Οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει η Ελλάδα από την Τουρκία στο άμεσο μέλλον

Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις παραμένουν μία από τις πλέον ασταθείς γεωπολιτικές εξισώσεις στην Ευρώπη και στην Ανατολική Μεσόγειο εδώ και δεκαετίες. Ειδικά σήμερα η γεωπολιτική σχέση Ελλάδας-Τουρκίας διανύει μια από τις πιο κρίσιμες καμπές της σύγχρονης ιστορίας της. Η Τουρκία εξακολουθεί να αμφισβητεί στοιχεία του μεταπολεμικού καθεστώτος στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, προβάλλοντας διεκδικήσεις που παραβιάζουν το ισχύον διεθνές δίκαιο.

Αποκτούν ιδιαίτερη σημασία δύο πρόσφατες εξελίξεις και η πιθανότητα σχηματισμού στο άμεσο μέλλον μίας τρίτης και ιδιαιτέρως καθοριστικής:

1. Η εξουδετέρωση ουσιαστικά κάθε αντιπολιτευτικής φωνής στην Τουρκία.
2. Η περαιτέρω συγκέντρωση εξουσίας στο πρόσωπο του προέδρου Ερντογάν με διεύρυνση των προεδρικών εξουσιών σε ζητήματα στρατιωτικής δράσης,

και η σημαντικότατη τρίτη

3. Η πιθανότητα πολιτικής αστάθειας στην Ελλάδα σε περίπτωση αδύναμης ή εύθραυστης κυβέρνησης.

Από το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016 και μετά, η Τουρκία έχει μεταβληθεί σε ένα εξαιρετικά προεδροκεντρικό σύστημα. Η επιρροή της αντιπολίτευσης έχει περιοριστεί σημαντικά, ενώ θεσμοί που λειτουργούσαν ως αντίβαρα στην εκτελεστική εξουσία έχουν αποδυναμωθεί. Αυτό δημιουργεί τρεις κινδύνους για την Ελλάδα:

1. Ταχύτερη λήψη αποφάσεων από την τουρκική ηγεσία διότι μπορεί να κινηθεί ταχύτερα από ένα πολυκεντρικό δημοκρατικό σύστημα. Υπάρχουν τα ιστορικά παραδείγματα: η τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974, οι επιχειρήσεις στη Συρία από το 2016 και μετά, η στρατιωτική εμπλοκή στη Λιβύη το 2019. Σε όλες τις περιπτώσεις η Άγκυρα επέδειξε υψηλή ταχύτητα στρατηγικής απόφασης.
2. Χρήση εξωτερικής κρίσης για εσωτερική συσπείρωση: Όταν η κυβέρνηση αντιμετωπίζει εσωτερικές δυσκολίες, μια εξωτερική αντιπαράθεση μπορεί να λειτουργήσει συσπειρωτικά. Το έχουν κάνει: Η στρατιωτική χούντα της Αργεντινής στα Πόλεμο των Φώκλαντ, το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν στο Κουβέιτ.
3. Μείωση εσωτερικών ανασχετικών μηχανισμών: Τα λιγότερα κέντρα εξουσίας που υπάρχουν στην Τουρκία, μειώνουν τις πιθανότητες να ανακοπεί μια επιθετική πρωτοβουλία πριν αυτή υλοποιηθεί. Με την περαιτέρω ενίσχυση του Τούρκου Προέδρου να αποφασίζει στρατιωτικές επιχειρήσεις χωρίς μακρά κοινοβουλευτική διαδικασία, η Τουρκία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη επιχειρησιακή ευελιξία.

Σε ένα αυταρχικό σύστημα, η λήψη αποφάσεων δεν φιλτράρεται από διπλωμάτες καριέρας ή πολιτικούς αναλυτές ή στρατιωτικούς με αίσθηση του μέτρου. Αντίθετα, η εξωτερική πολιτική εργαλειοποιείται πλήρως για την εγχώρια πολιτική επιβίωση.

Όλα τα παραπάνω σημαίνουν είτε αύξηση της πιθανότητας περιορισμένων στρατιωτικών ενεργειών με ενίσχυση της λογικής των τετελεσμένων, είτε κίνδυνο μιας κρίσης μικρής διάρκειας αλλά υψηλής έντασης, είτε ολοκληρωτικό πόλεμο.

Η Τουρκία, με την ψήφιση του νομοσχεδίου που ουσιαστικά θα εντάσσει το δόγμα της γαλάζιας πατρίδας στην εσωτερική της νομοθεσία, θα είναι έτοιμη για κάθε ενδεχόμενο. Θεσμοθετείται η δυνατότητα να κηρύσσει ο πρόεδρος της Τουρκίας πολεμική παρέμβαση ή επιχειρήσεις εκτός συνόρων χωρίς την έγκριση της Εθνοσυνέλευσης. Το νομοθέτημα αυτό εκμηδενίζει τον χρόνο προειδοποίησης μιας επικείμενης κρίσης. Επιτρέπει στην Άγκυρα να δημιουργήσει τετελεσμένα μέσα σε λίγες ώρες, μετατρέποντας μια υβριδική απειλή ή μια προβοκάτσια σε θερμό επεισόδιο με το πάτημα ενός κουμπιού.

Στην παρούσα δε φάση, ο χρόνος κυλάει εις βάρος της Τουρκίας. Η Ελλάδα θα προμηθευτεί 5ης γενιάς αεροπλάνα, νέα σύγχρονα πλοία, αντιβαλλιστικό θόλο, drones κλπ. Συνεπώς το στρατηγικό της συμφέρον θεωρητικά τουλάχιστον είναι να δράσει τώρα.

Τι είναι όμως αυτό που θα κινητοποιήσει την Τουρκία να δράσει τώρα επί του πεδίου; Φυσικά η πολιτική αστάθεια στην Ελλάδα. Η ιστορία δείχνει ότι τα κράτη που αντιμετωπίζουν εσωτερική πολιτική αστάθεια εμφανίζονται συχνά πιο ευάλωτα σε εξωτερικές πιέσεις. Το 1974 η Ελλάδα βρισκόταν σε κατάσταση κατάρρευσης της δικτατορίας. Η Τουρκία εκτίμησε ότι η ελληνική πλευρά δεν διέθετε αποτελεσματική πολιτική και στρατιωτική συνοχή. Η Ελλάδα στη Μικρασιατική Εκστρατεία γνώρισε βαθύ εσωτερικό διχασμό. Υπάρχει και το παράδειγμα της Γαλλίας που από το 1932 έως το 1940 η χώρα είχε περισσότερες από δέκα διαφορετικές κυβερνήσεις με αποτέλεσμα οι μακροπρόθεσμες αποφάσεις για άμυνα, εξοπλισμούς και στρατηγική να καθυστερούν. Η γαλλική κοινωνία ήταν βαθιά διχασμένη. Η πολιτική ελίτ ασχολούνταν περισσότερο με τις εσωτερικές συγκρούσεις παρά με την εξωτερική απειλή από τη Γερμανία. Τα αποτελέσματα είναι γνωστά.

Η Τουρκία σε λίγο θα είναι θεσμικά έτοιμη για αμφισβήτηση κυριαρχικών δικαιωμάτων επί του πεδίου και για δοκιμή της ελληνικής αντίδρασης με ενδεχόμενη δημιουργία τετελεσμένου με απώτερο σκοπό διαπραγμάτευση από θέση ισχύος. Το ιστορικό προηγούμενο είναι η κρίση των Ιμίων.

Τι θα μπορούσε να οδηγήσει την Τουρκία σε δράση επί του πεδίου ώστε να μας οδηγήσει σε απώλεια κυριαρχικών δικαιωμάτων ή ακόμη και εθνικού εδάφους;

Εάν μια χώρα υποστεί σοβαρή στρατηγική ή εδαφική απώλεια, η ευθύνη συνήθως δεν περιορίζεται σε μία κυβέρνηση. Κατανέμεται σε πολιτικές ηγεσίες πολλών ετών, με λάθος στρατηγικό σχεδιασμό, οικονομικές ελίτ όταν επηρεάζουν κρίσιμες αποφάσεις, μέσα ενημέρωσης όταν καλλιεργούν ψευδαισθήσεις ή εφησυχασμό, κοινωνικές ομάδες όταν υποτιμούν διαρκώς εξωτερικές απειλές (Γαλλία 1940, Ντε Γκώλ, Πεταίν). Η ιστορία δείχνει ότι οι εδαφικές απώλειες σπάνια οφείλονται αποκλειστικά στη στρατιωτική ισχύ του αντιπάλου. Η Ουκρανία και το Ιράν με αρραγές εσωτερικό πολιτικό μέτωπο το αποδεικνύουν.

Είναι υπαρκτός ο κίνδυνος στην επόμενη εκλογική αναμέτρηση η Ελλάδα να βρεθεί μπροστά στο φάσμα ακυβερνησίας με επαναλαμβανόμενες εκλογές και αδυναμία συγκρότησης ισχυρής κυβέρνησης ικανής να λαμβάνει και να υλοποιεί αμέσως κρίσιμες αποφάσεις. Ας μη γελιόμαστε, αυτή τη συνθήκη αδυναμίας την επιδιώκουν συγκεκριμένοι εξωτερικοί παράγοντες με χρήση υβριδικών παρεμβάσεων, καλλιεργώντας τυφλό μίσος εναντίον της σημερινής κυβέρνησης και του σημερινού πρωθυπουργού. Η παραπάνω συνθήκη υποστηρίζεται εντός συνόρων από ορισμένα κόμματα και οικονομικά συμφέροντα.

Η μεγαλύτερη απειλή για την Ελλάδα δεν είναι απαραίτητα μια άμεση μεγάλης κλίμακας στρατιωτική σύγκρουση με την Τουρκία. Πιο ρεαλιστικός θεωρείται ο κίνδυνος μιας περιορισμένης κρίσης που θα επιχειρήσει να δημιουργήσει πολιτικά ή στρατηγικά τετελεσμένα.

Η έλλειψη αντιπολίτευσης και η συγκέντρωση εξουσίας στην Τουρκία, η δυνατότητα ταχείας λήψης αποφάσεων και η πιθανότητα πολιτικής αστάθειας στην Ελλάδα αποτελούν παράγοντες που αυξάνουν το στρατηγικό ρίσκο.

Η ισχυρή αποτρεπτική ικανότητα, η πολιτική συνοχή, η θεσμική επάρκεια και οι αξιόπιστες διεθνείς συμμαχίες αποτελούν τους σημαντικότερους παράγοντες αποτροπής και διαχείρισης τέτοιων κινδύνων.