Η «Γαλάζια Πατρίδα» μπορεί να περιμένει (μέχρι τον Οκτώβριο)

Το «δόγμα της Γαλάζιας Πατρίδας» μπορεί να συνοψιστεί στη διεκδίκηση από την Τουρκία θαλάσσιου χώρου που φτάνει τα 462.000 τ. χλμ.. Περιλαμβάνει τα χωρικά ύδατα (ή αιγιαλίτιδα ζώνη), την υφαλοκρηπίδα και την αποκλειστική οικονομική ζώνη (ΑΟΖ) στον Εύξεινο Πόντο, στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Αμφισβητεί ευθέως τα αντίστοιχα δικαιώματα της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας, «εγκλωβίζοντας» στα όριά του μεγάλο αριθμό ελληνικών νησιών του Αιγαίου (στον Εύξεινο δεν δημιουργεί παρόμοιο θέμα) και απορρίπτει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) του 1982, που αναγνωρίζει στα κατοικήσιμα νησιά δικαιώματα στη θάλασσα ανάλογα με της ξηράς.

Το «δόγμα», που εμπνεύστηκαν δύο Τούρκοι ναύαρχοι εν αποστρατεία το 2006, αναδείχτηκε σε σημείο αναφοράς της τουρκικής πολιτικής μετά την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος του Ιουλίου 2016, η οποία σηματοδότησε τη στροφή της διακυβέρνησης Eρντογάν σε πιο σκληρές εθνικιστικές θέσεις. Ως βήμα για την υλοποίηση του «δόγματος» θεωρείται το τουρκολιβυκό μνημόνιο για την οριοθέτηση θαλασσίων περιοχών δικαιοδοσίας του 2019. Με δυο λόγια, το «δόγμα» προσθέτει μια ακόμα δοκιμασία στις σχέσεις της Τουρκίας όχι μόνο με την Ελλάδα και την Κύπρο, αλλά και με την Αίγυπτο, τον Λίβανο και το Ισραήλ.

Το «δόγμα» ήρθε στην επικαιρότητα στις αρχές Μαΐου. Προηγήθηκε μια δήλωση του ηγέτη του εθνικιστικού κόμματος ΜΗΡ και κυβερνητικού εταίρου Ντεβλέτ Μπαχτσελί ότι «οιαδήποτε κίνηση αγνοεί τα δικαιώματα της Τουρκίας, τις περιοχές θαλάσσιας δικαιοδοσίας της ή τους Τουρκοκύπριους θα λάβει αυστηρή απάντηση». Σχεδόν ταυτόχρονα, δημοσίευμα της φιλοκυβερνητική Milliyet ανέφερε ότι μελετάται ο «οριστικός καθορισμός ζωνών θαλάσσιας δικαιοδοσίας της Τουρκίας» με στόχο την κατάρτιση σχετικού νομοσχεδίου. Στις 8 Μαΐου, το Bloomberg έκανε λόγο για «σχέδιο της Τουρκίας για θαλάσσιες περιοχές [που] μπορεί να πυροδοτήσει εντάσεις στη Μεσόγειο». Το δημοσίευμα υπογράμμιζε ότι πρόκειται για περιοχές αμφισβητούμενης δικαιοδοσίας που ενδέχεται να κρύβουν κοιτάσματα φυσικού αερίου».

Η κυβέρνηση της Άγκυρας απέφυγε να τοποθετηθεί επίσημα στο θέμα, είναι όμως ευδιάκριτη η ανάμιξή της στη σχετική συζήτηση που έλαβε σημαντική έκταση στα τουρκικά ΜΜΕ μέχρι τα μέσα Μαΐου. Ως είθισται, ακούστηκαν και γράφηκαν μαξιμαλιστικές ερμηνείες των κυβερνητικών προθέσεων (π.χ. η διεκδίκηση 152 νησιών και βραχονησίδων με απροσδιόριστο, υποτίθεται, καθεστώς κυριαρχίας). Οι ερμηνείες αυτές συνδέουν ευθέως το αναμενόμενο νομοσχέδιο με το «δόγμα της Γαλάζιας Πατρίδας», και μάλιστα ως ενέργεια που θα «θωρακίσει» τα τουρκικά «δίκαια» απέναντι σε ενδεχόμενες «απόπειρες δημιουργίας τετελεσμένων» από γειτονικές χώρες, ιδίως από την Ελλάδα. Στο ίδιο πνεύμα, τουρκικά ΜΜΕ διαβεβαίωναν ότι το νομοσχέδιο θα επικυρώνει το περιβόητο ψήφισμα της 8ης Ιουνίου 1995, με το οποίο η τουρκική Εθνοσυνέλευση εξουσιοδοτεί την κυβέρνηση «να λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα, συμπεριλαμβανομένων των στρατιωτικών ενεργειών», εάν η Ελλάδα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα πέραν των 6 μιλίων (casus belli). Τονίστηκε επίσης ότι το νομοσχέδιο θα δίνει στον Πρόεδρο της Τουρκικής Δημοκρατίας την εξουσία να κηρύσσει θαλάσσιες ζώνες «ειδικού καθεστώτος», όποτε αυτό κριθεί αναγκαίο. Η αναφορά αυτή συνδέεται με την περσινή πρωτοβουλία της Αθήνας να καταθέσει τον (προβλεπόμενο από τη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης) Χάρτη Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού, τον Απρίλιο του 2025, πρωτοβουλία που προκάλεσε την αντίδραση της Άγκυρας. Όπως συνήθως, οι πιο προκλητικές αναφορές μονοπώλησαν το ενδιαφέρον των ελληνικών ΜΜΕ.

Ωστόσο, το ουσιώδες ερώτημα είναι κατά πόσον ο σχεδιαζόμενος νόμος θα περιέχει διατάξεις δεσμευτικές για την πολιτική των τουρκικών κυβερνήσεων τώρα και στο μέλλον· για παράδειγμα, αν θα περιλαμβάνει χάρτες ή άλλα στοιχεία (π.χ. για αμφισβητούμενα νησιά και γκρίζες ζώνες) που τεκμηριώνουν τουρκικές διεκδικήσεις σε βάρος γειτονικών κρατών και διατηρούν την τουρκική πολιτική σε τροχιά αντιπαράθεσης. Θα άξιζε, λοιπόν, να αναζητήσει κανείς τοποθετήσεις Τούρκων που μιλούν μετά λόγου γνώσεως, καθώς σχετίζονται είτε με τη διαμόρφωση είτε με την άσκηση της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής.

Σύμφωνα με τον Yücel Acer, καθηγητή του Διεθνούς Δικαίου σε πανεπιστήμιο της Άγκυρας, ο οποίος έχει ανάμιξη στη σχετική προετοιμασία, το σχέδιο νόμου ζωνών θαλάσσιας δικαιοδοσίας: (α) δεν αναφέρει τον όρο «Γαλάζια Πατρίδα», (β) δεν ορίζει περιοχές κυριαρχίας και δεν περιέχει χάρτες, (γ) δεν περιλαμβάνει τις περίφημες «γκρίζες ζώνες», δηλαδή περιοχές αμφισβητούμενης κυριαρχίας κατά την τουρκική άποψη, (δ) δεν αναφέρεται σε «152» ή άλλον αριθμό νησιών και βραχονησίδων, (ε) αναφέρεται πάντως στη δυνητική διεκδίκηση ΑΟΖ. Κατά τον καθηγητή Acer, το κείμενο αυτό «δεν εισάγει τίποτα ουσιαστικά νέο, αλλά επιδιώκει να κωδικοποιήσει και να επισημοποιήσει» ένα νομικό πλαίσιο «κατακερματισμένο» και παρωχημένο (π.χ. ο Νόμος περί Χωρικών Υδάτων του 1982) σχετικά με το δίκαιο της θάλασσας.

Σημασία έχει και μια άλλη παρατήρηση: Η Τουρκία παραμένει ένα από τα λίγα κράτη με μεγάλη ακτογραμμή που δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της UNCLOS. Αυτό μπορεί να δίνει έναν βαθμό στρατηγικής ευελιξίας, όπως η επίκληση της (πολιτικής) αρχής της ευθυδικίας. Η προσέγγιση αυτή δίνει έμφαση στις «σχετικές και ειδικές συνθήκες» μιας περιοχής (π.χ. του Αιγαίου) αντί της ομοιόμορφης εφαρμογής του διεθνούς δικαίου. Το τίμημα, όμως, αυτής της ευελιξίας είναι η νομική αβεβαιότητα. Αυτό δυσκολεύει την υπεράσπιση των τουρκικών θέσεων στη διεθνή σκηνή. Υποτίθεται, λοιπόν, ότι η δημιουργία ενός συνεκτικού νομικού πλαισίου, που θα διακηρύσσει τις, νομικές και άλλες, βάσεις της τουρκικής πολιτικής στη θάλασσα, θα διευκολύνει τους χειρισμούς της Άγκυρας. Μήπως, όμως, θέσει επικίνδυνες «κόκκινες γραμμές», ανυπέρβλητες χωρίς μεγάλο πολιτικό κόστος;

Το δίλημμα ενδεχομένως να απασχολεί την κορυφή της τουρκικής ηγεσίας. Αυτό υποδηλώνει η πίστωση χρόνου που έλαβε το νομοσχέδιο. Σύμφωνα με το πρώτο κύμα δημοσιευμάτων, αναμενόταν να κατατεθεί στην Εθνοσυνέλευση αμέσως μετά το Κουρμπάν Μπαϊράμ, τη μεγάλη γιορτή των Μουσουλμάνων που έληξε στις 30 Μαΐου. Αυτό δεν συνέβη. Η αναβολή επισήμως αποδόθηκε σε «τεχνικούς» λόγους και ανεπισήμως συνδέθηκε με τη σκοπιμότητα ήρεμου κλίματος ενόψει της Συνόδου Κορυφής των Ηγετών του ΝΑΤΟ, που θα διεξαχθεί στην Άγκυρα στις 7-8 Ιουλίου. Τώρα, ο χρόνος κατάθεσης προσδιορίζεται στα μέσα Οκτωβρίου. Μάλιστα, αντιπολιτευόμενοι σχολιαστές κάνουν λόγο για αλλαγή επί των αρχικών προθέσεων.

Σε κάθε περίπτωση, ας έχουμε υπόψη τα ακόλουθα: Διεθνή προβλήματα δεν λύνονται με την εσωτερική νομοθεσία των κρατών. Αυτή μπορεί να διευκολύνει ή να δυσχεράνει τους χειρισμούς κάθε πλευράς. Στην περίπτωση της Τουρκίας, είναι απίθανο να αναμείνει κανείς ότι, εκτός σημαντικού απροόπτου, θα πάψει να επιμένει στη διατήρηση των χωρικών υδάτων στο Αιγαίο στα 6 μίλια (σε αντίθεση με τα 12 μίλια η ίδια εφαρμόζει στη Μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο και η Ελλάδα στο Ιόνιο)· ή ότι θα σταματήσει να αρνείται την επήρεια των νησιών σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ, δίνοντας έμφαση στις «σχετικές και ειδικές συνθήκες»· ή ότι θα ξεχάσει γκρίζες ζώνες. Και δεν θα εγκαταλείψει εύκολα την επίδειξη ισχύος, ως μέσο πίεσης προκειμένου να πετύχει διμερή διακανονισμό, χωρίς την παρεμβολή διεθνών δικαιοδοτικών οργάνων που εφαρμόζουν το διεθνές δίκαιο της θάλασσας. Τελικά, τα πάντα είναι ζήτημα κινήτρων.