Η Μεσόγειος που Ενώνει: Ένα σύγχρονο «Σχέδιο Μάρσαλ» για τη Βόρεια Αφρική - Η Μεσόγειος ως γέφυρα ανάπτυξης και ασφάλειας. Από την πράσινη ενέργεια και το nearshoring έως την εκπαίδευση και τη διακυβέρνηση
Η πρόσφατη «εισβολή» μεταναστών στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα, οι καθημερινές, ασταμάτητες καραβιές ανθρώπων που φτάνουν στις ακτές της Κρήτης και οι εκατοντάδες χιλιάδες εγκλωβισμένοι στις ευρωπαϊκές μητροπόλεις συνθέτουν το σκηνικό μιας Ευρώπης σε κατάσταση πολιορκίας.
Η έντονη κοινωνική ανησυχία που γεννά αυτή η κρίση δεν είναι πια απλό συναίσθημα, έχει μετατραπεί σε ένα ισχυρό πολιτικό κύμα, τροφοδοτώντας μια πολιτική ακροδεξιά στροφή σε ολόκληρη την ήπειρο. Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν βρει τώρα μια ριζική απάντηση, κινδυνεύει να διαλυθεί εκ των έσω, παγιδευμένη ανάμεσα στον φόβο των πολιτών της και την ανθρωπιστική κρίση στα σύνορά της.
Μέχρι σήμερα, η προσέγγιση των Βρυξελλών χαρακτηρίζεται από μια παθητική, πυροσβεστική λογική διαχείρισης. Η έμφαση δίνεται σχεδόν αποκλειστικά στη φύλαξη των συνόρων και τη χρηματοδότηση ακτοφυλακών. Αυτό το μοντέλο της «Ευρώπης-Φρούριο», που προσπαθεί να κάνει πολιτικές ανάσχεσης, έχει αγγίξει τα δομικά του όρια.
Ταυτόχρονα, στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών χωρών, η πολιτική των επιδομάτων και της «εύκολης», «παραδεισένιας» ζωής, στο όνομα του ανθρωπισμού, της γενικόλογης υποστήριξης, ένταξης, ενσωμάτωσης, συμπερίληψης —όπως θέλετε πείτε το— λειτουργεί ως προπαγάνδα πρόσκλησης, «κράχτης» και σε άλλες χιλιάδες μετανάστες.
Οι διακινητές, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ), οι πολιτικές και θρησκευτικές σκοπιμότητες αυταρχικών καθεστώτων θα πρέπει να αντιμετωπιστούν με διαφορετικό τρόπο. Χρειάζεται μια ριζική αλλαγή παραδείγματος. Η Ευρώπη οφείλει να αναλάβει μια γενναία γεωστρατηγική πρωτοβουλία: τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου, μακροπρόθεσμου προγράμματος οικονομικής, κοινωνικής και θεσμικής ανασυγκρότησης για τις μεσογειακές χώρες της Βόρειας Αφρικής (Μαρόκο, Αλγερία, Τυνησία, Λιβύη, Αίγυπτος). Ένα σύγχρονο «Σχέδιο Μάρσαλ», προσαρμοσμένο στις προκλήσεις του 21ου αιώνα, το οποίο δεν θα βασίζεται στη λογική της φιλανθρωπίας, αλλά στην αρχή της «Συν-ανάπτυξης» (Co-development).
Η διεθνής κοινότητα και η ΕΕ δαπανούν ήδη κολοσσιαία ποσά στην αφρικανική ήπειρο, τα οποία όμως συχνά διαχέονται χωρίς το επιθυμητό αποτέλεσμα. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ, η Αφρική λαμβάνει διαχρονικά τη μερίδα του λέοντος της παγκόσμιας Επίσημης Αναπτυξιακής Βοήθειας (ODA), η οποία ξεπερνά τα 50-60 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Η ίδια η ΕΕ αποτελεί τον μεγαλύτερο χορηγό παγκοσμίως, διαθέτοντας μέσω του Μηχανισμού NDICI (2021–2027) 29,1 δισεκατομμύρια ευρώ για την Υποσαχάρια Αφρική, ενώ η ετήσια αναπτυξιακή της βοήθεια προς την ήπειρο αγγίζει τα 24-25 δισεκατομμύρια ευρώ. Μια νέα στρατηγική θα μπορούσε να προχωρήσει στη μερική ανακατεύθυνση αυτών των ροών και τη σύζευξή τους με το επενδυτικό πακέτο Global Gateway (ύψους κάποιων δισεκατομμυρίων ευρώ), ώστε να δημιουργηθεί ένα ειδικό, στοχευμένο ταμείο αποκλειστικά για τις μεσογειακές χώρες της Βόρειας Αφρικής.
Η υλοποίηση του σχεδίου θα μπορούσε να χρηματοδοτηθεί από μια νέα Μεσογειακή Τράπεζα Ανάπτυξης, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και μέσω Συμπράξεων Δημόσιου-Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ). Για να καμφθούν οι παραδοσιακές αντιστάσεις του «φειδωλού» ευρωπαϊκού Βορρά, το επιχείρημα τίθεται με όρους αγοράς: το σχέδιο δεν είναι φιλανθρωπία, αλλά επένδυση. Ο Βορράς χρειάζεται τη φθηνή πράσινη ενέργεια για να παραμείνει ανταγωνιστική η βιομηχανία του, ενώ οι ευρωπαϊκές εταιρείες θα αναλάβουν μια σειρά από κατασκευαστικά συμβόλαια. Ενδεχομένως, δισταγμούς μπορεί να έχουν χώρες της Βορειοανατολικής Ευρώπης, όπως η Πολωνία και οι Βαλτικές χώρες —με τις ιστορικές μνήμες και εμμονές τους—, που υποστηρίζουν ότι οι πόροι της ΕΕ θα πρέπει να κατευθυνθούν στην άμυνα και στην ανοικοδόμηση της Ουκρανίας, θεωρώντας το μεταναστευτικό και τη Βόρεια Αφρική «δευτερεύουσα» προτεραιότητα. Παρ’ όλα αυτά, η ΕΕ οφείλει να έχει στρατηγικές επιλογές και στα «τέσσερα σημεία του ορίζοντα», εάν επιθυμεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στις οικονομικές εξελίξεις και στα θέματα της διεθνούς ασφάλειας.
Σήμερα, επιμέρους ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Ισπανία, η Γαλλία και η Ιταλία, για ιστορικούς λόγους, έχουν αποσπασματικές σχέσεις, προνομιακές ίσως απέναντι σε άλλες χώρες, με τις χώρες της μεσογειακής Αφρικής.
Όπως έχουμε και τρίτες χώρες, εκτός ΕΕ, που διεκδικούν ρόλο και επιρροή, όπως η Τουρκία, η Ρωσία ή η Κίνα.
Όλες αυτές οι στρατηγικές διείσδυσης δεν μπορούν να επιλύσουν το συνολικό πρόβλημα των σχέσεων των μεσογειακών χωρών.
Θα πρέπει η ηγεσία της ΕΕ να αποφασίσει αν οι μεσογειακές χώρες της Βόρειας Αφρικής αποτελούν «ζωτικό χώρο» της, που χρήζει του ιδιαίτερου ενδιαφέροντός της.
Η παραγωγή πράσινου υδρογόνου μπορεί να καλύψει τις ανάγκες της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, ενώ οι επενδύσεις σε εργοστάσια αφαλάτωσης θα αντιμετωπίσουν τη λειψυδρία.
Παράλληλα, η στρατηγική του Nearshoring —η μεταφορά εργοστασίων παραγωγής ευρωπαϊκών εταιρειών από την Ασία στη Βόρεια Αφρική— θα μειώσει το κόστος των εφοδιαστικών αλυσίδων, δημιουργώντας εκατοντάδες χιλιάδες εγχώριες θέσεις εργασίας.
Ο τουρισμός αποτελεί την ταχύτερη ατμομηχανή απασχόλησης. Με την εφαρμογή κοινών ευρωαφρικανικών πρωτοκόλλων ασφαλείας, η Μεσόγειος μπορεί να λειτουργήσει ως ενιαία τουριστική ζώνη, τονώνοντας τις τοπικές οικονομίες.
Η χρηματοδότηση έργων αποκατάστασης της κοινής ελληνορωμαϊκής και μεσογειακής πολιτιστικής κληρονομιάς βοηθάει στην αποδόμηση του αφηγήματος περί «σύγκρουσης των πολιτισμών».
Ο θρησκευτικός εξτρεμισμός και το φανατικό Ισλάμ τρέφονται από την ανέχεια και την έλλειψη προοπτικής, ιδιαίτερα των νέων. Η ενίσχυση της εκπαίδευσης όλων των βαθμίδων, η ίδρυση σύγχρονων τεχνικών σχολών και πανεπιστημίων, η ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στην εκπαίδευση και η επιχειρηματικότητα αποτελούν αντίδοτα στον ισλαμιστικό συντηρητισμό.
Επιπλέον, η κατασκευή αθλητικών κέντρων και η συνεργασία με ευρωπαϊκούς συλλόγους προσφέρει στη νεολαία μια υγιή διέξοδο κοινωνικής ένταξης.
Η οικονομική ανάπτυξη είναι καταδικασμένη σε αποτυχία χωρίς τον δημοκρατικό μετασχηματισμό. Η ΕΕ πρέπει να παράσχει τεχνική βοήθεια για τη θωράκιση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης και την ψηφιοποίηση του κράτους, περιορίζοντας και, εάν μπορεί, εκριζώνοντας τη διαφθορά.
Η παροχή των κονδυλίων θα πρέπει να συνδέεται με τον σεβασμό των ατομικών ελευθεριών, της ελευθερίας του λόγου και της πολιτικής, δημιουργώντας σταθερά θεμέλια κοινωνικής συνοχής και ευημερίας, που αποτρέπουν τις κοινωνικές εκρήξεις.
Από τις συγκρούσεις στη συνεργασία και την ευημερία
Ένα τόσο μεγαλεπήβολο όραμα απαιτεί χρόνο, στρατηγική υπομονή και χειρουργική ακρίβεια στην εκτέλεση. Το σχέδιο δεν θα εφαρμοστεί εν μία νυκτί, αλλά θα εξελιχθεί σε χρονοδιάγραμμα, ενδεχομένως δεκαετίας ή εικοσαετίας, θεμελιώνοντας μια πολιτική που ξεκινά με τα έργα υποδομής, όπως τα ενεργειακά έργα και οι υποθαλάσσιες ενεργειακές γέφυρες, το Nearshoring, δηλαδή τη μετακόμιση ευρωπαϊκών εργοστασίων από τρίτες χώρες στις βορειοαφρικανικές ακτές, τον εκσυγχρονισμό, την αναμόρφωση του κράτους και ολοκληρώνεται με την ανάπτυξη και τις κοινωνικές ελευθερίες.
Η μεταναστευτική πίεση θα πρέπει να αντιμετωπιστεί στην πηγή. Οι νέοι των χωρών της μεσογειακής Αφρικής δεν θα ρισκάρουν τη ζωή τους σε σαθρές βάρκες για να περάσουν στην Ευρώπη, αν απολαμβάνουν ασφάλεια και εργασία στην πατρίδα τους και μέσα σε μια Μεσόγειο που θα λειτουργεί ως μια ζώνη ελεύθερου εμπορίου και πολιτισμικής ενότητας. Αλλά και οι μετανάστες της Υποσαχάριας Αφρικής θα γνωρίζουν ότι δεν θα μπορούν να είναι «περαστικοί» από τις χώρες αυτές και ότι αυτός είναι ο τελικός προορισμός τους.
Η λεκάνη της Μεσογείου, η ιστορική κοιτίδα που για αιώνες υπήρξε το σημείο συνάντησης και ώσμωσης των σπουδαιότερων πολιτισμών του πλανήτη, μπορεί να ξαναβρεί τον ιστορικό της ρόλο. Από περιοχή συγκρούσεων, γεωπολιτικής αστάθειας, ανεξέλεγκτων μεταναστευτικών ροών και ανθρωπιστικών τραγωδιών, να ξαναγίνει η θάλασσα της επικοινωνίας και του εμπορίου. Η πρόταση, το Μεσογειακό Σχέδιο Ανάπτυξης, δεν είναι μια ουτοπική θεωρία, αλλά μια επείγουσα γεωπολιτική ανάγκη.
Όπως ανάγκη ήταν και έγιναν πράξη τα Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα (ΜΟΠ), τα Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης (ΚΠΣ), το Εταιρικό Σύμφωνο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΣΠΑ), το κοινό Ευρωπαϊκό Νόμισμα και το Ταμείο Ανάκαμψης. Η ηγεσία της Ευρώπης καλείται να επιλέξει αν η Μεσόγειος θα παραμείνει μια υδάτινη τάφρος που μας χωρίζει ή αν θα γίνει η γέφυρα για ένα κοινό, βιώσιμο και ευημερούν μέλλον.
21°
