύρυνση του ελλείμματος και η εκτόξευση του δημόσιου χρέους την έχουν θέσει υπό επιτήρηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των διεθνών οίκων αξιολόγησης. Το συνολικό χρέος ξεπερνά τα 3,2 τρισεκατομμύρια ευρώ, φτάνοντας στο 119,3% του ΑΕΠ. Πρόκειται για ένα από τα υψηλότερα ποσοστά στην Ευρωζώνη —μετά την Ελλάδα και την Ιταλία. Δεδομένου του χρέους και του ετήσιου ελλείμματος που διαμορφώνεται στο 5,4% του ΑΕΠ —πάνω από το όριο του 3% που ορίζει το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο Σταθερότητας— το κόστος δανεισμού έχει αυξηθεί: η αύξηση των επιτοκίων και η υποβάθμιση της πιστοληπτικής ικανότητας της Γαλλίας έχουν καταστήσει πιο δαπανηρή την εξυπηρέτηση του χρέους, η οποία αποτελεί πλέον έναν από τους βασικούς τομείς του κρατικού προϋπολογισμού. Για να συγκρατήσει την πορεία του χρέους και να μειώσει το έλλειμμα σταδιακά κάτω από το 3% μέχρι το 2029, η κυβέρνηση Sébastien Lecornu επιχειρεί να εφαρμόσει ένα πακέτο δημοσιονομικής προσαρμογής (αυτό που έχουμε μάθει να χαρακτηρίζουμε δημοσιονομική λιτότητα) ύψους δεκάδων δισεκατομμυρίων ευρώ, με περικοπές δημοσίων δαπανών, περιορισμό των λειτουργικών εξόδων του κράτους, πάγωμα προσλήψεων στο δημόσιο και μείωση επιδοτήσεων σε τοπικές αρχές και δημόσιους οργανισμούς. Στο πρόγραμμα της εξοικονόμησης πόρων εντάσσεται η επιβράδυνση της αναπροσαρμογής των συντάξεων και των κοινωνικών επιδομάτων σε σχέση με τον πληθωρισμό καθώς και συστηρότεροι έλεγχοι στις δαπάνες της κοινωνικής ασφάλισης και περικοπές στις αποζημιώσεις ορισμένων ιατρικών πράξεων και φαρμάκων (έχουν γίνει πολλές καταχρήσεις στον τομέα της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης). Από την άλλη πλευρά, για να αυξηθούν τα κρατικά έσοδα προβλέπεται επιβολή προσωρινών συμπληρωματικών φόρων στα υψηλά κέρδη πολυεθνικών ομίλων και ενεργειακών εταιρειών και στοχευμένη αύξηση της φορολογίας για τα πολύ υψηλά εισοδήματα και τις μεγάλες περιουσίες. Αυτές είναι πάνω-κάτω οι προθέσεις της κυβέρνησης και της προεδρίας: αλλά η έλλειψη πλειοψηφίας στην Εθνοσυνέλευση καθιστά την ψήφιση του προϋπολογισμού εξαιρετικά αβέβαιη. Εξάλλου, όπως είπα, τα μέτρα λιτότητας συναντούν σφοδρή αντίσταση από τα συνδικάτα, τους εκπαιδευτικούς και τους φοιτητές, πυροδοτώντας κύματα απεργιών και διαδηλώσεων σε όλη τη χώρα.

Γαλλική παιδεία: Υψηλές δαπάνες, εκπαιδευτικές ανισότητες και διαρθρωτικές παθογένειες

Το δεύτερο ζήτημα σχετίζεται με τον προϋπολογισμό για την παιδεία ο οποίος βρέθηκε στο επίκεντρο της διαμάχης. Ο προϋπολογισμός του Υπουργείου Παιδείας είναι ο μεγαλύτερος από όλους τους άλλους τομείς του γαλλικού κράτους: ξεπερνά τα 64 δισεκατομμύρια ευρώ στον τακτικό προϋπολογισμό του Υπουργείου και φτάνει τα 190 δισ. συνυπολογίζοντας τις τοπικές αυτοδιοικήσεις και τη συνολική δαπάνη εκπαίδευσης. Πάνω από το 86% των κονδυλίων διοχετεύεται σε μισθούς εκπαιδευτικών και διοικητικού προσωπικού (μαζί με στις ασφαλιστικές τους εισφορές). Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση απορροφά το μεγαλύτερο μέρος του υπολοίπου λόγω των εξειδικευμένων ειδικοτήτων και των εργαστηριακών και τεχνικών υποδομών. Δεν υπάρχει «υποχρηματοδότηση»· υπάρχει ανισορροπία στην κατανομή των κονδυλίων και ορισμένες παλιότερες σπατάλες, που, εξαιτίας των λαϊκών αντιδράσεων, δεν μπορούν να συμμαζευτούν: για παράδειγμα, η υπερτροφική κεντρική και περιφερειακή διοίκηση, ο κατακερματισμός των αρμοδιοτήτων (το κράτος πληρώνει τους εκπαιδευτικούς, αλλά οι Δήμοι, τα Διαμερίσματα και οι Περιφέρειες διαχειρίζονται τα κτίρια και το υποστηρικτικό προσωπικό), οι αμοιβές των καθηγητών βάσει των ωρών διδασκαλίας στην τάξη (π.χ. 18 ώρες εβδομαδιαίως για τους certifiés), με αποτέλεσμα οι συμπληρωματικές δραστηριότητες (διοικητικά, συνεργασίες, υποστήριξη μαθητών) να πληρώνονται ως υπερωρίες αντί να ενσωματώνονται στο βασικό ωράριο. Κανείς δεν μπορεί να αγγίξει αυτό το κατεστημένο χωρίς να καούν όλα τα λεωφορεία και οι κάδοι σπουπιδιών της Γαλλίας.

Οι σπατάλες επεκτείνονται στη διατήρηση πολύ μικρών δημοτικών σχολείων σε απομονωμένες αγροτικές περιοχές με ελάχιστους μαθητές —πράγμα που συνεπάγεται υψηλό αναλογικό κόστος ανά μαθητή για θέρμανση, συντήρηση και διοίκηση— στην έλλειψη ενεργειακής αναβάθμισης σε παλαιά ενεργοβόρα σχολικά κτίρια, στην αγορά ηλεκτρονικού εξοπλισμού που πρέπει να ανανεώνεται συνεχώς, στις διαρκείς μεταρρυθμίσεις που αχρηστεύουν σχολικά εγχειρίδια και εκπαιδευτικό υλικό κάθε λίγα χρόνια, στη διατήρηση ολιγομελών τμημάτων μαθημάτων επιλογής. Σε πολλά σχολεία, ένα τμήμα Λατινικών ή Αρχαίων Ελληνικών μπορεί να έχει μόλις 2, 3 ή 5 μαθητές —μπορεί να έχει και μόνον έναν. Αλλά ο καθηγητής αμείβεται για πλήρες διδακτικό ωράριο ή συμπληρώνει τις υποχρεωτικές του ώρες διδάσκοντας τμήματα με ελάχιστους μαθητές, ενώ την ίδια στιγμή η ίδια σχολική μονάδα μπορεί να έχει ελλείψεις ή πολυπληθή τμήματα (με 30+ μαθητές) στα υποχρεωτικό μάθημα των Γαλλικών. Επίσης, σε ορισμένα λύκεια υπάρχουν μόνιμοι καθηγητές Ρωσικών: αν μειωθεί το ενδιαφέρον των μαθητών για τα Ρωσικά, ο καθηγητής παραμένει στη θέση του βάσει του δημοσιοϋπαλληλικού καθεστώτος. Συχνά σχηματίζονται τμήματα Ρωσικών ή Ιταλικών με 2 ή 3 μαθητές απλώς για να συμπληρώσει ο μόνιμος καθηγητής το υποχρεωτικό του εβδομαδιαίο ωράριο (15-18 ώρες), καθώς το σύστημα δεν μπορεί να τον υποχρεώσει να διδάξει διαφορετικό αντικείμενο ή να μετακινηθεί σε άλλη πόλη. Υπάρχουν ισχυρές συνδικαλιστικές και ακαδημαϊκές πιέσεις (π.χ. από ενώσεις φιλολόγων) που θεωρούν ότι η κατάργηση των ολιγομελών τμημάτων Λατινικών ή Ελληνικών αποτελεί «πολιτιστική υποβάθμιση» και «θάνατο των ανθρωπιστικών σπουδών»: ο εν λόγω θάνατος έχει προαγγελθεί από τη δεκαετία του 1980, χωρίς έκτοτε ούτε να έχουν υποχωρήσει οι επιστήμες του ανθρώπου, ούτε να έχει παραμεριστεί το φιλολογίζον πνεύμα το οποίο τροφοδοτεί τεράστιο όγκο «μετα-αποικιακών» σπουδών, σπουδών φύλου και άλλων trendy κοινωνιολογικών, ανθρωπολογικών και καλλιτεχνικών κλάδων. Η ουσία είναι ότι για να μη μένει ένας καθηγητής ανενεργός, το σχολείο υποχρεώνεται να ανοίγει μικρές μαθητικές ομάδες, οι οποίες κοστίζουν το ίδιο σε μισθοδοσία με μια τάξη 30 ατόμων. Αν και οι πρόσφατες κυβερνήσεις προσπάθησαν να περιορίσουν το φαινόμενο μέσω της συγχώνευσης τμημάτων και της τηλε-εκπαίδευσης, τα «σχολικά τμήματα-φαντάσματα» παραμένουν ένα από τα πιο συχνά παραδείγματα που επικαλούνται όσοι ζητούν μεγαλύτερη ευελιξία στη διαχείριση του προσωπικού στην γαλλική παιδεία. Τέλος, υπάρχουν παράδοξες δαπάνες: ο γαλλικό κράτος χρηματοδοτεί ιδιωτικά εκπαιδευτήρια, ορισμένα από τα οποία είναι καθολικά ενώ άλλα είναι ισλαμικά.

Πώς θα συγκρατηθούν οι δαπάνες χωρίς να θιγούν τα ιερά συμφέροντα των καθηγητών; Μένει μόνον ένας τρόπος: λιγότερες προσλήψεις και κατάργηση ορισμένων θέσεων εργασίας μετά τη συνταξιοδότηση των υπαρχόντων. Αλλά το πρόβλημα δεν λύνεται με μπαλώματα και ημίμετρα, όπως δεν λύνεται με υπερχρηματοδότηση: αν και το ίδιο το σύστημα του δημοσίου δημιούργησε οικονομικά αδιέξοδα καλο-κακομαθαίνοντας τους συνδικαλιστές και διαδίδοντας τον μύθο του πακτωλού κονδυλίων μέσω της φορολόγησης, η κρίση του εκπαιδευτικού συστήματος στη Γαλλία δεν είναι οικονομική. Απλούστατα, δεδομένου ότι το 70% των καθηγητών και δασκάλων της δημόσιας εκπαίδευσης τοποθετούνται στον αριστερό ή ακροαριστερό χώρο (περίπου 20% είναι κεντρώοι ενώ οι υπόλοιποι δεν ομολογούν πρόθεση ψήφου), η συνεννόηση με το Υπουργείο είναι αδύνατη. (Στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, η τάση προς την αριστερά είναι ακόμα εντονότερη με το 75% των πανεπιστημιακών να δηλώνουν αριστεροί.)

Μαθητικές κινητοποιήσεις και πολιτική σύγκρουση ενόψει των προεδρικών εκλογών

Στο μεταξύ, ο Ζαν-Λυκ Μελανσόν χρωματίζει φυλετικά το μαθητικό κίνημα, αντιγράφοντας αμερικανικές κοινωνικές τάσεις. Έτσι, αναδεικνύει, μέσω των νεανικών κινητοποιήσεων, την ατζέντα της Ανυπότακτης Γαλλίας και όλου του φάσματος της ισλαμοαριστεράς η οποία ασχολείται με την αναχαίτιση της ένταξης των μεταναστών και με την κατασκευή ανύπαρκτων προβλημάτων: ρατσισμό, ισλαμοφοβία, διακρίσεις, πείνα κτλ. Ο Μελανσόν επικεντρώνεται στα επιλεγόμενα ευαίσθητα προάστια, δηλαδή στα χαμένα εδάφη της δημοκρατίας, καταγγέλλοντας τις υποτιθέμενες ανισότητες στην εκπαίδευση και στις κοινωνικές υπηρεσίες με σκοπό την εκλογή του στις προεδρικές του προσεχούς Απριλίου. Πράγματι έχει μεγάλη επιτυχία στους πληθυσμούς αυτών των εδαφών, καθώς γενικότερα στη νεολαία. Ωστόσο, η συγκρουσιακή ρητορική και τακτική του, ίσως, στο τέλος, αποβεί εναντίον του.

Από την πλευρά του, ο Υπουργός Δικαιοσύνης Ζεράλντ Νταρμανέν ανακοίνωσε την πρόθεσή του να χρεώσει στους γονείς —μεταξύ των οποίων υπάρχει εκπληκτικός αριθμός ανεύθυνων και συνενόχων— τις υλικές ζημιές ύψους «25 έως 30 εκατομμυρίων ευρώ» όπως δήλωσε. Κλήθηκαν στην αστυνομία γονείς έξι ανηλίκων από τις 5.000 που συνελήφθησαν και οι οποίοι, όπως αρμόζει, θα αφεθούν ελεύθεροι. Παιδοκρατία: είμαι 16χρονος, σας γ@μώ τα λύκεια.