40 χρόνια σκανδιναβικά σχολικά προγράμματα: Πώς η θεωρία του Klafki επηρέασε το σχολείο στη Βόρεια Ευρώπη

Εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις γίνονταν στην Ευρώπη και στον υπόλοιπο δυτικό κόσμο ήδη από την εποχή του Διαφωτισμού. Στην πραγματικότητα, από τον 17ο αιώνα, κάθε τριάντα ή σαράντα χρόνια, συγκροτούνταν νέες θεωρίες διδακτικής και νέες μέθοδοι μάθησης με σκοπό την εκπαίδευση ευρύτερων μαζών και τη βελτίωση της προσφερόμενης γνώσης.

Ο πιο πρόσφατος σταθμός της εκπαιδευτικής θεωρίας είναι η «θεωρία της μόρφωσης» (Bildungstheorie) του Wolfgang Klafki που συμπληρώνει φέτος 40 χρόνια εφαρμογής στα σχολεία της βόρειας Ευρώπης. Ο Γερμανός παιδαγωγός προσπάθησε να απαντήσει στο θεμελιώδες ερώτημα: «Τι σημαίνει αληθινά μορφωμένος άνθρωπος στη σύγχρονη κοινωνία και πώς το σχολείο μπορεί να παράσχει αυτή τη μόρφωση;» Για να το πετύχει, ο Klafki ενοποίησε τις παλιές θεωρίες και δημιούργησε την επονομαζόμενη «Κατηγορική Μόρφωση» την οποία αργότερα επεξεργάστηκε ως «Κριτική-Εποικοδομητική Διδακτική». Μέχρι την εποχή του Klafki (1927-2016), οι παιδαγωγοί ήταν χωρισμένοι σε δύο σχολές: σε εκείνους που πίστευαν ότι μορφωμένος είναι όποιος κατέχει πολλές εγκυκλοπαιδικές γνώσεις (αποστήθιση της ύλης, έμφαση στο αντικείμενο) και σε εκείνους που πίστευαν ότι η ύλη δεν έχει σημασία· ότι σημασία έχει η εξάσκηση των δυνάμεων του μυαλού (κριτική σκέψη, έμφαση στο υποκείμενο/μαθητή). Ο Klafki υποστήριξε ότι και οι δύο πλευρές κάνουν λάθος αν απομονωθούν. Η αληθινή μόρφωση είναι διαλεκτική, διπλή διαδικασία «ανοίγματος»: «Μόρφωση είναι το σημείο όπου ο κόσμος ανοίγεται στον άνθρωπο και ο άνθρωπος ανοίγεται στον κόσμο».

Αυτή η σύνθεση, που ονομάστηκε Κατηγορική Μόρφωση, σημαίνει ότι ο μαθητής αποκτά τέτοιες γενικές έννοιες και νοητικά εργαλεία (μέσω της ύλης), που του επιτρέπουν να ερμηνεύει και να κατανοεί αυτόνομα την πραγματικότητα γύρω του. Στη μετέπειτα φάση της Κριτικής-Εποικοδομητικής Διδακτικής, ο Klafki τόνισε ότι το σχολείο δεν μπορεί να διδάσκει τα πάντα, ούτε να παρέχει αποκομμένα επιστημονικά δεδομένα· η μόρφωση πρέπει να οργανώνεται γύρω από τα μεγάλα, κρίσιμα προβλήματα της ανθρωπότητας. Ένας μορφωμένος άνθρωπος πρέπει, σύμφωνα με τον Klafki, να έχει αναπτύξει ιστορική και κοινωνική συνείδηση πάνω στα εξής «προβλήματα-κλειδιά»: το ζήτημα του πολέμου και της ειρήνης, το περιβαλλοντικό πρόβλημα και την οικολογική κρίση, την κοινωνική, οικονομική και φυλετική ανισότητα, τους κινδύνους και τις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών και των media, τις σχέσεις των φύλων και τη σεξουαλικότητα.

Για τον Klafki, η μόρφωση δεν είναι ουδέτερη: έχει εκδημοκρατικό και χειραφετητικό σκοπό. Το σχολείο οφείλει να καλλιεργήσει στους μαθητές τρεις βασικές ικανότητες:

• Ικανότητα Αυτοπροσδιορισμού: Να μπορεί το άτομο να παίρνει αποφάσεις για την προσωπική, επαγγελματική και θρησκευτική του ζωή, χωρίς να πέφτει θύμα χειραγώγησης ή δογμάτων.
• Ικανότητα Συμμετοχής: Να μπορεί να λειτουργεί ως ενεργός πολίτης, να εκφράζει άποψη, να ψηφίζει και να συμμετέχει στη διαμόρφωση των κοινωνικών και πολιτικών εξελίξεων.
• Ικανότητα Αλληλεγγύης: Να αναγνωρίζει ότι η δική του ελευθερία περιορίζεται από την ελευθερία των άλλων και να αγωνίζεται για τα δικαιώματα όσων καταπιέζονται ή αδυνατούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.

Με λίγα λόγια, η θεωρία του Klafki μετατρέπει τη «μόρφωση» από παθητική κατάσταση συλλογής πτυχίων, σε δυναμική πράξη κοινωνικής ευθύνης. Μορφωμένος δεν είναι αυτός που ξέρει απλώς πολλά, αλλά αυτός που χρησιμοποιεί τη γνώση του για να γίνει ένας αυτόνομος, δημοκρατικός και αλληλέγγυος άνθρωπος. Ο Klafki έφερε ριζική αλλαγή παραδείγματος στην ευρωπαϊκή και παγκόσμια εκπαίδευση, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από τη συσσώρευση γνώσεων στην κοινωνική ευθύνη και στη δημοκρατική χειραφέτηση των μαθητών. Ο αντίκτυπός της εντοπίζεται στις αλλαγές που διαμόρφωσαν τα σύγχρονα εκπαιδευτικά συστήματα: σε πολλές χώρες, τα αναλυτικά προγράμματα έγιναν διεπιστημονικά και η διδακτική επικεντρώθηκε σε θεματικά projects γύρω από παγκόσμια προβλήματα. Ο Klafki επέβαλε την ιδέα ότι η εκπαίδευση πρέπει να οργανώνεται γύρω από όσα απασχολούν την ανθρωπότητα κι ότι ο ρόλος του εκπαιδευτικού πρέπει να πάψει να είναι εκείνος του δημόσιου υπαλλήλου.

Η «Διδακτική Ανάλυση» του Klafki έδωσε στον εκπαιδευτικό πλήρη επιστημονική και παιδαγωγική αυτονομία. Ο δάσκαλος μετατράπηκε σε στοχαζόμενο επαγγελματία που έχει το δικαίωμα και την ευθύνη να επιλέξει ποιο κομμάτι της ύλης έχει αληθινή αξία για τη ζωή και το μέλλον των μαθητών του, προσαρμόζοντάς το στις ανάγκες της τάξης του. Ο Klafki υποστήριξε ότι η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, του αυτοπροσδιορισμού και της αλληλεγγύης δεν είναι πολυτέλεια που απευθύνεται σε λίγους, αλλά θεμελιώδες δημοκρατικό δικαίωμα κάθε παιδιού, ανεξάρτητα από την κοινωνική του προέλευση. Αυτό επηρέασε τη δημιουργία του ενιαίου, συμπεριληπτικού σχολείου (Comprehensive School) στην Ευρώπη και ενέπνευσε τα εκπαιδευτικά συστήματα της Σκανδιναβίας (ιδιαίτερα της Δανίας και της Νορβηγίας). Η στροφή των Σκανδιναβών στην καλλιέργεια της προσωπικότητας του παιδιού, στην αποφυγή του άκρατου ανταγωνισμού και στην έμφαση στην κοινωνική αλληλεγγύη και ενσυναίσθηση μέσα στην τάξη, πηγάζει από τις αρχές της Κριτικής-Εποικοδομητικής Διδακτικής του Klafki.

Όπως όλες οι θεωρίες, η θεωρία του Klafki έχει τους εχθρούς της. Τα τελευταία 40 χρόνια παρατηρήθηκε μεγάλη χαλάρωση της πειθαρχίας στο σχολείο· η γνώση υποχώρησε προς χάριν ενός αέναου διαλόγου, που είχε, εκ των πραγμάτων, στοιχεία χειραγώγησης και κατήχησης εκ μέρους των καθηγητών —ιδιαίτερα όταν ήταν χαρισματικοί. Πράγματι, η Φινλανδία, η Δανία και η Νορβηγία δημιούργησαν τα πιο ανθρωποκεντρικά σχολεία στον κόσμο με χαμηλά ποσοστά σχολικού εκφοβισμού και εξαιρετική ικανότητα συνεργασίας και κοινωνικής αλληλεγγύης. Αλλά, όταν ο ΟΟΣΑ ξεκίνησε τον παγκόσμιο διαγωνισμό PISA (στα Μαθηματικά, στις Φυσικές Επιστήμες και στην Κατανόηση Κειμένου), οι χώρες που ακολουθούσαν το μοντέλο του Klafki (όπως η Γερμανία) βρέθηκαν πολύ χαμηλά στην κατάταξη, κάτω από χώρες της Ασίας (Σιγκαπούρη, Νότια Κορέα, Kίνα, Iαπωνία, Ταϊβάν) που εφάρμοζαν σκληρή αποστήθιση, ατελείωτες ώρες τεστ και ανταγωνισμό. Αυτές οι χαμηλές επιδόσεις προκάλεσαν έντονη κριτική στο μοντέλο, με βασικό επιχείρημα ότι το σχολείο δεν έδινε βασικές γνώσεις στα Μαθηματικά, στην Ορθογραφία και στις Θετικές επιστήμες. Η παγκόσμια αγορά εργασίας έχει ανάγκη από εξειδικευμένες ψηφιακές και τεχνικές δεξιότητες, όχι από απλώς «καλλιεργημένους πολίτες».

Έτσι, η εκπαίδευση στις προηγμένες χώρες προχώρησε σε έναν συμβιβασμό. Τα σύγχρονα αναλυτικά προγράμματα προσπαθούν να συνδυάσουν την «Εκπαίδευση με βάση τις Δεξιότητες» που ζητεί η αγορά εργασίας, με την «Κριτική Μόρφωση» του Klafki που διαμορφώνει τον ιδανικό πολίτη.