Ιράν: Πώς χτίστηκε ο πόλεμος των επτά μετώπων στη Μέση Ανατολή

Η στρατιωτική άνοδος της Χαμάς υπήρξε μέρος μιας ευρύτερης περιφερειακής στρατηγικής, που το Ιράν οικοδομούσε επί δεκαετίες. Μέσω κυρίως των Φρουρών της Επανάστασης και της Δύναμης Κουντς, η Τεχεράνη χρηματοδότησε, εξόπλισε και εκπαίδευσε οργανώσεις με διαφορετικό βαθμό αυτονομίας: τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο, τη Χαμάς και την Παλαιστινιακή Ισλαμική Τζιχάντ, τους Χούθι στην Υεμένη και ένοπλες σιιτικές οργανώσεις στο Ιράκ και στη Συρία.

Δεν έχουμε να κάνουμε με έναν ενιαίο στρατό υπό κοινή διοίκηση. Οι οργανώσεις αυτές έχουν δικές τους ηγεσίες, τοπικά συμφέροντα και, σε αρκετές περιπτώσεις, σημαντική αυτονομία αποφάσεων. Αυτό ακριβώς έκανε το ιρανικό μοντέλο αποτελεσματικό: η Τεχεράνη μπορούσε να αποκτά στρατηγικό βάθος και δυνατότητα πίεσης σε διαφορετικά σημεία της Μέσης Ανατολής χωρίς να χρειάζεται κάθε φορά να εμφανίζεται η ίδια στο πεδίο. Η σχέση κυμαίνεται από τη στενή οργανική σύνδεση της Χεζμπολάχ με το Ιράν έως πολύ χαλαρότερες συμμαχίες συμφερόντων. Αυτή τη διαφοροποίηση έχουν επισημάνει και αναλύσεις για τον λεγόμενο «Άξονα της Αντίστασης».

Η χαρακτηριστικότερη περίπτωση είναι η Χεζμπολάχ. Δημιουργήθηκε στον Λίβανο στις αρχές της δεκαετίας του 1980 με καθοριστική συμμετοχή των Φρουρών της Επανάστασης και εξελίχθηκε σε στρατιωτική και πολιτική δύναμη με οπλοστάσιο ασυνήθιστο για μη κρατική οργάνωση. Επί δεκαετίες το Ιράν τη χρηματοδοτούσε, εκπαίδευε στελέχη της και τη βοηθούσε να αποκτήσει χιλιάδες ρουκέτες και πυραύλους. Το αμερικανικό Στέιτ Ντιπάρτμεντ έχει καταγράψει χρηματοδότηση εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων και εκπαίδευση χιλιάδων μαχητών της.

Η σχέση με τη Χαμάς υπήρξε διαφορετική. Η Χαμάς είναι σουνιτική οργάνωση και δεν συμμερίζεται τη σιιτική ιδεολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Οι σχέσεις τους γνώρισαν μάλιστα περιόδους έντασης, ιδίως εξαιτίας του συριακού πολέμου. Το κοινό στρατηγικό σημείο, ωστόσο, παρέμενε το Ισραήλ. Χρήματα, όπλα, τεχνογνωσία και στρατιωτική εκπαίδευση πέρασαν επί χρόνια προς παλαιστινιακές ένοπλες οργανώσεις. Οι αμερικανικές εκθέσεις υπολόγιζαν τη συνολική ιρανική υποστήριξη προς τη Χαμάς, την Παλαιστινιακή Ισλαμική Τζιχάντ και άλλες παλαιστινιακές οργανώσεις έως και στα 100 εκατομμύρια δολάρια τον χρόνο.

Εδώ βρίσκεται και μια διάκριση που έχει σημασία για όσα ακολούθησαν. Η επιχειρησιακή πατρότητα της 7ης Οκτωβρίου και η στρατηγική υποδομή που επέτρεψε στη Χαμάς να φτάσει σε τέτοιο επίπεδο στρατιωτικών δυνατοτήτων είναι δύο διαφορετικά πράγματα.

Οι αμερικανικές υπηρεσίες δεν κατέληξαν ότι η Τεχεράνη γνώριζε εκ των προτέρων την ημερομηνία και το επιχειρησιακό σχέδιο της επίθεσης. Το ίδιο, όμως, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ κατέγραψε ότι η μακρόχρονη οικονομική, υλική και εκπαιδευτική υποστήριξη του Ιράν ήταν εκείνη που βοήθησε τη Χαμάς να αποκτήσει τις δυνατότητες με τις οποίες πραγματοποίησε την επίθεση.

Αυτή είναι ίσως και η ουσιαστικότερη περιγραφή του ιρανικού μοντέλου. Για να διαπιστώσει κανείς τη στρατηγική επιρροή της Τεχεράνης, δεν χρειάζεται να αναζητεί πίσω από κάθε πύραυλο μια ξεχωριστή εντολή από την Τεχεράνη. Αρκεί να δει ποιος επί χρόνια δημιούργησε, χρηματοδότησε και εξόπλισε το δίκτυο που μπορούσε να εκτοξεύσει τους πυραύλους.

Η 7η Οκτωβρίου έδειξε πολύ γρήγορα πώς λειτουργούσε αυτό το σύστημα.

Μία ημέρα μετά την επίθεση της Χαμάς, η Χεζμπολάχ άρχισε να πλήττει ισραηλινές θέσεις από τον Λίβανο, δηλώνοντας ότι ενεργούσε προς υποστήριξη της Γάζας. Το βόρειο Ισραήλ μετατράπηκε σε δεύτερο μέτωπο και δεκάδες χιλιάδες κάτοικοι εγκατέλειψαν τις περιοχές κοντά στα σύνορα. Για μήνες, ρουκέτες, αντιαρματικά βλήματα και drones έγιναν μέρος της καθημερινότητας της περιοχής.

Ακολούθησαν οι Χούθι. Από τα τέλη του 2023 άρχισαν να εκτοξεύουν πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη προς το Ισραήλ και να επιτίθενται σε εμπορικά πλοία στην Ερυθρά Θάλασσα και στον Κόλπο του Άντεν. Η σύγκρουση που είχε αρχίσει στη Γάζα έφθασε έτσι σε έναν από τους σημαντικότερους εμπορικούς διαδρόμους του κόσμου, αναγκάζοντας ναυτιλιακές εταιρείες να αποφεύγουν το Σουέζ. Το Ιράν είχε επί χρόνια προσφέρει στους Χούθι όπλα, πυραυλική τεχνολογία, drones, εκπαίδευση και άλλες μορφές υποστήριξης.

Παράλληλα, ενεργοποιήθηκαν φιλοϊρανικές σιιτικές οργανώσεις στο Ιράκ και στη Συρία, μεταξύ των οποίων η Kataib Hezbollah και η Harakat al-Nujaba. Οι οργανώσεις αυτές χρησιμοποίησαν drones και πυραύλους σε επιθέσεις εναντίον αμερικανικών δυνάμεων και άλλων στόχων στην περιοχή. Μέχρι την πτώση του καθεστώτος Άσαντ στα τέλη του 2024, η Συρία αποτελούσε κρίσιμο κρίκο της γεωγραφικής σύνδεσης του Ιράν με τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο.

Αυτό ήταν το περιφερειακό σύστημα που η Τεχεράνη αποκαλούσε «Άξονα της Αντίστασης»: διαφορετικές οργανώσεις, διαφορετικές χώρες, διαφορετικός βαθμός εξάρτησης από το Ιράν, αλλά μια δυνατότητα ταυτόχρονης άσκησης στρατιωτικής πίεσης σε μια γεωγραφική ζώνη που εκτεινόταν από τη Μεσόγειο έως την Υεμένη.

Ύστερα έπεσε το τελευταίο πέπλο.

Τον Απρίλιο του 2024 το ίδιο το Ιράν επιτέθηκε για πρώτη φορά απευθείας στο ισραηλινό έδαφος, εκτοξεύοντας περισσότερα από 300 drones και πυραύλους. Την 1η Οκτωβρίου ακολούθησε νέα επίθεση, αυτή τη φορά με περίπου 180 βαλλιστικούς πυραύλους. Ο πόλεμος δι’ αντιπροσώπων είχε πλέον αποκτήσει και μια ανοιχτή κρατική διάσταση: το Ισραήλ δεχόταν πυραύλους όχι μόνο από οργανώσεις που είχε εξοπλίσει η Τεχεράνη, αλλά και από το ίδιο το ιρανικό έδαφος.

Η ισραηλινή απάντηση άλλαξε επίσης κλίμακα. Το 2024 η Χεζμπολάχ υπέστη βαρύτατα πλήγματα, μεγάλο μέρος της στρατιωτικής ηγεσίας της εξοντώθηκε και στις 27 Σεπτεμβρίου σκοτώθηκε στη Βηρυτό ο Χασάν Νασράλα, ο άνθρωπος που επί περισσότερες από τρεις δεκαετίες είχε ταυτιστεί με την οργάνωση.

Η συνέχεια έδειξε, όμως, και κάτι άλλο: πόσο βαθιά ήταν η ιρανική επένδυση στη Χεζμπολάχ. Έρευνα του Reuters αποκάλυψε τον Μάρτιο του 2026 ότι οι Φρουροί της Επανάστασης είχαν αναλάβει ενεργό ρόλο στην ανασυγκρότηση της στρατιωτικής διοίκησης της οργάνωσης μετά τα πλήγματα του 2024. Περίπου εκατό Ιρανοί αξιωματικοί, σύμφωνα με μία από τις πηγές του Reuters, στάλθηκαν στον Λίβανο, συμμετείχαν στην επανεκπαίδευση, στον επανεξοπλισμό και στην αναδιάρθρωση της διοίκησης.

Όταν η περιφερειακή σύγκρουση διευρύνθηκε ξανά το 2026, η Χεζμπολάχ επανήλθε στον πόλεμο στο πλευρό της Τεχεράνης. Από τις 2 Μαρτίου άρχισε και πάλι να εκτοξεύει πυραύλους και drones προς το Ισραήλ. Το δίκτυο είχε υποστεί ισχυρότατα πλήγματα, αλλά δεν είχε εξαφανιστεί.

Ακόμη και η οικονομική σχέση παρέμεινε ενεργή. Τον Οκτώβριο του 2026, το Reuters μετέδωσε, επικαλούμενο δύο πηγές, ότι η Χεζμπολάχ είχε λάβει 200 εκατομμύρια δολάρια από το Ιράν για ενίσχυση πληγέντων υποστηρικτών της στον Λίβανο· η αμερικανική κυβέρνηση αμφισβήτησε τη συγκεκριμένη μεταφορά. Το ίδιο ρεπορτάζ ανέφερε ότι, σύμφωνα με το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών, το Ιράν είχε διοχετεύσει περίπου ένα δισεκατομμύριο δολάρια προς τη Χεζμπολάχ στους πρώτους δέκα μήνες του 2025.

Έτσι προέκυψε η εικόνα των πολλαπλών μετώπων που η ισραηλινή ηγεσία περιέγραψε ως «πόλεμο επτά μετώπων»: Γάζα, Λίβανος, Υεμένη, Ιράν, Ιράκ, Συρία και η ένοπλη παλαιστινιακή δράση στη Δυτική Όχθη. Η ονομασία είναι ισραηλινή και δεν σημαίνει ότι όλα αυτά τα μέτωπα υπάκουαν σε ένα ενιαίο κέντρο επιχειρήσεων. Περιγράφει, όμως, μια πραγματικότητα που δύσκολα χωρά στο απλούστερο σχήμα «Ισραήλ εναντίον Γάζας».

Το Ιράν δεν χρειαζόταν να δίνει την εντολή για κάθε ρουκέτα ώστε να αποτελεί τον κεντρικό στρατηγικό παράγοντα αυτού του συστήματος. Επί δεκαετίες επένδυσε χρήματα, όπλα, εκπαίδευση και τεχνογνωσία σε οργανώσεις που μπορούσαν, με τον δικό τους βαθμό αυτονομίας η καθεμία, να ανοίγουν μέτωπα σε διαφορετικά σημεία της περιοχής.

Γι’ αυτό και η Γάζα υπήρξε η θρυαλλίδα μιας πολύ μεγαλύτερης σύγκρουσης. Η 7η Οκτωβρίου άνοιξε τον πόλεμο· το ιρανικό δίκτυο αποκάλυψε την πραγματική του έκταση.