Οι Άλλες: Ανν Λίστερ, η γυναίκα που τη φώναζαν «Gentleman Jack»

Μερικές ιστορίες είναι πολύ παράξενες, ή πολύ άβολες, για να μη χαθούν. Στην παρούσα στήλη, συγκεντρώνουμε μερικές από αυτές — μερικές από τις γυναίκες που η ιστορία δεν ήξερε πού να τις βάλει, οπότε δεν τις έβαλε πουθενά. Δεν είναι πάντα ηρωίδες. Δεν είναι πάντα αθώες. Αλλά είναι πάντα αληθινές.

Τα πρώτα σκιρτήματα

Η Anne Lister γεννήθηκε το 1791 στο Shibden Hall, ένα μεγάλο πέτρινο αρχοντικό στο Χάλιφαξ του Γιορκσάιρ. Ήταν το δεύτερο παιδί μιας οικογένειας αριστοκρατών, χωρίς μεγάλο γόητρο και πλούτο, αλλά με γη και όνομα. Και ήταν διαφορετική. Είχε έντονη προσωπικότητα, ήταν πολύ σοβαρή, έδειχνε έντονο ενδιαφέρον για τα πάντα —αν εξαιρούσες τα πράγματα που επιβαλλόταν να ενδιαφέρουν τις «μικρές κυρίες»— και από πολύ-πολύ νωρίς, κάπου στα δεκατρία της, ήξερε πως αγαπούσε τα κορίτσια. Στο Minster School του Γιορκ που την έστειλαν στα δεκαπέντε της —ένα σχολείο για κόρες καλών οικογενειών— γνώρισε τον πρώτο μεγάλο έρωτα της ζωής της: τη συμμαθήτριά της Eliza Raine. Η σχέση τους τελείωσε όταν η Ανν έφυγε από το σχολείο. Η Ελίζα κατέρρευσε μετά τον χωρισμό, και αργότερα νοσηλεύτηκε για ψυχική ασθένεια.

Όλα αυτά τα ξέρουμε, μαζί με άπειρες ακόμη λεπτομέρειες, από το ημερολόγιο που άρχισε να κρατάει η Ανν εκείνο τον καιρό, ήδη από τις αρχές τού 1806. Αυτό δεν ήταν ασυνήθιστο για την εποχή: πάρα πολλές γυναίκες, όλων των ηλικιών, κρατούσαν ημερολόγιο. Με τη διαφορά όμως ότι η Ανν έγραφε τα πιο προσωπικά κομμάτια του ημερολογίου της σε κώδικα, και μάλιστα δικής της επινοήσεως. Τον ονόμαζε crypthand, και ήταν ένα σύστημα γραφής που συνδύαζε ελληνικά γράμματα, μαθηματικά σύμβολα και ποικίλα σημεία στίξης. Κάθε μέρα θα σημείωνε κάτι στο ημερολόγιό της, και όλο αυτό επί περίπου 35 χρόνια. Συνολικά, έγραψε πάνω από πέντε εκατομμύρια λέξεις, ή επτά χιλιάδες σελίδες. Το ένα τέταρτο από αυτές —εξομολογήσεις και περιγραφές για τις σχέσεις της, τις σκέψεις της, τις επιθυμίες της, τα σώματα των γυναικών που ήθελε και αγαπούσε— είναι γραμμένο σε crypthand.

Με τη διαφορά όμως ότι η Ανν έγραφε τα πιο προσωπικά κομμάτια του ημερολογίου της σε κώδικα, και μάλιστα δικής της επινοήσεως. Τον ονόμαζε crypthand, και ήταν ένα σύστημα γραφής που συνδύαζε ελληνικά γράμματα, μαθηματικά σύμβολα και ποικίλα σημεία στίξης

Η γη και οι επιχειρήσεις

Μετά το σχολείο η Ανν εγκαταστάθηκε στο Shibden Hall. Το αρχοντικό ήταν παλιό —είχε χτιστεί τον 15ο αιώνα— και χρειαζόταν συντήρηση, χέρια, και χρήματα. Η Ανν έμαθε να το διαχειρίζεται. Έμαθε τη γη, τους μισθωτές, τα ορυχεία άνθρακα στην περιοχή. Έμαθε λογιστικά, νομικά, αρχιτεκτονική. Έγινε μια άριστη γαιοκτήμονας, και μια έξοχη επιχειρηματίας — και, εννοείται, όλα αυτά σε μια εποχή που ουσιαστικά δεν υπήρχαν γυναίκες στις επιχειρήσεις. Έμαθε ακόμη ελληνικά και λατινικά — όχι στοιχειώδη, αλλά αρκετά για να διαβάζει τους αρχαίους συγγραφείς στο πρωτότυπο, και μάλιστα με άνεση. Έμαθε παράλληλα, ασφαλώς, και τις βασικές γλώσσες — γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά. Στον ελεύθερο χρόνο της, πάλι, μελετούσε ανατομία, γεωλογία, μαθηματικά, αστρονομία, βοτανολογία, και βέβαια ιστορία και φιλοσοφία.

Έμαθε τη γη, τους μισθωτές, τα ορυχεία άνθρακα στην περιοχή. Έμαθε λογιστικά, νομικά, αρχιτεκτονική. Έγινε μια άριστη γαιοκτήμονας, και μια έξοχη επιχειρηματίας — και, εννοείται, όλα αυτά σε μια εποχή που ουσιαστικά δεν υπήρχαν γυναίκες στις επιχειρήσεις

Είχε μια πελώρια εσωτερική ανάγκη να μαθαίνει διαρκώς πολλά πράγματα, αλλά από την άλλη χρησιμοποιούσε τις περισσότερες από τις γνώσεις της στο κτήμα και στην προσωπική της ζωή: τη γεωλογία την ήθελε για τα ορυχεία της, τα μαθηματικά για τη διαχείριση των οικονομικών του Shibden, τις γλώσσες για τα ταξίδια της, και όλα τα υπόλοιπα για να μην υπάρξει ποτέ κανένας άντρας ικανός να την ανταγωνιστεί στα σοβαρά σε μία συζήτηση. Πράγματι, ποτέ δεν βρέθηκε κάποιος ισάξιός της. Στα ημερολόγιά της υπάρχουν πάμπολλες σημειώσεις για διαλέξεις που παρακολουθεί, για βιβλία που διαβάζει, για συζητήσεις που κάνει με επιστήμονες και φιλόσοφους.

Τα ανθρακωρυχεία στη γη του Shibden ήταν η σημαντικότερη πηγή εισοδήματος. Η Ανν τα διαχειριζόταν η ίδια, με πολλή καθημερινή δουλειά — διαπραγματευόταν με τους εργολάβους, αντιμετώπιζε πρόσωπο με πρόσωπο τους εργάτες, αξιολογούσε τις γεωλογικές εκθέσεις. Όταν κάποτε ένας εργολάβος προσπάθησε να την εκμεταλλευτεί μόνο και μόνο επειδή ήταν γυναίκα και «δεν ήξερε», η Ανν τον πήγε στα δικαστήρια και τον διέλυσε.

Η Ανν τα διαχειριζόταν η ίδια, με πολλή καθημερινή δουλειά — διαπραγματευόταν με τους εργολάβους, αντιμετώπιζε πρόσωπο με πρόσωπο τους εργάτες, αξιολογούσε τις γεωλογικές εκθέσεις

Έβγαλε πολλά χρήματα με τις δουλειές της, και ανακαίνισε το Shibden Hall εκτενώς — προσέθεσε έναν πύργο, ξανάχτισε σχεδόν όλο το εσωτερικό του οικήματος, σχεδίασε και οργάνωσε τους κήπους. Παρακολουθούσε τις κατασκευές η ίδια, έπαιρνε αποφάσεις για αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες, ήλεγχε τους λογαριασμούς. Παράλληλα, επένδυε στις νέες τεχνολογίες της εποχής: αγόρασε μετοχές των σιδηροδρόμων, και αξιολόγησε το ενδεχόμενο να έφερνε το τρένο στην περιοχή του Χάλιφαξ.

Gentleman Jack

Η Ανν ντυνόταν αποκλειστικά στα μαύρα. Προτιμούσε σκούρα, αυστηρά ρούχα, με κόψιμο που θύμιζε ανδρική γραμμή και με καπέλα που δεν ακολουθούσαν ποτέ τη μόδα. Τα έκανε μόνη της παραγγελία. Περπατούσε γρήγορα, με ίσια την πλάτη, με έναν βηματισμό και ένα παράστημα που σύντομα έγιναν χαρακτηριστικά στην περιοχή. Οι γείτονες την αποκαλούσαν «Gentleman Jack», αν και ποτέ μπροστά της. Η Ανν το ήξερε βέβαια, μα δεν έδινε ποτέ σημασία στα κουτσομπολιά. Από την άλλη, δεν αρνήθηκε ποτέ ότι ήταν γυναίκα. Απλώς αρνιόταν να φορέσει την καθωσπρέπει, ομογενοποιημένη, γυναικεία εμφάνιση της εποχής: μισούσε να κάνει πράγματι που κάποιοι άλλοι είχαν αποφασίσει ότι της άρμοζαν. Προτιμούσε τη δική της στολή.

Το Shibden ήταν το στρατηγείο της, αλλά ήταν και κάτι άλλο: το σπίτι όπου η Ανν υποδεχόταν και φιλοξενούσε τις ερωμένες της. Η Ανν Λίστερ αγάπησε πολλές γυναίκες στη ζωή της, και μάλιστα με πάθος — και τις κατέγραψε όλες, μία προς μία, στο ημερολόγιό της, με λεπτομέρειες: το βιβλίο αυτό είναι ένα αρχείο συναισθημάτων και σωμάτων που ίσως δεν έχει ανάλογό του στην ιστορία. Η πιο σημαντική, μετά την Ελίζα Ρέιν, γυναίκα της ζωής της ήταν η Marianna Belcombe, μια νέα κοπέλα με την οποία η Ανν συνδέθηκε το 1812. Η Μαριάννα ήταν παντρεμένη, και εντέλει —παρά τις υποσχέσεις της— δεν μπόρεσε να αφήσει τον άντρα της και να ζήσει ανοιχτά. Έμεινε με την Ανν, παρ’ όλα αυτά, για μια ολόκληρη δεκαετία. Φυσικά, άφηνε την Ανν να βρίσκεται και με άλλες γυναίκες, κυρίως θυγατέρες αριστοκρατικών οικογενειών της περιοχής, αλλά όχι μόνο.

Η Ανν Λίστερ αγάπησε πολλές γυναίκες στη ζωή της, και μάλιστα με πάθος — και τις κατέγραψε όλες, μία προς μία, στο ημερολόγιό της, με λεπτομέρειες: το βιβλίο αυτό είναι ένα αρχείο συναισθημάτων και σωμάτων που ίσως δεν έχει ανάλογό του στην ιστορία

Το 1824, η Ανν ταξίδεψε στο Παρίσι. Κι εκεί, άλλαξαν όλα. Στο Παρίσι, η Ανν έζησε με έναν τρόπο που στο Χάλιφαξ ήταν απλώς αδιανόητος. Συναναστρεφόταν με ανθρώπους που δεν την έκριναν, και συναντούσε γυναίκες που ζούσαν μόνες, που είχαν σχέσεις με άλλες γυναίκες, και, κυρίως, που δεν κρύβονταν. Εκεί γνώρισε τη Maria Barlow — μια Βρετανίδα χήρα που ζούσε στο Παρίσι. Έγιναν ζευγάρι για τους μήνες που η Ανν παρέμεινε στην πόλη.

Επέστρεψε στην Αγγλία με μια σαφέστερη αίσθηση για το τι ήθελε. Με ανυπομονησία, και λαχτάρα.

Η άλλη Άννα

Το 1832, η Ανν Λίστερ γνώρισε την Ann Walker (1803-1854), μια νέα γυναίκα από γειτονική οικογένεια, ευκατάστατη, ευαίσθητη, μόνη. Η Γουόκερ ήταν δώδεκα χρόνια νεότερη, και υπέφερε από κατάθλιψη. Η Ανν γοητεύτηκε από τη θλιμμένη τριαντάχρονη. Την ερωτεύτηκε τρελά. Αλλά η σχέση της μαζί της θα ήταν διαφορετική από όλες τις προηγούμενες. Γιατί αυτή τη φορά η Ανν Λίστερ δεν θέλει μια κρυφή σχέση. Θέλει κάτι μόνιμο. Θέλει κάτι που να μοιάζει —έστω— με γάμο.

Η διαδικασία ήταν αργή. Η Ανν Γουόκερ αμφιταλαντευόταν — φοβόταν, αμφέβαλλε, αναζητούσε την άδεια τρίτων, ζητούσε από τον ιερέα της να της πει αν αυτό που αισθανόταν ήταν αμαρτία. Ο ιερέας δεν της έδωσε μια απάντηση που να τη βοηθούσε. Τελικά, την Πρωτοχρονιά του 1834, οι δύο γυναίκες κοινωνούν μαζί στην εκκλησία Holy Trinity στο Γιορκ — μια πράξη που, για την Ανν, συνιστά το ισοδύναμο μιας γαμήλιας τελετής. Η Ανν Γουόκερ μετακομίζει στο Shibden Hall. Η περιουσία της —που είναι σημαντική— βοηθά στις ανακαινίσεις που η Ανν σχεδιάζει για το αρχοντικό. Ζουν μαζί για τα υπόλοιπα χρόνια. Φανερά.

Τελικά, την Πρωτοχρονιά του 1834, οι δύο γυναίκες κοινωνούν μαζί στην εκκλησία Holy Trinity στο Γιορκ — μια πράξη που, για την Ανν, συνιστά το ισοδύναμο μιας γαμήλιας τελετής

Η Ανν ταξίδευε επίσης συχνά. Έκανε μεγάλα ταξίδια στον κόσμο. Επισκέφτηκε τη Ρωσία, τη Σκανδιναβία, την Ισπανία, έκανε ορειβασία στις Άλπεις. Και δεν άφηνε ούτε μια μέρα το ημερολόγιό της. Κάνει παρατηρήσεις για τη γεωγραφία, για τον κόσμο, για τις γυναίκες που συναντά, για τις σκέψεις που έχει. Το τελευταίο της μεγάλο ταξίδι άρχισε το 1839: επισκέφτηκε τη Ρωσία, πέρασε από τον Καύκασο, και σχεδίαζε να φτάσει μέχρι την Περσία. Η Ανν Γουόκερ ήταν βέβαια μαζί της. Στα μέσα Σεπτεμβρίου του 1840 όμως, στη Γεωργία, η Ανν Λίστερ κόλλησε μια αρρώστια. Ελονοσία ή τυφοειδή πυρετό. Οι γιατροί της περιοχής έκαναν ό,τι μπορούσαν, αλλά δεν κατάφεραν να τη σώσουν. Πεθαίνει ξαφνικά, αναπάντεχα, στις 22 Σεπτεμβρίου 1840. Ήταν μόλις σαράντα εννέα χρονών.

Η Ανν Γουόκερ μετέφερε τη σορό της πίσω στην Αγγλία. Ένα ταξίδι αρκετών χιλιάδων χιλιομέτρων, μέσα στον χειμώνα, και εντελώς μόνη. Χρειάστηκε να περάσουν μήνες για να τα καταφέρει. Η Ανν Λίστερ θάφτηκε στην εκκλησία του Χάλιφαξ, εκεί όπου είχε βαφτιστεί. Η Ανν Γουόκερ επέστρεψε στο Shibden Hall. Αλλά τα επόμενα χρόνια δεν πάνε καλά. Η οικογένειά της την κήρυξε ψυχικά ανίκανη και την έκλεισε σε άσυλο. Η Ανν δεν έφερε καν αντίσταση. Είχε χάσει τα πάντα…

Η ατίμητη κληρονομιά

Μετά τον θάνατο της Ανν, τα ημερολόγιά της παρέμειναν στο Shibden Hall. Ο John Lister —απόγονος της οικογένειας που κληρονόμησε το αρχοντικό— τα ανακαλύπτει και τα αποκωδικοποιεί μαζί με τον φίλο του Arthur Burrell. Ο Μπάρελ πρότεινε να τα δημοσιεύσουν, αλλά ο Λίστερ το αρνήθηκε. Το 1933 ο Τζον Λίστερ πέθανε, και το Shibden Hall πέρασε στον δήμο του Χάλιφαξ. Το αρχοντικό έγινε μουσείο, και τα ημερολόγια καταχωρίστηκαν στα τοπικά αρχεία, όπου και έμειναν κλειδωμένα για μισό αιώνα.

Τη δεκαετία του 1980, η ιστορικός Helena Whitbread αποκωδικοποίησε τα κρυπτογραφημένα τμήματα. Το 1988 δημοσίευσε μερικά επιλεγμένα αποσπάσματα, και το 1992 ακόμη περισσότερα. Για πρώτη φορά, ο κόσμος διάβασε τι είχε γράψει η Ανν Λίστερ. Κι ενώ στην αρχή πολλοί μούδιασαν, στη συνέχεια ακόμη περισσότεροι ενθουσιάστηκαν. Το Shibden Hall υπάρχει ακόμη. Είναι μουσείο στο Χάλιφαξ, επισκέψιμο, με εκθέματα για την Ανν Λίστερ. Το 2019, μια σειρά του BBC έφερε την ιστορία της την οθόνη. Το «Gentleman Jack» είχε τεράστια επιτυχία, και μαζί με αυτήν ήρθε και η ευρύτερη αναγνώριση.

Για πρώτη φορά, ο κόσμος διάβασε τι είχε γράψει η Ανν Λίστερ. Κι ενώ στην αρχή πολλοί μούδιασαν, στη συνέχεια ακόμη περισσότεροι ενθουσιάστηκαν

Στις 4 Απριλίου 2019, ο δήμος του Χάλιφαξ ανακήρυξε επίσημα τον γάμο της Ανν Λίστερ και της Ανν Γουόκερ του 1834 ως τον πρώτο καταγεγραμμένο γάμο ομοφύλων στη Μεγάλη Βρετανία. Τοποθετήθηκε μάλιστα και μια πλάκα στην εκκλησία του Holy Trinity στο Γιορκ, εκεί όπου οι δύο Άννες κοινώνησαν ανταλλάσσοντας όρκους. Χρειάστηκε να περάσουν εκατόν ογδόντα πέντε χρόνια… Αλλά και πάλι, μάλλον άξιζε τον κόπο.

ΥΓ. Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις πως η ζωή και η προσωπικότητα της Ανν Λίστερ ενέπνευσε τις Αδελφές Μπροντέ, κυρίως για την ανατροπή των παραδοσιακών έμφυλων ρόλων, όπως καταγράφεται σε πολλά από τα βιβλία τους.

Η Anne Lister (3.4.1791-22.9.1840) δεν έζησε σε μιαν εποχή κατά την οποία θα μπορούσε να βγει στους δρόμους και να αγωνιστεί για τα δικαιώματα τα δικά της και των άλλων. Δεν έγραψε κάποιο μανιφέστο, ούτε έκανε ποτέ κάποια δημόσια δήλωση για τον εαυτό της. Αν μη τι άλλο, έζησε δύο ολόκληρους αιώνες πριν από την εποχή μας: τον καιρό εκείνο, δεν υπήρχε καν η γλώσσα για να πει αυτά που (ίσως) θα ήθελε να πει. Έκανε όμως κάτι πραγματικά ριζοσπαστικό: έζησε τη ζωή που ήθελε να ζήσει. Και μάλιστα την κατέγραψε με κάθε λεπτομέρεια, και δη γραμμένη σε κώδικα. Γιατί με κώδικα; Γιατί δεν της άρεσε η ιδέα να διαβαστεί από τον καθένα η κληρονομιά της: έπρεπε αυτός που θα το επιχειρούσε να το πάλευε λιγάκι· να το ήθελε αρκετά… Αποδείχτηκε πως το ήθελαν πολλοί. Η ιστορία της είναι ένα ισχυρό σύμβολο της αντοχής και της ανεξαρτησίας, και η κληρονομιά της συνεχίζει να εμπνέει τις νέες γενιές. Ακόμη και σήμερα, παραμένει μια σημαντική φιγούρα στην ιστορία των γυναικών και της LGBTQ+ κοινότητας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη πρωί έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.